Грипп вакцинасы және оның даму тарихы

Кіріспе

Гриппке қарсы вакцина

Гриппке қарсы вакциналар, көбінесе "тұмау шабуылы" деп аталады, бұл грипп вирустарынан қорғайтын вакциналар. Грипп вирусының жылдам өзгеруіне байланысты вакцинаның жаңа түрлері жылына екі рет жасалады. Гриппке қарсы вакцинация 1930 жылдары басталды, ал 1945 жылдан бастап АҚШ-та кең көлемде қолжетімді болды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) және АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) барлық алты айдан асқан адамдарға, әсіресе қауіп тобына жататындарға жыл сайын вакцина салынуын ұсынады. Ауруларды бақылау және алдын алу жөніндегі Еуропалық орталық (ECDC) да қауіп тобындағы адамдарға, атап айтқанда жүкті әйелдерге, қарттарға, алты айдан бес жасқа дейінгі балаларға және белгілі бір денсаулық мәселелері бар адамдарға жыл сайын вакцина салынуын ұсынады. Көбінесе байқалатын жанама әсер – инъекция жасалған жердегі ауырсыну. Балалардың 5-10 пайызында вакцина салынғаннан кейін қызба пайда болуы мүмкін, сондай-ақ уақытша бұлшықет ауыруы немесе шаршағандық сезімі тууы мүмкін. Кейбір жылдары вакцина егде жастағы адамдар арасында Гийен-Барре синдромының көбеюімен байланысты болды, бұл шамамен 1 миллион дозаға 1 жағдайды құрады.

Тарих

Вакциналар адамдар мен жануарларда қолданылады. Егер вакцина ветеринариялық, құс немесе малға арналған деп нақты көрсетілмесе, ол адамға арналған вакцина болып есептеледі.

Шығуы мен дамуы

1918 жылы әлемді шарлаған испан тұмауы кезінде «Фармацевттер өздері білетіннің бәрін, естігеннің бәрін сынап көрді – науқастарға қан қоюдың ежелгі тәсілінен бастап, оттегі беруге, жаңа вакциналар мен сарысуларды жасауға дейін (атап айтқанда, қазір біз «Hemophilus influenzae» деп атайтын бактерия, оның аты бастапқыда пневмококктардың бірнеше түрінің этиологиялық себебі деп есептелгендіктен берілген). Тек бір емдік шара – жазылған науқастардың қанын ауырғандарға құю – қандай да бір нәтиже берді». 1931 жылы Эрнест Уильям Гудпастур және Вандербильт университетіндегі әріптестері эмбрионды тауық жұмыртқаларында вирус өсуі туралы хабарлады. Бұл жұмыс Томас Фрэнсис, Джонас Солк, Уилсон Смит және Макфарлейн Бернет сияқты бірнеше ғалымдар тарапынан тұмау вирусының өсуіне дейін жалғасты, нәтижесінде тұмауға қарсы алғашқы тәжірибелік вакциналар пайда болды. 1940 жылдары АҚШ әскері тұмауға қарсы алғашқы бекітілген инактивацияланған вакцинаны жасады, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылды. Тұмау вакциналарында қолданылатын вирус өндіру үшін тауық жұмыртқалары қолданыла берді, бірақ өндірушілер жұмыртқа ақуыздарын жою және вакцинаның жағымсыз әсерін азайту үшін жақсартылған технологиялар жасап, вирус тазалығын арттырды. 2012 жылы АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) жасуша мәдениетінде өсірілген вирустардан жасалған тұмау вакциналарын бекітті, сондай-ақ рекомбинантты ақуыздардан жасалған тұмау вакциналары да бекітілді, ал өсімдік негізіндегі тұмау вакциналары клиникалық сынақтардан өтуде.

Қабылдау

Гриппке қарсы вакцинаны өндіру үшін жұмыртқа технологиясы 1950 жылдары құрастырылды. 1976 жылы АҚШ-та шошқа тұмауының қаупі туған кезде президент Джеральд Форд шошқа тұмауы пандемиясына ұшырауы мүмкін деген мәселеге тап болды. Вакцинация бағдарламасы асығыс түрде іске қосылды, бірақ кешігулер мен қоғамдық байланыс мәселелерімен күресті. Осы аралықта, жаңа штаммды тоқтатуға бағытталған ең жоғары деңгейдегі әскери күш-жігер күтпеген жерден оның пайда болған бірде-бір әскери базасына шектеу қоюға сәттілік келтірді. Сол базада бірнеше әскерлер ауыр сырқатқа шалдықты, бірақ тек біреуі қайтыс болды. Халықтың шамамен 24 пайызы вакцина алғаннан кейін бағдарлама тоқтатылды. Вакцинаның өзінен туындаған 25 артық өлім және Гийен-Барре синдромынан 400 артық жағдай тіркелді, бұл вакцинаның қауіпсіз еместігін көрсетті. Дегенмен, 1976 жылғы вакцина тіпті өмірді сақтап қалған болуы мүмкін. 2010 жылғы зерттеуде 1976 жылы шошқа тұмауына қарсы вакцина алған зерттеу қатысушыларында 2009 жылғы H1N1 пандемиялық вирусына қарсы иммундық жауаптың күшті екені анықталды. 2009 жылғы H1N1 "шошқа тұмауы" пандемиялық тұмауға қарсы вакциналарды жылдам мақұлдауға әкелді. Pandemrix циркуляциядағы штаммға тез бейімделді және 2010 жылдың соңына қарай 70 миллион адам вакцина алды. Сегіз жыл өткен соң, BMJ GSK (GlaxoSmithKline) пандемия кезінде жинаған вакцинаның фармаконадзорлық есептеріне қол жеткізді, онда BMJ Pandemrix-ке қарағанда пандемияға қарсы басқа вакциналармен өлім 5,39 есе көп болғанын хабарлады. Fluarix Quadrivalent 2012 жылдың желтоқсан айында FDA мақұлдауымен бекітілді. 2014 жылы Канаданың иммундау жөніндегі ұлттық кеңес комитеті (NACI) төрт құрамды тұмау вакциналарына шолу жасады. 2018–2019 жылғы тұмау маусымынан бастап АҚШ-тағы жұмыртқаға негіделген тұмау вакциналарының көп бөлігі және барлық рекомбинантты және жасушалық тұмау вакциналары төрт құрамды болып табылады. 2019–2020 жылғы тұмау маусымында АҚШ-тағы барлық тұрақты дозалы тұмау вакциналары мен барлық рекомбинантты тұмау вакциналары төрт құрамды. 2020 жылдың ақпанында FDA Fluad Quadrivalent-ті АҚШ-та қолдануға мақұлдады. 2020 жылдың шілдесінде FDA 2020–2021 жылғы тұмау маусымында Fluad және Fluad Quadrivalent препараттарын АҚШ-та қолдануға мақұлдады. Төрт құрамды вакциналардың мақсаты болып табылатын Influenza B вирусының B/Yamagata желісі 2020/2021 жылдары COVID-19 пандемиясының шараларына байланысты жойылып кетуі мүмкін, және 2020 жылдың наурыз айынан бері табиғи түрде тіркелген жағдайлар жоқ. 2024–2025 жылғы Солтүстік жарты шардағы тұмау маусымында FDA барлық тұмау вакциналарынан B/Yamagata желісін алып тастауды ұсынады. Вакцинациядан кейін қорғаныш антиденелерінің қалыптасуына шамамен екі апта уақыт керек. Тұмауға қарсы вакцина миокард инфарктісінен де қорғайды, бұл 15–45% пайда әкеледі.

