Кіріспе
Эльфриде Желинек (; 1946 жылдың 20 қазанында туған) – австриялық драматург және романист. Ол неміс тілінде жазған ең көп марапатталған авторлардың бірі және 2004 жылғы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері. Ол «романдар мен пьесалардағы дауыстар мен қарсы дауыстардың музыкалық ағыны үшін, қоғамның қалыпты ойлау қалыптарының абсурдтығын және олардың басып тастау билігін ерекше тілдік ынтамен ашады» деп марапатталды. Ол неміс тіліндегі қазіргі заманғы ең маңызды драматургтердің бірі саналады.
Elfriede Jelinek (; born 20 October 1946) is an Austrian playwright and novelist. She is one of the most decorated authors to write in German and was awarded the 2004 Nobel Prize in Literature for her "musical flow of voices and counter voices in novels and plays that, with extraordinary linguistic zeal, reveal the absurdity of society's clichés and their subjugating power". She is considered to be among the most important living playwrights of the German language.
Өмірбаян
Эльфриде Джелинек 1946 жылы 20 қазанда Штириядағы Мюрццушлагта, Ольга Илонаның (туған есімі Бюхнер) – кадрлар директоры, және Фридрих Джелинектің қызы болып дүниеге келді. Оның анасының отбасы Венгрия Корольдігінің (қазіргі Анина, Румыния) Банат аймағындағы Крассо-Сьореньи округіндегі Стажерлакинадан шыққан, буржуазиялық ортадан келген еді, ал әкесі жұмысшы табының социалисті болған. Әкесі химияшы болған, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде стратегиялық маңызды өнеркәсіптік өндірісте жұмыс істеу арқылы қуғын-сүргіннен құтылуға тырысқан. Дегенмен, оның көптеген туыстары Холокост құрбаны болды. Анасымен қарым-қатынасы шиеленіскен болған, ол бұрынғы өркенді Вена отбасынан шыққан еді. Бала кезінде Эльфриде Венадағы католик монастырлық мектебіне барды. Анасы оған музыкалық "Wunderkind" ретінде мансап жасауды жоспарлаған. Ол кішкентай кезінен-ақ фортепиано, орган, гитара, скрипка, виола және блокфлейтаны ойнауды үйренген. Кейіннен Вена консерваториясында оқып, органшы дипломын алды; осы кезеңде ол психологиялық ауруға шалдыққан әкесімен күресіп, анасының жоғары үміттерін орындауға тырысты. Ол жас кезінде өлең жазуды бастады. 1967 жылы "Лизаның көлеңкесі" (Lisas Schatten) шығармасымен әдебиетке қадам басқан, ал 1969 жылы алғашқы әдеби сыйлығын алды. 1960 жылдары ол саяси белсенділікке қатысып, көп оқыды және "теледидар көруге көп уақыт жұмсады". "Мен 27 жаста едім, ол 29 жаста. Мен жеткілікті еркектерді білдім. Жыныстық қатынас, ерекше жағдайларда, мен ертерек бостандыққа шыққан жалғыз сала болды. Біздің некеміз екі қалада өтеді. Бұл Диккенстің "Екі қаланың әңгімесі" сияқты. Мен әрқашан Вена мен Мюнхен арасында саяхаттаймын. Мен Венада тұрамын, себебі достарым осында және мен Венадан кеткім келмейді. Соңында мен осы жерде тұтқындалдым. Мюнхен – күйеуімнің қаласы, сондықтан мен әрқашан оған барып-келіп жүремін, бұл біздің некемізге жақсы әсер етеді". Редактор Фридерике Эйглер Желинктің шығармаларында үш маңызды және өзара байланысты "мақсат" бар екенін айтады: капиталистік тұтыну қоғамы және оның барлық адамдар мен қарым-қатынастарды тауарға айналдыруы, Австрияның фашистік өткенінің қоғамдық және жеке өмірдегі қалдықтары, және капиталистік патриархалды қоғамда әйелдерді жүйелі түрде пайдалану мен қысымға салу. Желинек бірнеше сұхбатта оның шығармашылығына Австриялық еврей сатирикалық дәстүрінің ықпал еткенін, әсіресе Карл Краус, Элиас Канетти және еврей кабарелерінің әсерін тигізгенін мәлімдеді. Зигрид Лёффлермен сұхбаттасқанда, Желинек өзінің шығармалары қазіргі Австрияда ерекше саналатынын, онда сатира бағаланбайды және дұрыс түсінілмейді деп мәлімдеді, "себебі еврейлер жоқ". Ол Холокосттан аман қалған қыз ретінде еврейлік сәйкестігін баса көрсетті, фашизммен жойылған және құлдырап бара жатқан еврейлік Вена дәстүрімен байланысын мәлімдеді.
