Кіріспе

1931 жылғы фильм

Дракула – 1931 жылы түсірілген американдық «кодқа дейінгі» табиғаттан тыс қорқынышты фильм. Оны Тод Браунинг режиссерлік етіп, өндірісіне де қатысқан, сценарийін Гарретт Форт жазған. Басты рөлде – Бела Лугоси. Фильм 1924 жылғы Гамильтон Дин мен Джон Л. Балдерстонның «Дракула» пьесасының негізінде түсірілген, ал пьеса өз кезегінде Брам Стокердің 1897 жылғы «Дракула» романынан бейімделген. Лугоси Трансильваниядан Англияға көшіп келген, тірі адамдардың қанын сорып ішетін вампир – граф Дракула рөлін сомдайды, соның ішінде жас жігіттің құдайының да қанын ішеді. Universal Pictures компаниясы түсіріп, таратқан «Дракула» – Стокер романының алғашқы дыбысты фильмге түсірілген нұсқасы. Басты рөлге бірнеше актер қарастырылды, бірақ бұрын Бродвейде осы рөлді ойнаған Лугоси ақырында рөлді алды. Фильм Калифорниядағы Universal Studios студиясының павильондарында түсірілді, олар түнгі уақытта Universal компаниясымен бірге испан тілінде түсірілген «Дракула» фильмінің түсірілімі үшін қайта пайдаланылды. «Дракула» шығуымен-ақ коммерциялық және сын тұрғысынан сәтті болды, содан кейін бірнеше жалғасы мен спин-оффтары жарық көрді. Ол халық мәдениетіне елеулі әсер етті, ал Лугосидің Дракула образы кейінгі көркем шығармалардағы архетиптік вампир ретінде, мәдени икона ретінде қалыптасты. 2000 жылы фильм АҚШ Конгресс кітапханасы тарапынан «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп танылып, Ұлттық фильмдер тізіліміне енгізілді.