The egg based technology for producing influenza vaccine was created in the 1950s. In the US swine flu scare of 1976, President Gerald Ford was confronted with a potential swine flu pandemic. The vaccination program was rushed, yet plagued by delays and public relations problems. Meanwhile, maximum military containment efforts succeeded unexpectedly in confining the new strain to the single army base where it had originated. On that base, a number of soldiers fell severely ill, but only one died. The program was canceled after about 24% of the population had received vaccinations. An excess in deaths of 25 over normal annual levels as well as 400 excess hospitalizations, both from Guillain–Barré syndrome, were estimated to have occurred from the vaccination program itself, demonstrating that the vaccine itself is not free of risks. In the end, however, even the maligned 1976 vaccine may have saved lives. A 2010 study found a significantly enhanced immune response against the 2009 pandemic H1N1 in study participants who had received vaccination against the swine flu in 1976. The 2009 H1N1 "swine flu" outbreak resulted in the rapid approval of pandemic influenza vaccines. Pandemrix was quickly modified to target the circulating strain and by late 2010, 70 million people had received a dose. Eight years later, the BMJ gained access to vaccine pharmacovigilance reports compiled by GSK (GlaxoSmithKline) during the pandemic which the BMJ reported indicated death was 5.39 fold more likely with Pandemrix vs the other pandemic vaccines. Fluarix Quadrivalent was approved by the FDA in December 2012. In 2014, the Canadian National Advisory Committee on Immunization (NACI) published a review of quadrivalent influenza vaccines. Starting with the 2018–2019 influenza season most of the regular dose egg based flu shots and all the recombinant and cell grown flu vaccines in the United States are quadrivalent. In the 2019–2020 influenza season all regular dose flu shots and all recombinant influenza vaccine in the United States are quadrivalent. In February 2020, the FDA approved Fluad Quadrivalent for use in the United States. In July 2020, the FDA approved both Fluad and Fluad Quadrivalent for use in the United States for the 2020–2021 influenza season. The B/Yamagata lineage of influenza B, one of the four lineages targeted by quadrivalent vaccines, might have become extinct in 2020/2021 due to COVID 19 pandemic measures, and there have been no naturally occurring cases confirmed since March 2020. For the 2024–2025 Northern Hemisphere influenza season, the FDA recommends removing B/Yamagata from all influenza vaccines. It takes about two weeks following vaccination for protective antibodies to form. The influenza vaccine also appears to protect against myocardial infarction with a benefit of 15–45%.

Тиімділігі

Вакцина бағасы тиімділігімен – бақыланатын жағдайларда аурудың қаупін қысқарту дәрежесі – және тиімділігімен – вакцина қолданылғаннан кейін байқалатын қауіптің төмендеуі арқылы анықталады. Грипп жағдайында тиімділік, тиімділіктен төмен болуы күтіледі, себебі ол гриппке ұқсас аурудың таралу деңгейі арқылы өлшенді, ал ол әрқашан грипптен туындамайды. Гриппке қарсы вакциналардың нақты жағдайдағы тиімділігін зерттеу қиын: вакциналар толық сәйкес келмеуі мүмкін, вирус таралуы жылдар бойынша күрт өзгереді және грипп көбінесе басқа гриппке ұқсас аурулармен шатастырылады. Дегенмен, көптеген жылдар бойы (2007 жылға дейінгі 19 жылдың 16-сы) грипп вакцинасының штамдары айналымдағы штамдармен жақсы сәйкес келді, тіпті сәйкес келмейтін вакцина да жиі өзара қорғаныс береді. Маусымдық грипп вакциналарының тиімділігі айтарлықтай өзгереді, симптомдармен жүретін ауруға қарсы орташа тиімділігі вакцина штаммына, жасқа, бұрынғы иммунитетке және иммундық жүйеге байланысты 50-60% шамасында болады, сондықтан вакцина салынған адамдар да гриппке шалдығуы мүмкін. Гриппке қарсы вакциналардың тиімділігі, әсіресе егдеулер арасында, толық емес деп есептеледі, бірақ вакцинация грипптен туындаған өлім-жітім мен ауруханаға жатқызу көрсеткіштерін, сондай-ақ ауруханада болу мерзімін азайтуда пайдалы. Мектеп жасындағы балаларды вакцинациялау басқа жас топтарына да жанама қорғаныс береді. LAIV вакциналары балаларға, әсіресе 6 жасқа дейінгі балаларға, жоғары тиімділігі және инактивацияланған вакциналармен салыстырғанда вакцина емес штамдарға қарсы күшті иммунитеті болғандықтан ұсынылады. 2012 жылдан 2015 жылға дейін Жаңа Зеландияда вакцинаның жансақталдыру бөліміне жатқызудан сақтау тиімділігі 82% құрады. 2019-2020 жылдардағы АҚШ-тағы грипп маусымында ауруханадағы гриппке шалдығуға қарсы тиімділік жалпы 41%, ал 65 жастан асқан адамдарда 54% болды. Бір зерттеуде ересектер арасында өлімге қарсы тиімділік 31% деп анықталды. 2019 жылдан бастап CDC жыл сайынғы вакцинаны ұсынады, өйткені көптеген зерттеулер жыл сайынғы грипп вакцинасының жалпы тиімділігін көрсетеді. Әртүрлі грипп вакциналарының тиімділігінде айтарлықтай айырмашылықтарды анықтауға жеткілікті мәліметтер жоқ, бірақ егдеулерде иммундық жауапты күшейтетін жоғары дозалы немесе адъювантталған препараттар бар. 2016 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс университетінің ғалымдары жүрек талмасын болдырмау үшін грипп вакцинасының темекі тастаудан да тиімді екенін анықтады.

A vaccine is assessed by its efficacy – the extent to which it reduces risk of disease under controlled conditions – and its effectiveness – the observed reduction in risk after the vaccine is put into use. In the case of influenza, effectiveness is expected to be lower than the efficacy because it is measured using the rates of influenza like illness, which is not always caused by influenza. Studies on the effectiveness of flu vaccines in the real world are difficult; vaccines may be imperfectly matched, virus prevalence varies widely between years, and influenza is often confused with other influenza like illnesses. However, in most years (16 of the 19 years before 2007), the flu vaccine strains have been a good match for the circulating strains, and even a mismatched vaccine can often provide cross protection. The effectiveness of seasonal flu vaccines varies significantly, with an estimated average efficacy of 50–60% against symptomatic disease, depending on vaccine strain, age, prior immunity, and immune function, so vaccinated people can still contract influenza. The effectiveness of flu vaccines is considered to be suboptimal, particularly among the elderly, but vaccination is still beneficial in reducing the mortality rate and hospitalization rate due to influenza as well as duration of hospitalization. Vaccination of school age children has shown to provide indirect protection for other age groups. LAIVs are recommended for children based on superior efficacy, especially for children under 6, and greater immunity against non vaccine strains when compared to inactivated vaccines. From 2012 to 2015 in New Zealand, vaccine effectiveness against admission to an intensive care unit was 82%. Effectiveness against hospitalized influenza illness in the 2019–2020 United States flu season was 41% overall and 54% in people aged 65 years or older. One review found 31% effectiveness against death among adults. as of 2019, the CDC recommends a yearly vaccine as most studies demonstrate overall effectiveness of annual influenza vaccination. There is not enough evidence to establish significant differences in the effectiveness of different influenza vaccine types, but there are high dose or adjuvanted products that induce a stronger immune response in the elderly. According to a 2016 study by faculty at the University of New South Wales, getting a flu shot was as effective or better at preventing a heart attack than even quitting smoking.