Жұмыс
Желинектің шығармашылығына радиоспектакльдер, поэзия, театрлық мәтіндер, polemical эсселер, антологиялар, романдар, аудармалар, сценарийлер, музыкалық композициялар, либреттолар мен балеттер, кино және бейне өнер кіреді. Желинектің туындылары көп қырлы және өте даулы. Оны көрнекті әдеби сыншылар мақтап, айыптаған. Мысалы, Фрицль ісінен кейін ол «австриялық жаттықтардың «гистериялық» портреттерін жасады» деп айыпталды. Сол сияқты, оның саяси белсенділігі де түрлі және көбінесе ыстық пікірлерге ұшырады. Туындыларын қоршаған дау-дамайларға қарамастан, Желинек көптеген беделді сыйлықтарға ие болды: 1998 жылғы Георг Бюхнер сыйлығы, 2002 және 2004 жылдары Мюльхайм драматургтері сыйлығы, 2004 жылғы Франц Кафка сыйлығы және 2004 жылғы Әдебиет бойынша Нобель сыйлығы. Оның «Құштарлық» романында сексуалдық қатынас, агрессия және зорлық-зомбылықтың жарқын суреттемелері бар. Көптеген сыншылар оны жағымсыз бағалады, ал кейбіреулері оны порнографиямен теңеді. Бірақ, моральдық кемшіліктердің салқын суреттемелерінің күшін байқағандар оны дұрыс түсінбеген және бағаламаған деп санайды. Келесі жылы, 2013 жылдың ақпан және наурыз айларында Нью-Йорктегі Әйелдер жобасы оның «Принцесса драмаларының» бірі – «Жэкидің» Солтүстік Америкадағы тұңғыш көрсетілімін ұйымдастырды.
Саяси қатысу
Еленик 1974 жылдан 1991 жылға дейін Австрия Коммунистік партиясының мүшесі болды. 1990-жылдары Йорг Хайдердің «Азаттық партиясымен» болған қатты қақтығысынан кейін ол кеңінен танылды. 1999 жылғы Ұлттық кеңес сайлауынан және содан кейін «Азаттық партиясы» мен Австрия Халық партиясынан құралған коалициялық үкіметтің құрылуынан кейін, Еленик жаңа үкіметтің ең белсенді сыншыларының біріне айналды. Көптеген шетелдік үкіметтер «Азаттық партиясының» ұлтшылдығы мен авторитаризміне байланысты Австрия үкіметін тез арада оқшаулады. Үкімет оған қарсы санкцияларды Австрияға қарсы бағытталған деп қарастырып, халықты коалициялық партиялардың қолдауымен бірігуге (Nationaler Schulterschluss) шақыруға тырысты. Бұл саяси жағдайдың уақытша шиеленісуіне әкеп соқты, нәтижесінде Еленик сияқты оппозициялықтар коалиция жақтастары тарапынан мемлекетке қарсы қызметпен айыпталды.