Сюжет

Ренфилд - Конт Дракуланың Трансильваниядағы сарайына іскерлік сапармен бара жатқан заңгер. Жергілікті ауыл тұрғындары қамалға вампирлер қоныстанғандықтан, Ренфилдке оған бармауға ескертеді. Ренфилд ауыл мейманханасында тұрудан бас тартып, өзінің күймешісін Борго асуына апаруды сұрайды. Оны Дракуланың көлігімен, жүргізуші ретінде маскировкаланған Дракуламен, сарайға алып барады. Жолда Ренфилд жүргізушіге терезені ашады, бірақ ол жоғалып кеткенін көреді. Ренфилд қамалға кіреді және оны сүйкімді, бірақ эксцентрикалық граф қарсы алады, ол Ренфилдке беймәлім, вампир. Олар Дракуланың Англиядағы Карфакс абатлығын жалға алу ниеті туралы талқылайды, ол келесі күні сапар шегуді жоспарлайды. Дракула Ренфилдті терезе ашатындай етіп гипноздайды. Ренфилд жарғақ пайда болған кезде есінен танып қалады, ал Дракуланың үш әйелі оған жақындап келеді. Дракула оларды аластатып, Ренфилдке шабуыл жасайды. "Веста" шхунасында Ренфилд Дракуланың ақылсыз құлына айналды, ол табутта жасырынып, кеме экипажымен тамақтанады. Кеме Англияға жеткенде, Ренфилд жалғыз тірі адам екені анықталады. Ол Карфакс аббатшылығына жақын орналасқан доктор Сьюардтың санаторийіне жіберіледі. Басқа жерде, Лондон театрында, Дракула Сьюардпен кездеседі. Сьюард қызы Минаны, оның күйеу жігіті Джон Харкерді және отбасылық досы Люси Уэстонды таныстырады. Люси Дракулаға қызығады. Сол түні Дракула оның бөлмесіне кіріп, ұйықтап жатқанда оның қанын жейді. Ол қан құюдан кейін келесі күні қайтыс болады. Ренфилдтің құмырсқалар мен жәндіктерді жеуге деген құмарлығы бар. Полимат дәрігер профессор Ван Хельсинг оның қанын талдап, оның маңдайына түскенін анықтады. Ол вампирлер туралы айта бастайды, сол түстен кейін Ренфилд Сьюардтан оны кетіруді сұрайды, оның түнгі жылауы Минаның түсін бұзады деп мәлімдейді. Дракула Ренфилдті қасқырдың айқайлауы арқылы шақырғанда, Ренфилд Ван Хельсингтің оған вампирлерден қорғану үшін пайдаланылатын wolfsbane көрсеткені үшін алаңдайды. Дракула Минаның жатын бөлмесінде ұйықтап жатқан кезде келіп, оны шағады. Келесі күні кешке ол қонаққа кіреді, ал Ван Хельсинг пен Харкер оның айнадағы бейнесі жоқ екенін байқайды. Ван Хельсинг мұны Дракулаға айтқанда, ол айнаны сындырып тастайды. Ван Хельсинг Дракуланың соңғы трагедиялардың артында тұрған вампир екенін айтады. Мина бөлмеден шығып, бақтағы Дракулаға жүгіреді, ол оған шабуыл жасайды. Қызметші оны табады. Харкер Минаны қауіпсіздігі үшін Лондонға алып кетуге тырысады, бірақ оны Ван Хельсингке қалдыруға көндіреді. Ван Хельсинг Бриггс медбикеге Минаны ұйықтағанда күтіп-бағуды және мойнындағы бүлдіршін гүлшоғырын алып тастамауға бұйрық береді. Ренфилд камерадан қашып кетіп, ер адамдардың вампирлер туралы сөйлескенін тыңдайды. Ренфилд өзінің камерасына қайтарылғанға дейін, Драккуланың оған қан мен өмірге толы мыңдаған тышқандарды уәде етіп, Ренфилдті санаторийге кіруге қалай көндіргенін айтады. Дракула Сьюардтың қонақ бөлмесіне кіріп, Ван Хельсингпен сөйлеседі. Ол Мина енді өзіне тиесілі екенін айтады және Ван Хельсинге туған еліне оралуға ескертеді. Ван Хельсинг Карфакс абатлығын қазып, Дракуланы жоямын деп ант береді. Дракула Ван Хельсингті гипноздауға тырысады, бірақ соңғысының шешімі күшті болып көрінеді. Дракула Ван Хельсингке қарай аттанғанда, ол пальтосынан айқышқа ілінген мүсінді тартып алады, бұл Дракуланы кері шегінуге мәжбүрлейді. Харкер Минаны терасада көріп, ол "түн мен тұманды" қаншалықты жақсы көретінін айтады. Бір жарғақ олардың үстінен ұшып келіп, Минаға шыңғырып тұр. Содан кейін ол Харкерге шабуыл жасайды, бірақ Ван Хельсинг пен Сьюард оны құтқарады. Мина Дракуланың өзіне не істегенін мойындайды және Харкерге олардың махаббатының біткенін айтады. Дракула Бриггсті Минаның мойнындағы бүлдіршінді алып тастауға және терезелерді ашуға гипноздайды. Ван Хельсинг пен Харкер Ренфилдті Карфакс абатханасына қарай бара жатқанын көреді. Олар сол жерге жеткенде, Дракула мен Минаны көреді. Харкер Минаға айқайлағанда, Дракула Ренфилд оны сол жерге алып барып, сатқан деп ойлайды және оны өлтіреді. Дракуланы Ван Хельсинг пен Харкер аңдайды, олар Дракуланың күндіз өзінің табутында ұйықтауға мәжбүр екенін біледі, ал күн шығып жатыр. Ван Хельсинг Дракуланың табутының қақпағынан ағаштан жасалған палуанды дайындайды, ал Харкер Минаны іздеп жүр. Ван Хельсинг Дракуланың жүрегін тесіп өлтіреді, ал Мина қалыпты күйіне оралады.