Балалар

2002 жылдың сәуір айында Иммунизация жөніндегі кеңесші комитет (ACIP) 6-дан 23 айға дейінгі балаларды жыл сайын тұмауға қарсы вакцина салуға шақырып, ұсыныс жасады. 2010 жылы ACIP 6 айлық және одан үлкен жастағы балаларға жыл сайын тұмау вакцинасын салуды ұсынды. Тұмауға шалдыққан нәрестелер арасындағы өлім-жітім көрсеткіші жоғары болғандықтан, CDC және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) нәрестелерге тұмау инфекциясы жұғуының қаупін азайту үшін, олармен бірге тұратын жандарды және нәрестелерге күтім жасайтындарды вакцина салуға кеңес береді. Балаларда вакцина тұмау және тұмауға ұқсас аурулардың қаупін азайтады. Екі жасқа дейінгі балалар туралы деректер шектеулі. 2019 жылдың қаңтар айындағы мәліметтер бойынша, АҚШ-та CDC 6-дан 35 айға дейінгі балаларға Fluzone Quadrivalent вакцинасының бір дозасына 0,25 мл немесе 0,5 мл мөлшерін салуды ұсынады. Бұл жас тобы үшін Fluzone Quadrivalent вакцинасының дозасын таңдауда ешқандай артықшылық жоқ. 6 айдан 35 айға дейінгі балаларға Afluria Quadrivalent вакцинасының әр дозасына 0,25 мл мөлшерін салу керек. 2014 жылы Канаданың Иммунизация жөніндегі ұлттық кеңесші комитеті (NACI) 5-18 жастағы салауатты балаларға арналған тұмау вакцинасын қарастырды, ал 2015 жылы 6-72 айлық балаларға Fluad вакцинасын қолдану туралы шолу жариялады. Жоғары мамандандырылған медициналық орталықта жүргізілген бір зерттеуде балалардың тұмауға қарсы вакцинасының көрсеткіші тек 31% болды. Иммундығы нашар балалар арасында (46%) және ішек қабыну ауруы бар науқастарда (50%) бұл көрсеткіш жоғары болды.

Ересектер

Емделмеген ересектердің 16%-ы тұмауға ұқсас белгілерді бастан кешіреді, ал вакцина салынған ересектердің шамамен 10%-ында осындай белгілер байқалады. 2006 жылғы шолу бойынша, денсаулық сақтау қызметкерлері үшін жалпы пайда анықталды. Осы шолудағы он сегіз зерттеудің тек екеуі ғана қызметкерлердің тұмауға қарсы вакцина алуымен науқастардың өлім-жітімі арасындағы байланысты бағалады; екеуі де денсаулық сақтау қызметкерлерінің вакцинация деңгейі жоғары болғанда науқастардың өлімі азайғанын көрсетті. Бұл, денсаулық сақтау қызметкерлеріне вакцина салынған науқастарда барлық себептерге байланысты өлім-жітімнің вакцина салынбаған науқастармен салыстырғанда төмендеуіне негізделген.

Қарттар

65 жастан асқан ересектерде тиімділіктің дәлелдері нақты емес. Рандомизацияланған бақыланатын және когорттық зерттеулерді қарастырған жүйелі шолулар жоғары сапалы дәлелдердің жетіспеуін көрсетті. Когорттық зерттеулердің шолуы зертханалық расталған тұмау, пневмония және үйінде тұратын қарт адамдар арасындағы өлім-жітімге қарсы тиімділік танытты. Пандемия емес тұмауға ең осал топ – қарт адамдар, вакцинадан ең аз пайда көреді. Вакцинаның тиімділігінің төмендеуіне бірнеше себеп бар, олардың ең көп таралғаны – жасқа байланысты иммундық функцияның төмендеуі және денсаулықтың нашарлауы. Пандемия емес жылдары АҚШ-та 50-64 жастағы адамның тұмауға байланысты өлу ықтималдығы жас адамдарға қарағанда шамамен он есе жоғары, ал 65 жастан асқан адамның өлу ықтималдығы 50-64 жастағыларға қарағанда он еседен астам. Күшті иммундық жауап беру үшін арнайы жасалған жоғары дозалы тұмау вакцинасы бар. Қолда бар мәліметтер қарт адамдарды жоғары дозалы вакцинамен вакциналау, әдеттегі дозалы вакцинаға қарағанда тұмауға қарсы күштірек иммундық жауапты тудырады. 2015 жылдың қараша айында АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) 65 жастан асқан ересектер үшін адъювантты тұмау вакцинасын мақұлдады. Вакцина АҚШ-та Fluad деген атпен сатылады және алғаш рет 2016-2017 жылғы тұмау маусымында қолжетімді болды. Вакцина құрамында MF59C.1 адъюванты бар, ол сквален майының су эмульсиясы. Бұл АҚШ-та мақұлдалған алғашқы адъювантталған маусымдық тұмау вакцинасы. MF59C.1 адъювантын қамтитын тұмау вакцинасын қарт адамдардың қолдануының айқын пайдасы бар-жоғы белгісіз. Иммундау жөніндегі консультативтік комитет ұсынған нұсқауларға сәйкес, Fluad 65 жастан асқан адамдарға арналған басқа тұмау вакциналарына балама ретінде қолданылуы мүмкін. Көптеген елдерде қарт адамдармен жұмыс істейтін денсаулық сақтау қызметкерлерін вакциналау ұсынылады, мақсаты – осы осал топта тұмаудың таралуын азайту. Денсаулық сақтау қызметкерлерін вакциналау қарт адамдарды тұмаудан қорғауға көмектеседі деген нақты дәлелдер рандомизацияланған клиникалық сынақтарда жоқ, бірақ оның пайдалы екенін көрсететін алдын ала мәліметтер бар. Fluad Quad 2019 жылдың қыркүйегінде Австралияда, Fluad Quadrivalent 2020 жылдың ақпанында АҚШ-та және Fluad Tetra 2020 жылдың мамырында Еуропалық Одақта қолдануға рұқсат алды.

