Кіріспе

Рим республикасындағы провинцияның губернаторы (проконсул) – консулдың атынан әрекет ететін ежелгі Римнің лауазымды адамы. Проконсул көбінесе бұрынғы консул болған. Бұл термин соңғы уақыттарда өкілеттік берілген лауазымды тұлғаларға да қолданылады. Рим республикасында әскери билік немесе империумды конституциялық тұрғыдан тек консул ғана жүзеге асыра алатын. Бір уақытта екі консул сайланды, әрқайсысы бір жылдық мерзімге. Олар көбінесе екі мерзім қатарынан қызмет ете алмайтын. Егер консулдың мерзімі аяқталған кезде әскери науқан жүрсе, оның билігі ұзартылып, басқаруды жалғастыруға мүмкіндік берілуі мүмкін. Бұл әдет консулдардың жиі ауысуына қарамастан, биліктің үзіліссіздігін қамтамасыз етті. Рим империясында проконсул лауазымына әскери қолбасшы емес, азаматтық басқарушы тағайындалатын. Қазіргі заманда, ерекше өкілеттіктерге ие болған түрлі лауазымды тұлғаларға «проконсул» деген ат берілген. Көшбасшылықты зерттеулер көбінесе көшбасшыларды саясаткерлер мен бағынышты әкімшілерге бөледі. Проконсул осы екі санаттың арасында орналасады. Макс Вебер көшбасшылықты дәстүрлі, заңды-рационалды (бюрократиялық) және харизматикалық деп жіктеді. Проконсул бір мезгілде ережелерді сақтайтын бюрократ және харизматикалық тұлға бола алады. Бюрократияның өсуі мен жылдам байланыс проконсулдық тәуелсіздікке мүмкіндіктерді азайтты.

Этимология

Латын сөзі проконсул – «проконсулдың атынан әрекет ететін адам» деген мағына беретін pro consule сөзінің қысқартылған түрі. Бұл жазуларда б.з.д. 135 жылдан бастап кездеседі. Ежелгі тарихшылар алғашқы проконсул Квинт Публилий Филоның б.з.д. 326 жылы проконсул міндетін атқарғанын айтады. Кейінгі проконсулдар туралы деректерде де осы қысқартылған форма қолданылады. Бұл лауазым Рим Республикасының конституциялық ерекшелігін шешу үшін құрылды. Әскерге тек консул ғана басшылық ете алатын, бірақ консулдардың жиі ауысуы басшылықтың үзілісіне әкелуі мүмкін еді. Егер консулдың өкілеттігі науқан ортасында аяқталса, оның өкілеттігі ұзартылып, ол басшылықты жалғастыра берді. Квинт Публилий Филон б.з.д. 327 жылы екі консулдың бірі болды. Оның өкілеттігі жыл соңында аяқталғанда, әскері Неаполь қаласын (қазіргі Неаполь) қоршауға алған еді. Осындай қиын кезде басшылықты ауыстыру қаупін болдырмау үшін, халық оның өкілеттігі аяқталғаннан кейін де «консулдың (проконсулдың) орнына науқанды жүргізуі керек» деп шешім қабылдады. Осылайша Публий алғашқы проконсул атанды. Италиядан тыс жерлер кеңейіп, аумақтар Рим провинциялары ретінде қосылғанда, проконсул римдік провинциялық губернаторлардың екі түрінің біріне айналды. Екіншісі – пропраэтор. Теория бойынша, проконсулдар өкілеттік алған және консулдардың атынан әрекет еткен. Бірақ іс жүзінде проконсулдық лауазым көбінесе консулдың өкілеттік мерзімін ұзарту ретінде қарастырылды. Бұл ұзарту Рим қаласының қабырғасынан тыс жерлерде ғана қолданылды. Бұл консулдың әскери басшылығының ұзартылуы еді, бірақ оның мемлекеттік лауазымы емес. Рим аумағы кеңейген сайын провинциялық губернаторлардың қажеттілігі де артты. Сицилия провинциясы б.з.д. 241 жылы, ал Корсика мен Сардиния б.з.д. 238 жылы құрылды. Б.з.д. 227 жылы осы екі провинцияны басқаруға екі претор тағайындалды. Hispania Citerior және Hispania Ulterior провинциялары құрылғанда б.з.д. 197 жылы тағы екі претор қосылды. Содан кейін, провинциялар саны артқанмен, преторлардың саны көбейтілген жоқ. Консулдар мен преторлардың өкілеттігі жыл сайынғы мерзімі аяқталғаннан кейін ұзартылатын болды. Провинциялар жеребе арқылы проконсулдар мен пропраторларға бөлінді. Проконсулдарға көбірек әскері бар провинциялар берілді. Б.з.д. 123 жылы қабылданған Lex Sempronia заңы бойынша, сенат провинцияларды келесі консулдық сайлаулардан бұрын бөлуді шешті. Б.з.д. 81 жылы Сулла екі претор қосты, осылайша екі проконсул мен алты пропратор Римнің сол кездегі он провинциясын басқаруға тағайындалды. Б.з.д. 67 жылы Помпей пираттық мәселені шешу үшін ерекше өкілеттіктер мен бұрын-соңды болмаған көп жылдық проконсулдық алды. Юлий Цезарь, Помпей және Красс құрған «бірінші триумвират» б.з.д. 59 жылы көп жылдық проконсулдықтар алды. Бұл өкілеттік б.з.д. 38 жылы Марк Эмилий Лепидке де берілді.