Өмірбаян

Брам Стокердің романы 1922 жылы неміс экспрессионист режиссері Ф. В. Мурнаудың рұқсатысыз "Носферату" фильмі түрінде бейімделді. Стокердің жесірі плагиат және авторлық құқықтың бұзылуы үшін сотқа шағымданды, және сот оның пайдасына шешім шығарды, нәтижесінде "Носферату" фильмінің барлық түпнұсқалары жойылды. Форт сахналық қойылымға көшті. Бродвейде үлкен сәттілікке ие болған Дийн/Балдерстонның "Дракула" пьесасы, өндіріс дами келе, негізгі жоспарға айналды. Сценарийшілер шабыт алу үшін Ф. В. Мурнаудың рұқсатсыз, үнсіз нұсқасы – "Носферату" фильмін де мұқият зерттеді. Стокердің романында кездеспейтін, "Носферату" фильміндегі дерлік бірдей көріністен тікелей алынған – графтың сарайындағы Ренфилдтің қателесіп қағаз қыстырғышқа тығылып, саусағынан қан тамған жайт. Дракула қуанышпен оған қарай беттейді, бірақ қан тамған саусақтың алдына түскен айқыш оны кері қайтарады.

Өндіріс

Фильм бастапқыда Конрад Вейдт үшін жоспарланған, ол Universal компаниясының «Күлкілі адам» (1928) және «Соңғы қойылым» (1929) фильмдерінде ойнаған еді. Вейдт өзінің ағылшын тілінде сөйлеуге жеткіліксіз екенінен қорқып Германияға оралғанда, Universal студиясы «Нотр-Дамның қисық денесі» (1923) және «Операның шайыры» (1925) фильмдерінің жұлдызы Лон Чейниге жүгінді. Чейни сол кезде Metro Goldwyn Mayer компаниясымен келісімшартта болған және «The Unholy Three» (1930) фильмін қайта түсіруді өзінің алғашқы дыбысты фильмі деп шешіп қойған. Оның күртен қайтыс болуынан кейін, басты рөлді табу қиындыққа толы болды. Бастапқыда Лэммл Лугозиге қызығушылық танытпады, оның сахнадағы игерген бейнесіне жақсы пікірлер түссе де. Оның орнына Лэммл экрандағы актерлерді қарастырды, Джон Рэй «Батыс майданындағы тыныштық» (1930) фильміндегі сәттілігінен кейін рөлге тағайындалды. Кейіннен Иан Кит пен Уильям Куртенэй сол кездегі баспасөз беттерінде есімдері жиі кездесті. Басқа актерлердің ішінде Пол Муни, Честер Моррис, Джозеф Шилдкраут және Артур Эдмунд Кареу де бар еді. Лугоси Бродвейде осы рөлді ойнаған, және оның бақытына орай, фильм түсіріліп жатқанда Лос-Анджелестегі пьесаның гастрольдік труппасымен бірге болды. Леу Айрс Джонатан Харкер рөліне шақырылды, бірақ түсірілім кестесіндегі келіспеушіліктерге байланысты Роберт Эймспен ауыстырылды. Эймс өзінің ажырасуы туралы жаңалықтардан кейін Дэвид Мэннерспен алмастырылды. Көптеген мәліметтерге сәйкес, өндіріс көбінесе дұрыс ұйымдастырылмаған, әдетте мұқият Тод Браунинг оператор Карл Фрёндқа түсірілімнің көп бөлігін жүктеді, осылайша Фрёнд фильмде көрсетілмеген режиссердің біріне айналды. Мэннерс түсірілім туралы былай деп еске алды: «Мен әлі де Лугозиді сахнада жоғары-төмен серуендеп, толық бойына айна қарап, шапанын иығына лақтырып, «Мен Дракуламын!» деп айқайлап тұрғанын көре аламын. Ол сырлы болды және актерлік құрамның басқа мүшелеріне тек сәлемдескенде «қалайсың» және кетіп бара жатқанда «қайырлы түн» дейтін. Ол әдепті болғанмен, әрқашан алыс тұратын». Лугози Мэннерске мақтаншы, эксцентриктік актер ретінде әсер етті: «Мен оның актерлік ойнап жатқанына ешқашан сенбедім, ол өзінің ерекше екенін көрсетіп тұрды». Тод Браунинг 1928 жылғы Бродвейдегі «Үнсіз үй» пьесасынан Хелен Чандлерді еске түсіріп, оның сол кездегі жас бейнесіне сүйене отырып, Бела Лугосидің граф Дракуласына ғашық болатын Мина рөліне оны таңдады. Кемедегі экипаж мүшелерінің қаһарлы дауылда күрескен көріністері Universal компаниясының үнсіз фильмі «Дауылды бұзушыдан» алынған. Бұл көріністер үнсіз фильмдердегі проекция жылдамдығымен түсірілген, сондықтан секундына 24 кадр дыбыстық фильм жылдамдығымен көрсетілгенде олардың қозғалысы шапшаңдау көрінеді және Дракула мен Ренфилдтің жаңа кадрларымен біріктірілген. Фильмнің аяқталуына барлығы $341,191.20 жұмсалды, бұл бастапқы есептелген $355,050 сомасынан төмен болды.