Evidence for an effect in adults over 65 is unclear. Systematic reviews examining both randomized controlled and case–control studies found a lack of high quality evidence. Reviews of case–control studies found effects against laboratory confirmed influenza, pneumonia, and death among the community dwelling elderly. The group most vulnerable to non pandemic flu, the elderly, benefits least from the vaccine. There are multiple reasons behind this steep decline in vaccine efficacy, the most common of which are the declining immunological function and frailty associated with advanced age. In a non pandemic year, a person in the United States aged 50–64 is nearly ten times more likely to die an influenza associated death than a younger person, and a person over 65 is more than ten times more likely to die an influenza associated death than the 50–64 age group. There is a high dose flu vaccine specifically formulated to provide a stronger immune response. Available evidence indicates that vaccinating the elderly with the high dose vaccine leads to a stronger immune response against influenza than the regular dose vaccine. A flu vaccine containing an adjuvant was approved by the US Food and Drug Administration (FDA) in November 2015, for use by adults aged 65 years of age and older. The vaccine is marketed as Fluad in the US and was first available in the 2016–2017 flu season. The vaccine contains the MF59C.1 adjuvant which is an oil in water emulsion of squalene oil. It is the first adjuvanted seasonal flu vaccine marketed in the United States. It is not clear if there is a significant benefit for the elderly to use a flu vaccine containing the MF59C.1 adjuvant. Per Advisory Committee on Immunization Practices guidelines, Fluad can be used as an alternative to other influenza vaccines approved for people 65 years and older. Vaccinating health care workers who work with elderly people is recommended in many countries, with the goal of reducing influenza outbreaks in this vulnerable population. While there is no conclusive evidence from randomized clinical trials that vaccinating health care workers helps protect elderly people from influenza, there is tentative evidence of benefit. Fluad Quad was approved for use in Australia in September 2019, Fluad Quadrivalent was approved for use in the United States in February 2020, and Fluad Tetra was approved for use in the European Union in May 2020.

Жүктілік

Грипп инфекциясынан ана мен баланы қорғаумен қатар, жүкті әйелдердің толық мерзімді жүктілікті сәтті аяқтау мүмкіндігі де артады. Үшвалентті инактивацияланған грипп вакцинасы ЖИТС-ке шалдыққан жүкті әйелдер үшін де тиімді.

Жанама әсерлер

Вакцинаның жиі кездесетін жанама әсерлеріне инъекция жасалған жердегі жергілікті реакциялар және суық тиюге ұқсас белгілер жатады. Қызу, жалпы әлсіздік және бұлшық ауыруы сирек кездеседі. Гриппке қарсы вакциналар, егер адам бұрын грипп вакцинасына немесе вакцинаның кез келген құрамына байланысты ауыр аллергиялық реакцияны бастан өткерген болса, оған қарсы көрсетіледі. Ауыр иммуножеткілікпен ауыратын балалар мен жасөспірімдерге, сондай-ақ салицилаттармен емделіп жатқандарға LAIV вакцинасын қолдануға болмайды, себебі Рей синдромының даму қаупі бар. Мұрынға шашыратылатын вакцинаның жанама әсерлеріне мұрынның бітуі, сырыл, ауырған тамақ, жөтел немесе құсу кіруі мүмкін. Кейбір адамдарда грипп вакцинасы аллергиялық реакция сияқты ауыр жанама әсерлерге әкелуі мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар сирек. Алайда, жылдық грипп эпидемиясының қауіптері мен ауыр салдарымен салыстырғанда, жалпы жанама әсерлер мен қауіптер жеңіл және уақытша болып табылады. Грипп вирусымен жұғу өлімге әкелу қаупін (он мыңнан біреуге дейін) және Гийен-Барре синдромын дамыту қаупін вакцинаның күдікті ең жоғары деңгейінен әлдеқайда жоғары деңгейге дейін арттырады (2009 жылғы бағалау бойынша шамамен он есе жоғары). Бір шолуда вакцинаның миллион дозасына Гийен-Барре синдромының бір жағдайы туралы мәлімет берілсе де, Қытайда жүргізілген ірі зерттеуде 2009 жылғы H1N1 "шошқа" грипіне қарсы вакцинаның 100 миллион дозасына жуық мөлшерде Гийен-Барре синдромының барлығы 11 жағдайы анықталды (0,1 миллион дозаға шаққанда), вакцинацияланған адамдар арасындағы жалпы көрсеткіш Қытайдағы осы аурудың қалыпты деңгейінен төмен болды және басқа да айқын жанама әсерлер байқалмады.

Жұмыртқаға аллергия

Гриппке қарсы вакциналардың көпшілігі жұмыртқаға негізделген технологиялармен өндірілсе де, жұмыртқаға аллергиясы бар адамдарға, тіпті ауыр болса да, тұмау вакциналары қауіпсіз деп ұсынылады. Жұмыртқаға қатысты ауыр аллергиясы бар адамдардағы грипп вакциналарының қауіпсіздігін зерттеулер көрсеткендей, анафилаксия өте сирек кездеседі, миллион дозаға 1,3 жағдайдан келеді. Жұмыртқаға аллергиясы бар, оның ішінде бұрын анафилактикалық реакцияны бастан өткерген 250-ден астам баласы бар 800-ге жуық балаға жасалған зерттеуде, тірі әлсіздетілген грипп вакцинасын салған кезде жүйелік аллергиялық реакциялар тіркелген жоқ. 2012 жылдан бастап АҚШ-та жұмыртқа ақуызын емес, жасушалық мәдениетке негізделген және рекомбинантты вакциналар сияқты басқа технологияларды қолдану қолжетімді бола бастады. Бұл құбылыстың механизмін анықтауға жасалған күш-жігер нарколепсияның аутоиммундық екенін, ал AS03 адъюванты бар H1N1 вакцинасы гипокретинге ұқсас болуы мүмкін екенін, осылайша оны тудырушы фактор ретінде қызмет етуі мүмкін екенін көрсетеді. АҚШ-та ересектерге арналған кейбір инъекциялық грипп вакциналарында тіомерсал (тимерсал деп те аталады) бар, ол сынап негізінде жасалған консервант. БАҚ-тағы кейбір дау-дамаздарға қарамастан, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының вакцина қауіпсіздігі жөніндегі ғылыми кеңес комитеті вакциналарда тіомерсалдың уыттылығын көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін және қауіпсіздік тұрғысынан бір дозалық түрге ауысудың қажеті жоқ деген қорытындыға келді.

Тәуекел топтары

Гриппке қарсы вакцинаны маусымдық түрде де, пандемия кезінде де қабылдау көбінесе төмен болады. Пандемиялық гриппке қарсы вакцинаны қабылдауды жүйелі түрде зерттеулер бірнеше жеке факторларды анықтады, олар қабылдауға әсер етеді: жыныс (ер адамдарда жоғары қабылдау), этникалық шығу (этникалық азшылық өкілдерінде жоғары қабылдау) және созылмалы аурудың болуы. Вакцинаның қауіпсіздігі мен тиімділігіне сену де маңызды.

Денсаулық сақтау қызметкерлері

Алдыңғы қатардағы денсаулық сақтау қызметкерлеріне маусымдық және кез келген пандемиялық тұмауға қарсы вакцинация жасау көбінесе ұсынылады. Мысалы, Ұлыбританияда пациенттерге күтім жасайтын барлық денсаулық сақтау қызметкерлеріне маусымдық тұмау вакцинасын алу ұсынылады, сондай-ақ 2009 жылғы пандемия кезінде H1N1/09 (кейіннен A(H1N1)pdm09 деп қайта аталған) шошқа тұмауы вирусына қарсы вакцинация жасалуы ұсынылды. Дегенмен, вакцина алу көрсеткіштері көбінесе төмен болады. 2009 жылғы пандемия кезінде денсаулық сақтау қызметкерлері арасында вакцина алу көрсеткіштерінің төмендігі Ұлыбритания, Грекия және Гонконг сияқты елдерде байқалды. 2010 жылы АҚШ-тағы денсаулық сақтау қызметкерлері арасында жүргізілген сауалнамада 63,5%-ы 2010–2011 жылдар маусымында тұмауға қарсы вакцина алғанын хабарлады, бұл өткен маусымдағы 61,9%-дан жоғары көрсеткіш. АҚШ-та пациенттермен тікелей байланыста болатын денсаулық сақтау мамандары, мысалы дәрігерлер мен стоматологтар (84,2%) және тәжірибелі медбикелер (82,6%) вакцина алу көрсеткіштері жоғары болды. Денсаулық сақтау қызметкерлерін вакцинациялаудың басты себебі – қызметкерлердің науқастарға тұмау жұқтыруын болдырмау және қызметке сұраныс жоғары кезде қызметкерлердің жұмыстан шығуын азайту, бірақ денсаулық сақтау қызметкерлерінің вакцина алу немесе бас тарту шешімдері көбінесе жеке пайдаға байланысты болуы мүмкін.