Басшылық теориясы

"Проконсул" атауы ежелгі Рим билеушілеріне ғана қатысты болғанымен, бұл сөз Ұлыбритания, АҚШ және Францияның түрлі шенеуніктеріне де қолданылған. Қазіргі заманда бұл атау мақтауға лайық емес деп есептеледі. Сатрап (парсы тілінен) және вице-король (француз тілінен) терминдері де ұқсас мағынада қолданылады. Ежелгі және қазіргі проконсулдар арасындағы үлкен айырмашылыққа қарамастан, жазушы Карнс Лорд осы құбылысты басшылық теориясы тұрғысынан талдауға мүмкіндік беретін бір анықтама ұсынды: "жағдайы жақсы болғанда мемлекеттік басшылық деңгейіне жететін, өкілеттік саяси-әскери басшылық". Оңтүстік Африка тарихшысы Джон Бенион проконсулды "жартылай тәуелсіз және империя шекарасындағы аймақты қалыптастыруға ерекше қабілеті бар" басшы деп түсіндіреді. Қазіргі заманғы басшылық туралы жазбаларда "әкімшілік" пен "саясат" арасындағы айырмашылыққа баса назар аударылады. Бұл ой 19 ғасырдың соңында Вудро Вильсон жазған эсседе айтылған. Бұрынғы дәуірлерде басшылар көбінесе екі қызметті біріктірген. Қазір бұл қалыпты жағдай болмағандықтан, мұндай шенеуніктерді сипаттау үшін арнайы терминология қажет. Макс Вебер классикалық зерттеуінде заңды басқарудың үш түрін бөліп көрсетті: дәстүрлі, заңды-рационалды және харизматикалық. Бюрократия түрінде заңды-рационалды режим қазіргі әлемде басым. Бірақ қазіргі проконсул аристократиялық немесе харизматикалық басшылыққа да жүгінуі мүмкін. Рим республикасында проконсул әдетте бұрынғы консул болғандықтан, тәжірибелі бас қолбасшы саналған. Республиканың ең жоғары лауазымын иеленген ол мемлекет қайраткері де, әкімші де болған. Римнің патрицийлер класы азаматтық және әскери аристократиялық басшылықты жүзеге асыруға дайын болған. Қазіргі заманда проконсулдық биліктің ауқымын шектейтін бірнеше фактор бар. Демократиялық елдерде әскерилер азаматтық билікке бағынады және әскери басшылардың саясат қабылдауына тырыспайды. Қазіргі заманғы үкімет бюрократия мен ережелерді қабылдауға басымдық береді, ал римдіктер аристократиялық болған. Сонымен қатар, қазіргі коммуникациялар орталықтандырылған басқаруды қамтамасыз етеді. Трансокеандық телеграф желілері 19 ғасырдың ортасында салынғанымен, Лорд 19 ғасырдың соңында британдық проконсулдық биліктің гүлдену кезеңі деп сипаттайды. Үндістанда Лорд Керзон, Нигерияда Фредерик Лугард, Оңтүстік Африкада Сесил Родс, Египетте Лорд Кромер сияқтылар Лондонның тек тартымсыздықпен мақұлдаған императорлық бастамаларды іске қосты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония мен Кореяны басқарған АҚШ генералы Дуглас Макартур өзін римдік аристократтың үлгісімен санаған. Лордтың айтуынша, АҚШ генералы Дэвид Петреус және басқалардың Ирактағы рөлі проконсулдық басшылықтың қажеттілігін көрсетеді. Қазіргі технология коммуникацияны бұрынғыдан да оңайырақ жасайды. Бірақ электрондық пошта мен PowerPoint презентациялары көбейген сайын, түсініктілік пен зияткерлік тәртіп жоғалады. Тағы бір фактор – жергілікті жерде немесе орталықтағы азаматтық саясаткерлердің әскери күштерді басқаруға қажетті дағдыларының жетіспеуі мүмкін. Дегенмен проконсулдар – қайталанатын мәселенің уақтылы шешімі ғана. Үлкен аумақты басқару немесе қақтығыс жағдайында әртүрлі дағдылар мен түрлі ұйымдармен жұмыс істеу қабілеті қажет. Проконсул болуға ешкім дайындалмайды, ал қолда бар әкімшілердің тәжірибесі көбінесе бір ғана тиісті мекемеде немесе қызметте болады. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ азаматтық операциялар мен революциялық дамуды қолдау (CORDS) деп аталатын біріктірілген азаматтық-әскери басқару құрылымын құру арқылы бұл мәселені шешуге тырысты.

Британ империясы

Британдық отаршылдық шенеуніктер кейде проконсулдар деп аталды, олардың ішінде Оңтүстік Африкадағы Альфред Милнер, Үндістандағы Лорд Керзон, Нигериядағы Лорд Лугард және Египет пен Суданды басқарған Лорд Китченер болды. Бұл көшбасшылар Лондон үкіметі тілексіз болған жағдайларда да империялық бастамаларды іске асыра алды. Консервативті және юнионисттік үкіметтер мұндай еркін іс-әрекетке либералдық үкіметтерге қарағанда көбірек төзе білді. Бұл проконсулдар трансокеандық телеграф пайда болған дәуірде билік еткендіктен, жылдам байланыс проконсулдық тәуелсіздіктің аяқталуына кедерес болмады.