Кинолық процесс

Фильмдегі сахналық қойылымның актерлік шеберлігі арнайы эффектілерде де көрінеді, олар тұманға, жарыққа және үлкен иілгіш жарықшаларға дейін шектеледі. Дракуланың жарықшадан адамға айналуы әрқашан камерадан тыс жағдайда түсіріледі. Фильмде сонымен қатар, драмалық эффект үшін ұзақ үнсіздік кезеңдері мен кейіпкерлерге жақын кадрлар қолданылады, ал оқиғаны дамыту үшін екі түсіндірмелік титр және газет мақаласына жақын кадр қолданылады, бұл үнсіз фильмдерден қалған сияқты. Онлайн киносыншысы Джеймс Берардинеллинің айтуынша, актерлердің ойнау стилі үнсіз кезеңге тән көрінеді. Режиссер Тод Браунинг 1915 жылдан бері үнсіз фильмдер түсірген режиссер ретінде танымал болды, оның ішінде Лон Чейнимен түсірген он қорқынышты блокбастер бар, соның ішінде «Белгісіз» (1927) фильмі де бар, бірақ ол ешқашан дыбысты фильмдерге толыққанды бейімделе алмады. Фильм осы жаңа музыкалық қосымшамен 1999 жылы Universal Studios компаниясымен VHS форматында шығарылды. Universal компаниясының DVD нұсқалары көрерменге түпнұсқа дыбысты немесе Glass-тың саундтрегін таңдау мүмкіндігін береді. «Дракула» саундтрегі 1999 жылы Nonesuch Records компаниясымен шығарылды. Glass және Kronos Quartet 1999, 2000, 2012 және 2017 жылдары фильм көрсетілімдері кезінде тікелей орындады.

Шығару

"Дракула" Голливудтың ірі студиясы үшін үлкен тәуекел болды. Шығарманың әдеби құндылығына қарамастан, американдық көрермен толыққанды мистикалық триллерді қабылдауға дайын екені белгісіз болды. Америкалық көрермендер бұрын "Мысық пен канарейка" (1927) сияқты басқа да фильмдерді көргенімен, бұл фильмде мистикалық құбылысты әлсіздететін комедиялық элементтер немесе күлкілі соңы болмады. Осыған қарамастан, "Дракула" кассада сәтті болды. Фильмнің тұсаукесері 1931 жылдың 12 ақпанында Нью-Йорктегі Рокси театрында өтті (екі күннен кейін бүкіл АҚШ-та көрсетілді), ал Variety басылымы фильмді "қорқынышты атмосферасының ерекше тиімді фоны" үшін мақтады және былай деп жазды: "Бела Лугосидің вампир рөліндегі өнерін тамаша орындайтын адамды табу қиын, тіпті оның шетелдік акценті де рөлге өте сәйкес келеді". Film Daily фильмді "жақсы мелодрама" деп атады және Лугоси "экрандағы ең ерекше және күшті рөлдердің бірін жасады" деп мәлімдеді. Time журналы оны "керемет мелодрама, бірақ толыққанды болмағанмен, әдеттегі құпия фильмдерден жоғары тұрады" деп сипаттады. The New Yorker журналының Джон Мошері фильмде "шынайы иллюзия жоқ" және "вампирлердің бұл әңгімесі өте әсерсіз" деп жазды. "Chicago Tribune" фильмді сахналық нұсқадан гөрі аз қорқынышты деп есептеді, оның құрылымын "әлде де анық" және "қорқыту әрекеттері тым көзге түсетін" деп атады, бірақ бәрібір оны "қанағаттанарлық триллер" деп қорытындылады.