Өңдеу

"Жалпыға ортақ" тұмау вакцинасы туралы зерттеулер жалғасуда, ол нақты штаммға қарай бейімделуді қажет етпейді, бірақ тұмау вирустарының кең спектріне қарсы тиімді болады. 2007 жылдың қараша айына дейін ешқандай вакцина үміткерлері жарияланбады, бірақ lc=yes деректеріне сәйкес, қазіргі таңда зертханалық және клиникалық сынақтарда бірнеше жалпыға ортақ вакциналар бар. 2007 жылғы есепте, маусымдық тұмауға қарсы 826 миллион доза (инактивацияланған және тірі) вакцинасының өндірісі 413 миллион дозадан екі есе көп болды. 2013 жылға қарай пандемиялық тұмау вакцинасын өндірудің белсенді сценарийі бойынша, алты айдың ішінде тек 2,8 миллиард доза өндірілуі мүмкін. Егер барлық жоғары және жоғары орташа табысты елдер пандемия кезінде өз халқының барлығына вакцина алса, онда шамамен екі миллиард доза қажет болады. Егер Қытай да осы мақсатқа ұмтылса, осы елдердің халқына қызмет көрсету үшін үш миллиардтан астам доза қажет болады. Вакцинаны зерттеу және әзірлеу жұмыстары жалғасуда, олардың мақсаты – әлемдік халыққа қолжетімді бағамен вакцинаны көп көлемде өндіруге мүмкіндік беретін жаңа вакциналық тәсілдерді анықтау.

Жұмыртқа негізіндегі

Гриппке қарсы вакциналардың көпшілігін вакцина өндірушілер құрт жұмыртқаларында өсіреді. Грипптің үш штаммы (H1N1, H3N2 және B штаммын көрсетеді) таңдалып, тауық жұмыртқаларына жеке-жеке егіледі. Бұл моновалентті өнімдер біріктіріліп, үш түрлі вакцина жасалады. 2007 жылдан бастап, дәстүрлі инъекция және мұрынға шашыратылатын спрей екеуі де тауық жұмыртқаларынан өндіріледі. Еуропалық Одақ Novartis компаниясының жануарлар жасушаларында өндірілген Optaflu вакцинасын да мақұлдады. Бұл техниканың көлемін арттыруға және жұмыртқалармен байланысты проблемаларды – мысалы, аллергиялық реакциялар мен тауықтар сияқты құстарға әсер ететін штамдармен үйлеспеушілікті болдырмауға мүмкіндік береді. Жұмыртқаның үстіңгі бөлігі спиртпен сүртіліп дезинфекцияланады, содан кейін жұмыртқа шаммен қаралып, аллантоидтық қуыстағы тамырсыз аймақ анықталады, онда қысымды төмендету үшін кішкентай тесік жасалады. Екінші тесік жұмыртқаның үстіңгі жағына, хориоаллантоидтық мембранадан өткен жерге, аллантоидтық қуысқа вирусты енгізу үшін жасалады. Содан кейін екі тесік те ерітілген парафинмен жабылып, жұмыртқалар 37 градус температурада 48 сағатқа инкубацияланады. 48 сағаттық инкубациядан кейін жұмыртқаның үстіңгі бөлігі сындырылып, он миллилитр аллантоидтық сұйықтық алынады, одан шамамен он бес микрограмм грипп вакцинасын алуға болады. Осы кезде вирустар әлсіретіліп немесе өлтіріліп, вирустық антиген тазартылып, құтыларға, шприцтерге немесе мұрынға шашыратуға арналған баллондарға салынады.

Басқа өндіріс әдістері

Жұмыртқаның қажеттілігін болдырмайтын вакцина жасау әдістеріне тұмау вирусына ұқсас бөлшектерді (VLP) жасау жатады. VLP вирустарға ұқсайды, бірақ оларды белсенділіктен шығарудың қажеті жоқ, өйткені олар вирусты кодтау элементтерін қамтымайды, тек антигендерді вирионға ұқсас түрде ұсынады. VLP өндірісінің кейбір әдістері Spodoptera frugiperda Sf9 жәндік клеткаларының мәдениеттерін және өсімдік негізінде вакцина өндірісін қамтиды (мысалы, Nicotiana benthamiana өндірісі). Кейбір VLP гемагглютинацияны тежеу (HIA) сынағында басқа вакциналарға қарағанда антигендік жағынан ерекше вирустық изоляттардың кең спектрін танитын антиденелерді тудыратындығы дәлелденген. 2011 жылы иммундық жүйені белсендірілмеген H5N1 вакцинасымен күшейткеннен кейін иммундық жүйені күшейтуге арналған гендік ДНК вакцинасы клиникалық сынақтардан өтті. 2012 жылдың 20 қарашасында Novartis компаниясы FDA-ның бірінші жасушалы вакцинаны мақұлдауына ие болды. 2013 жылы АҚШ-та рекомбинантты тұмау вакцинасы - Flublok пайдалануға рұқсат етілді. 2020 жылғы 17 қыркүйекте Еуропалық дәрілік заттар агенттігінің (EMA) Адамға арналған дәрілік заттар комитеті (CHMP) оң пікір қабылдап, Supemtek төрт құрамды гриппке қарсы вакцинаны (рекомбинантты, жасушалы өсірілімде дайындалған) нарыққа шығару рұқсатын беруді ұсынды. Бұл дәрілік заттың өтінім берушісі Sanofi Pasteur компаниясы. Австралия 2021 жылдың наурызында ит бүйрегінің "мәңгілік жасушалық желісіне" негізделген алғашқы жасушалық вакцинасын мақұлдады. Оның өндірілу тәсіліне байланысты (грипп штаммына) жақсы сәйкес келетін вакцина шығарады. Сонымен қатар, Қазақстан, Сербия және Таиланд өндірісті құрудың соңғы кезеңінде болатын. Қарттарда (65 жастан асқандар) жарияланған зерттеулердің басым көпшілігі вакцинацияның шығынды үнемдеуге алып келетінін көрсетті, гриппке қарсы вакцинациямен байланысты үнемделген шығын (мысалы, медициналық көмекке барудың алдын алу) вакцинацияның өзіне кететін шығыннан асып түседі. Ересектерде (50-64 жас аралығы) бірнеше зерттеу гриппке қарсы вакцинацияның тиімді екенін көрсетті, бірақ бұл зерттеулердің нәтижелері экономикалық бағалауда қолданылатын негізгі болжамдарға байланысты екені анықталды. Грипптің шығын тиімділігі модельдерінің белгісіздігі аурудың таралу деңгейін бағалаудың күрделілігімен, сондай-ақ циркуляцияланатын штаммдардың маусымдық өзгеруімен және вакцинаның оларға сәйкестігімен түсіндірілуі мүмкін. Сау жұмыс істейтін ересектерде (18-49 жас) 2012 жылғы шолу вакцинацияның жалпы алғанда шығынды үнемдемейтінін көрсетті, қаржыландыруға жарамдылығы денсаулыққа пайдасы үшін төлеуге дайындыққа байланысты. Балалар арасында жүргізілген зерттеулердің басым көпшілігі тұмауға қарсы вакцинацияның тиімді екенін анықтады, бірақ көптеген зерттеулерде (тікелей емес) өнімділіктің артуы ескерілді, бұл барлық жағдайларда бірдей маңызға ие болмауы мүмкін. Бірнеше зерттеулер болашақ пандемиядан қорғауға көмектесетін шаралардың (оның ішінде пандемияға дейінгі вакцинация) шығын тиімділігін болжауға тырысты, алайда шығын тиімділігін бағалау болашақ пандемияның ауырлығына және оған қарсы шаралардың тиімділігіне қатысты белгісіздікпен қиындатылды.

Methods of vaccine generation that bypass the need for eggs include the construction of influenza virus like particles (VLP). VLP resemble viruses, but there is no need for inactivation, as they do not include viral coding elements, but merely present antigens in a similar manner to a virion. Some methods of producing VLP include cultures of Spodoptera frugiperda Sf9 insect cells and plant based vaccine production (e. g., production in Nicotiana benthamiana). There is evidence that some VLPs elicit antibodies that recognize a broader panel of antigenically distinct viral isolates compared to other vaccines in the hemagglutination inhibition assay (HIA). A gene based DNA vaccine, used to prime the immune system after boosting with an inactivated H5N1 vaccine, underwent clinical trials in 2011. On November 20, 2012, Novartis received FDA approval for the first cell culture vaccine. In 2013, the recombinant influenza vaccine, Flublok, was approved for use in the United States. On September 17, 2020, the Committee for Medicinal Products for Human Use (CHMP) of the European Medicines Agency (EMA) adopted a positive opinion, recommending the granting of a marketing authorization for Supemtek, a quadrivalent influenza vaccine (recombinant, prepared in cell culture). The applicant for this medicinal product is Sanofi Pasteur. Australia authorised its first and cell based vaccine in March 2021, based on an "eternal cell line" of a dog kidney. Because of the way it is produced, it produces better matched vaccine (to the flu strains). In addition, Kazakhstan, Serbia and Thailand had facilities in final stages of establishing production. In the elderly (over 65), the majority of published studies have found that vaccination is cost saving, with the cost savings associated with influenza vaccination (e. g. prevented health care visits) outweighing the cost of vaccination. In older adults (aged 50–64 years), several published studies have found that influenza vaccination is likely to be cost effective, however the results of these studies were often found to be dependent on key assumptions used in the economic evaluations. The uncertainty in influenza cost effectiveness models can partially be explained by the complexities involved in estimating the disease burden, as well as the seasonal variability in the circulating strains and the match of the vaccine. In healthy working adults (aged 18–49 years), a 2012 review found that vaccination was generally not cost saving, with the suitability for funding being dependent on the willingness to pay to obtain the associated health benefits. In children, the majority of studies have found that influenza vaccination was cost effective, however many of the studies included (indirect) productivity gains, which may not be given the same weight in all settings. Several studies have attempted to predict the cost effectiveness of interventions (including prepandemic vaccination) to help protect against a future pandemic, however estimating the cost effectiveness has been complicated by uncertainty as to the severity of a potential future pandemic and the efficacy of measures against it.

Зерттеу

Грипп зерттеулеріне молекулалық вирусология, молекулалық эволюция, патогенез, жауапты иммундық реакциялар, геномика және эпидемиология кіреді. Бұл грипке қарсы шараларды, мысалы, вакциналарды, терапияларды және диагностикалық құралдарды әзірлеуге көмектеседі. Грипке қарсы шараларды жақсарту үшін вирустардың жасушаларға қалай енетіні, көбейетіні, мутацияға ұшырайтыны, жаңа штаммдарға қалай айналатыны және иммундық жауапты қалай тудыратыны туралы негізгі зерттеулер қажет. Грипп геномдық тізбектеу жобасы зерттеушілерге бір штаммның екіншісінен неліктен қауіптірек екенін, иммуногендікке қандай генетикалық факторлар әсер ететінін және вирустың уақыт өте келе қалай эволюцияға ұшырайтынын түсінуге көмектесетін грипп тізбектерінің кітапханасын құруда. Қазіргі вакцинация әдістерінің шектеулерін жою бойынша зерттеулер жүргізілуде. Басқаша тәсілде гриппке қарсы вакцинация науқанының әсерін бағалау үшін интернет-контент пайдаланылады. Нақтырақ айтқанда, зерттеушілер Twitter және Microsoft-тың Bing іздеу жүйесінен алынған деректерді пайдаланып, бірқатар операциялардан кейін осы ақпаратты вакцинация жүргізілген аймақтардағы гриппке ұқсас аурулардың төмендеу пайызын бағалауға карталайтын статистикалық негіздеме ұсынды. Бұл әдіс Англиядағы (2013/14 және 2014/15 жылдары) екі грипп вакцинация бағдарламасының әсерін анықтау үшін қолданылды, онда мектеп жасындағы балаларға тірі әлсіретілген грипп вакцинасы (LAIV) салынды. Маңыздысы, нәтижелердің бағасы Англияның Халық денсаулығы агенттігінің дәстүрлі синдромдық бақылау деректеріне негізделген бағаларымен сәйкес келді.

Пандемиялық тұмауға жедел ден қою

Пандемиялық тұмау вакцинасының жылдам әзірленуі, өндірілуі және таратылуы тұмау пандемиясы кезінде миллиондаған адамның өмірін сақтауға мүмкіндік береді. Пандемиялық штаммды анықтау мен вакцинация қажеттілігі арасындағы қысқа мерзімділіктен туындаған жағдай, зерттеушілерді вакцина өндірісінің жаңа технологияларын қарастыруға итермеледі, олар жақсырақ "нақты уақыт" қолжетімділігін қамтамасыз ете алады және арзанға өндіріледі, соның арқасында төмен және орташа табысты елдерде тұратын адамдарға қолжетімділігі артады, мұндай елдерде тұмау пандемиясы басталуы мүмкін. Мысалға, тірі әлсіретілген (жұмыртқа немесе жасуша негізінде) технология және рекомбинантты технологиялар (ақуыздар және вирусқа ұқсас бөлшектер). 2009 жылдың шілдесіне дейін пандемиялық тұмау вакцинасы бойынша 70-тен астам клиникалық сынақ аяқталған немесе жалғасуда. 2009 жылдың қыркүйегінде FDA 2009 жылғы H1N1 тұмауы вирусына қарсы төрт вакцинаны бекітті (2009 жылғы пандемиялық штамм), ал алғашқы вакцина партиялары келесі айда қолжетімді болады деп күтілді. 2020 жылдың қаңтарында АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) Audenz вакцинасын H5N1 тұмауы вирусына қарсы вакцина ретінде бекітті. Audenz – вакцинада қамтылған H5N1 субтипіне жататын А вирусынан туындайтын аурудың алдын алу үшін белсенді иммундауға арналған вакцина. Audenz вакцинада қамтылған H5N1 вирусының H5N1 субтипіне ұғу қаупі жоғары 6 айлық және одан үлкен жастағы адамдарға қолдануға рұқсат етілген.