Цензура

Фильм бастапқыда 85 минуттық болды; бұл эпилог паранормальды құбылыстарға сенуді қоздыру қаупінен қорқып алынып тасталды. Бұл көрініс "Дракулаға жол" деректі фильмінде қысқаша көрсетілді, бірақ оны пайдалану мүмкін емес және қалпына келтіруге болмайды.

Басқа нұсқалары

Дыбыстық фильмдердің алғашқы жылдарында Голливуд студиялары өз фильмдерінің "Шет тілдеріндегі нұсқаларын" бірдей декорацияларды, костюмдерді және т.б. пайдалана отырып шығаруға бейім болды. Браунинг күндіз түсірген кезде, түнде Джордж Мелфорд сол декорацияларды испан тіліндегі "Дракула" фильмін түсіру үшін пайдаланды, онда Конде Дракула рөлін Карлос Вильяриас ойнады. Көптен жоғалған деп есептелген "Дракула" фильмінің бір данасы 1970 жылдары табылды, бірақ оның көп бөлігі шіріп кеткен еді. 1990 жылдардың басында Кубада сапалы түсірілімі табылды. Фильм АҚШ Конгресі кітапханасының Ұлттық кино тізілімінде сақталды. Фильмнің үшінші, үнсіз нұсқасы да шықты. 1931 жылы кейбір кинотеатрларда әлі дыбыс жүйесі орнатылмағандықтан, студиялар көптеген фильмдердің альтернативті үнсіз нұсқаларын, ішкі тітрлермен бірге шығарды. Ұлыбританиялық кино институтының Джон Оливер бұл фильмді "вампирдің экрандағы танымал бейнесін қалыптастырғаны" үшін марапаттады және "Дракуланың шығуымен бірге кинематографиялық қорқыныш жанры дүниеге келді" деп жазды. Ол фильмнің "орталық бөлігінде сахналық шешімдер басым болып кеткенін" мойындаса да, актерлік шеберлігі мен жалпы визуалды стилі осы кемшіліктерден асып түседі деп қорытындылады.

Басқа да танымал Дракулаларға әсері

Лугасинің ізбасарлары болған, Дракула рөлін ойнап, сол рөлде үлкен даңққа ие болған актерлердің Лугасинің бейнесіне қатысты пікірлері әртүрлі болды. "Хаммер" фильмдерінің бірнешесінде Дракула рөлін сомдаған Кристофер Ли былай деді: "Ал, Лугасидің Дракуласы туралы. Мен қатты көңілім қалды. Оны көптен бері көруге асыққан едім. Оның кейбір тұстары, мысалы, менің ойымша, күлкілі. Дракула басында тым мейірімді ойналған. Тұлғада қандай да қауіп сезімі жоқ. Шок пен қорқыныш та жоқ. Лугасидің қолы да... Ол оларды қатаң түрде созып, қуыршақтай көрінеді. Оның күлкісі де әрдайым зұлым емес еді". Лугасидің жастығында әдемі, керемет бейнесі мен тұлғасы бар адам болғанын айтса да, Ли Лугасиді "ұлттық тұрғыдан Дракула рөліне лайық емес деп ойлады. Себебі Трансильвания Румынияда, ал ол Лугош қаласынан шыққан венгр, сол себепті оның аты солай". Бірақ Брам Стокер роман жазған кезде Трансильвания Венгрия Корольдігінің құрамында болған. Сонымен қатар, Лугаси туған Лугож қаласы Трансильвания деп саналатын аймақта орналасқан. Фрэнсис Форд Копполаның нұсқасында Дракула рөлін ойнаған Гэри Олдман Лугасиді өзінің сүйікті Дракуласы деп есептеп, оның ойыны туралы былай деді: "Ол шынымен бір жаңалық ашты: оның қимыл-қозғалысы, сөйлеуі". Олдман өзінің Дракула дауысын Лугасидің дауысына негіздеді.