Универсалды тұмау вакциналары

Әр жарты шарда әр маусымға арнап жасалмайтын әмбебап грипп вакцинасы, жабдықты тұрақтандырады, маусымның нұсқаларын болжаудағы қателіктерден сақтайды және мутация арқылы таралған штаммдардан қорғайды. Бір жол – иммундық жауапты тудыратын, 21-ші ғасырдың басында қолданылған жылдық маусымдық вакциналардан өзгеше, иммундық жауаптың өзін қамтамасыз ететін кең спектрлі бейтараптандырушы антиденелерді пайдалану. Алғашқы бейтараптандырушы антиденелер 1993 жылы тәжірибелер арқылы анықталды. Гриппті бейтараптандыратын антиденелер гемагглютинин ақуызының сабағына байланысатыны анықталды. Бұл ақуыздардың басына байланысатын антиденелер де табылды. Жоғары сақталған M2 протоны кең спектрлі бейтараптандырушы антиденелер үшін потенциалды нысана ретінде ұсынылды. Зерттеушілердің алдындағы міндет – вирустың көптеген түрлерін бейтараптандыра алатын, кез келген маусымда қолданылуы мүмкін және антигендік өзгеріске төзімді сақталған домендерге бағытталған жалғыз антиденелерді анықтау. Сонымен қатар, Т-жасуша жауабын белсендіретін әмбебап вакциналарды жасауға күш салынып жатыр, себебі клиникалық деректер көрсеткендей, грипппен зарарланғанда күшті және ерте Т-жасуша жауабы бар адамдар жақсы жағдайға ие және Т-жасушалар сақталған эпитоптарға жауап береді. Дамытушылардың қиындығы – бұл эпитоптар тек аз иммуногенді ішкі ақуыз домендерінде орналасқан.

Ауызбен берілетін тұмау вакцинасы

2019 жылы ауызға қабылданатын тұмау вакцинасы клиникалық зерттеулерде болды. Ауызға қабылданатын вакцина үміткері репликацияға қажетті гендерінен айырылған, модификацияланған аденовирус 5-ші түріне негізделген, және адъювант ретінде кішкентай екі тізбекті РНК шаштық молекуласын өндіретін ген қосылған. 2020 жылы вакцинаның таблетка түрінің ІІ фазалық адамдар арасындағы сынағы, оның жақсы қабылданатынын және лицензияланған инъекциялық вакцинамен салыстырылатын иммунитет беретінін көрсетті.

COVID-19-ның таралуы

Грипп вакцинасы мен COVID-19 вакцинасын бір уақытта қауіпсіз түрде салуға болады. Алдын ала зерттеулер гриппке қарсы вакцинация COVID-19-ды болдырмайды, бірақ COVID-19 инфекциясының таралуын және ауырлығын азайтуы мүмкін екенін көрсетеді.

Сын

Том Джефферсон, гриппке қарсы вакциналарға қатысты Cochrane Collaboration шолуларын жүргізген, клиникалық дәлелдерді "қанағаттандырмайтын" деп атады және оларды тиімсіз деп мәлімдеді; ол плацебомен бақыланатын рандомизацияланған клиникалық сынақтарды талап етті, көптеген мамандар мұны этикалық емес деп санайды. Оның грипп вакцинасының тиімділігі туралы пікірлерін CDC және Ұлттық денсаулық институттары сияқты медициналық мекемелер, сондай-ақ Энтони Фаучи сияқты саладағы жетекші тұлғалар қабылдамайды. Жұқпалы ауруларды зерттеу және саясат орталығының 2012 жылғы грипп вакцинасын қарауын басқарған Майкл Остерхолм вакцина жасауды ұсынды, бірақ оның насиленуін сынға алды, "Біз бұл вакцинаны артық мақтап, артық көтердік – ол жарнамаланғандай қорғамайды. Бұл тек сату, тек қана қоғамдық қатынастар."

Жылқылар

Жылқы тұмауы бар жылқыларда қызба, құрғақ жөтел, мұрынның ағуы, бірнеше күн бойы көңіл күйдің төмендеуі және тамақ жеуге немесе су ішуге құштарлықтың жоғалтуы мүмкін, бірақ әдетте екі-үш апта ішінде жазылып кетеді. "Вакцинация кестесі әдетте 3-6 апта аралықпен екі дозадан тұратын бастапқы курс пен содан кейін 6-12 ай сайынғы қайта вакцинацияны талап етеді. Көптеген жағдайларда мұндай кестелер антиденелердің қорғаныш деңгейін ұстап тұра алмайтыны белгілі және жоғары тәуекел жағдайларында жиірек вакцинациялау ұсынылады." Ұлыбританиядағы жарыстарда жылқыларды жылқы тұмауына қарсы вакцинациялау және вакцинация картасын ұсыну міндетті талап болып табылады; Халықаралық ат спорты федерациясы (FEI) әр алты ай сайын вакцинациялауды талап етеді.

Құс

Құс тұмауына қарсы құс вакциналары арзанға түседі және бактериялар мен басқа вирустарды жою үшін адам вакциналары сияқты сүзгіленбейді және тазартылмайды. Оларда көбінесе адамдардағы тұмау вакциналарындағы гемагглютинин ғана емес, толық вирус болады. Адам және құс вакциналарының тағы бір айырмашылығы – құс вакциналары минералды маймен күшейтіледі, ол күшті иммундық реакцияны тудырады, бірақ қабыну мен іріңдіктерге себеп болуы мүмкін. Дәрігерлердің айтуынша, өздерін тікпей кеткен құс вакцинаторылар ауырсынып, саусақтары ісіп, тіпті бас бармақтарынан айырылған жағдайлар болған. Тиімділігі де шектеулі болуы мүмкін. Құс вакциналары көбінесе айналыстағы тұмау штамдарына шамалы ғана ұқсайды – кейбіреулері жылдар бұрын Мексикада оқшауланған H5N2 штаммын қамтиды. «Тауыққа 85 процентке жуық ұқсас вакцина қолдансаңыз, қорғаныс аласыз», – деді доктор Кардона. «Адамдарда бір ғана мутация пайда болуы мүмкін, ал 99,99 процентке жуық ұқсас вакцина сізді қорғамайды». Олар адам вакциналарына қарағанда әлсіз. «Тауықтар кішкентай, сондықтан оларды жеп болғанша, яғни алты аптаға ғана қорғау керек», – деді Рочестер университетінің вакцина сарапаны доктор Джон Дж. Треанор. Адамдарға арналған маусымдық тұмау вакцинасында шамамен 45 микрограмм антиген бар, ал тәжірибелік A(H5N1) вакцинасында 180 микрограмм. Құс вакциналарында бір микрограммнан да аз болуы мүмкін. «Құстардан алынған деректерді адамдарға қатысты қолданғанда сақтық таныту керек», – деп ескертті Ауыл шаруашылығы министрлігінің Оңтүстік-Шығыс құс зерттеу зертханасының директоры доктор Дэвид Э. Суэйн. «Құстар динозаврларға жақын туыс». Шотландиядағы Эдинбург университетінің профессоры Николас Савилл басқарыған зерттеушілер математикалық модельдерді пайдаланып H5N1 вирусының таралуын симуляциялады және вирус таралуын тоқтату үшін құстардың кем дегенде 95 пайызын қорғау қажет деген қорытындыға келді. Іс жүзінде, мал қорасының 90 пайызынан астамын қорғау қиын, ал вакцинаның қорғаныс деңгейі көбінесе одан да төмен болады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы құс тұмауының алдын алу және бақылау бойынша, соның ішінде вакцинацияны қолдану туралы ұсынымдар берді. Адамдарға арналған сүзгіленген және тазартылған А тұмауы вакцинасы әзірленуде, және көптеген елдер оны резервте сақтауды ұсынады, егер құс тұмауы пандемиясы адамдарға жұқса, вакцинаны жылдам қолдануға болады, бұл өлім-жұлымның алдын алуға көмектеседі. Құс тұмауы кейде құс гриппі деп те аталады, көбінесе құс ауруы деп айтылады.

Poultry vaccines for bird flu are made inexpensively and are not filtered and purified like human vaccines to remove bits of bacteria or other viruses. They usually contain whole virus, not just hemagglutinin as in most human flu vaccines. Another difference between human and poultry vaccines is that poultry vaccines are adjuvated with mineral oil, which induces a strong immune reaction but can cause inflammation and abscesses. "Chicken vaccinators who have accidentally jabbed themselves have developed painful swollen fingers or even lost thumbs, doctors said. Effectiveness may also be limited. Chicken vaccines are often only vaguely similar to circulating flu strainssome contain an H5N2 strain isolated in Mexico years ago. 'With a chicken, if you use a vaccine that's only 85percent related, you'll get protection,' Dr. Cardona said. 'In humans, you can get a single point mutation, and a vaccine that's 99.99percent related won't protect you.' And they are weaker [than human vaccines]. 'Chickens are smaller and you only need to protect them for six weeks, because that's how long they live till you eat them,' said Dr. John J. Treanor, a vaccine expert at the University of Rochester. Human seasonal flu vaccines contain about 45 micrograms of antigen, while an experimental A(H5N1) vaccine contains 180. Chicken vaccines may contain less than one microgram. 'You have to be careful about extrapolating data from poultry to humans,' warned Dr. David E. Swayne, director of the agriculture department's Southeast Poultry Research Laboratory. 'Birds are more closely related to dinosaurs.'" Researchers, led by Nicholas Savill of the University of Edinburgh in Scotland, used mathematical models to simulate the spread of H5N1 and concluded that "at least 95percent of birds need to be protected to prevent the virus spreading silently. In practice, it is difficult to protect more than 90percent of a flock; protection levels achieved by a vaccine are usually much lower than this." The Food and Agriculture Organization of the United Nations has issued recommendations on the prevention and control of avian influenza in poultry, including the use of vaccination. A filtered and purified Influenza A vaccine for humans is being developed and many countries have recommended it be stockpiled so if an Avian influenza pandemic starts jumping to humans, the vaccine can quickly be administered to avoid loss of life. Avian influenza is sometimes called avian flu, and commonly bird flu.

Шошқалар

Еуропа мен Солтүстік Америкада шошқа шаруашылығында шошқа тұмауына қарсы вакциналар кеңінен қолданылады. Көптеген шошқа тұмауы вакциналары H1N1 және H3N2 штаммдарын қамтиды. Шошқа тұмауы 1976 жылғы жарылыстан бері маңызды проблема ретінде танылды. Вирустың эволюциясы дәстүрлі вакциналарға тұрақсыз жауаптарға әкелді. Стандартты коммерциялық шошқа тұмауы вакциналары, егер вирус штамдары жеткілікті дәрежеде сәйкес келсе және айқын кросс-қорғаныс болса, проблеманы бақылауда тиімді. Күрделі жағдайларда, оқшауланған нақты вирус астында жасалған жеке (автогендік) вакциналар жасалып, қолданылады. Вакцина өндіруші Novartis компаниясы H3N2 штаммының (алғаш рет 1998 жылы анықталған) шошқа шаруашылығына үлкен зиян келтіргенін мәлімдейді. Аборт дауылдары жиі кездеседі, аналық шошқалар бірнеше күнге тамақтанбай, жоғары температураға шалдығады. Өлім-жітім көрсеткіші он бес пайызға дейін жете алады.

Иттер

2004 жылы H3N8 тұмау A вирусының субтипі иттің тұмауын қоздырғандығы анықталды. Бұл вирусқа бұрын таныс болмағандықтан, иттердің оған қарсы табиғи иммунитеті жоқ. Дегенмен, 2004 жылы вакцина табылған.

Жыл сайынғы қайта құру

Жыл сайын ДДҰ-ның Глобалды тұмауды қадағалау және оған жауап беру жүйесі сол жылғы тұмау вакцинациясы үшін үш штаммды іріктеп алады. Іріктелген штаммдар – H1N1, H3N2 және B типті штаммдар, олар алдағы маусымда адамдарға елеулі ауру туғызуы мүмкін деп саналады. 2012–2013 жылғы Солтүстік жарты шардағы тұмау маусымымен (төрт валентті тұмау вакциналарының мақұлдануымен бірге) ДДҰ төрт валентті вакциналарда қолдану үшін екінші B штаммын да ұсынды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) вакцинаның құрамын жыл сайын келесі жылы шабуылдауы мүмкін вирустың ең ықтимал штамдарын қамту үшін үйлестіреді. "ДДҰ-ның Глобалды тұмауды қадағалау желісі 1952 жылы құрылды [2011 жылы "Глобалды тұмауды қадағалау және жауап беру жүйесі" деп қайта аталды]. Желіге ДДҰ-ның төрт ынтымақтастық орталығы (ДДҰ ЫО) және 83 елдегі 112 мекеме кіреді, олар ДДҰ-ның Ұлттық тұмау орталықтары (ҰТО) ретінде танылған. Бұл ҰТО өз елдерінде үлгілерді жинап, бастапқы вирус оқшаулауын және алдын ала антигендік сипаттамасын жүргізеді. Олар жаңа оқшауланған штаммдарды ДДҰ ЫО-ға жоғары деңгейдегі антигендік және генетикалық талдау үшін жібереді, оның нәтижесі ДДҰ-ның жыл сайын Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар үшін тұмау вакцинасының құрамы туралы ұсынымдарының негізін құрайды". Глобалды тұмауды қадағалау және жауап беру жүйесінің вакцина өндіру процесі үшін вирус таңдауы келесі жылы қай штаммдардың басым болатыны туралы ең жақсы болжамға негізделген, бұл ақыр соңында жақсы хабардар болған, бірақ қате болуы мүмкін болжамдарға тең. ДДҰ-ның ресми ұсынымдары алғаш рет 1973 жылы жарияланды. 1999 жылдан бастап жылына екі ұсыныс жасалды: біреуі Солтүстік жарты шар үшін, екіншісі Оңтүстік жарты шар үшін. 2024–2025 жылғы Солтүстік жарты шардағы тұмау маусымы үшін FDA барлық тұмау вакциналарынан B/Yamagata штаммын алып тастауды ұсынады.