Пьесалары
Бұл оқиға Нора өз күйеуін тастап кеткеннен кейін болды; немесе қоғамның тіректері (1979). Нора күйеуінен кеткеннен кейін не болды; немесе қоғамның тіректері. Премьерасы 1979 жылдың қазан айында Грац қаласында өтті. Клара С., музыкалық трагедия (1982). Клара С., музыкалық трагедия. 1982 жылы Боннда премьерасы. Ауру немесе заманауи әйелдер. Ойын сияқты (1984). Ауру немесе заманауи әйелдер. Ойын сияқты. Премьерасы 1987 жылы Боннда өтті. Бург театры. Әндермен фарс (1985). Бург театры. Әндермен фарс. Премьерасы 1985 жылы Боннда өтті. Ылдамдық және жүргізуге рұқсат (бір порнография) (1986). Ылдамдық және жүргізуге рұқсат – Порнография. Премьерасы 1986 жылы Грац қаласында өткен «Штирия көктемі» фестивалінде өтті. Бұлттар. Үй (1988). Бұлттар. Үй. Премьерасы 1988 жылы Боннда өтті. Президент Абендвинд. Йоханн Нестрой бойынша еркін бейімдеу (1992). Президент Абендвинд. Йоханн Нестрой бойынша еркін бейімдеу. Премьерасы Тироль Ландестеатрында, Инсбрук, 1992 ж. Өлі тау (1992). Премьерасы Бургтеатрда (Академия театры), 1992 ж. Сервистік аймақ немесе олардың барлығы оны жасайды. Комедия (1994). Сервистік аймақ немесе олардың барлығы оны жасайды. Комедия. 1994 жылы Бургтеатрда премьерасы. Таяқ, сыбық және иілгіш. Қолдан жасалған (1996). Таяқ, сыбық және иілгіш – Қолдан жасалған. Премьерасы 1996 жылы «Неміс сахнасында» өтті. Спорттық ойын (1998). Спорттық ойын, аударған Пенни Блэк (Oberon Books, 2012). Премьерасы 1998 жылы Бургтеатрда; ағылшын тіліндегі премьерасы Ланкастерде, 2012 жылдың 11 шілдесінде. Сондай-ақ Лилиан Банкс аударған Спорттық хор Краковтағы Қазіргі заманғы өнер мұражайы үшін. 2003 жылы Бургтеатрда премьерасы. Ирм және Маргит «Аттабамби Порнолендінің» (2004) бөлігі. Премьерасы 2004 жылы Цюрихтің Schauspielhaus театрында өтті. Ульрика Мария Стюарт (2006). 2006 жылы Талия театрында премьерасы. Жануарлар туралы (2006). Рехниц (Қаршылаушы періште) (2008). Рехниц (Қаршылаушы періште). Саудагердің келісімшарттары (2009). Саудагердің келісімшарттары. Туынды / Автобуста / Құлау (2010). Премьерасы 2010 жылы Кельн театрында өтті. Қысқы сапар (2011). Премьерасы Мюнхендегі Камерспиледе 2011 жылы өтті. Жарық жоқ (2011). Премьерасы Кельн театрында 2011 жылы. Фаустин және сыртқа (2011). Премьерасы 2012 жылы Цюрихтің Schauspielhaus театрында өтті. Көше. Қала. Шабуыл (2012). Премьерасы Мюнхендегі Камерспиледе 2012 жылы өтті. Көлеңке (Эвридика дейді) (2013). Көлеңке. Эвридика дейді, аударған Гитта Хонеггер (2017). 2013 жылы Бургтеатрда премьерасы. Әрине! (2013). Премьерасы Бремен театрында 2013 жылы өтті. Қорғандықтар (2013). Айыптаулар (Сұмсарылар), аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2016). Алғаш рет 2013 жылы Гамбургте оқылды; алғаш рет 2014 жылы 23 мамырда Мангеймде қойылды. Үнсіз қыз (2014). Премьерасы 2014 жылдың 27 қыркүйегінде Мюнхенде өтті. Ашу (2016). Ашу, аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2022). Премьерасы Мюнхенде 2016 жылдың 16 сәуірінде өтті. Корольдік жолда (2017). Корольдік жолда: Бургер патшасы, аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2020). Премьерасы 2017 жылдың 28 қазанында Гамбургте өтті. Ақ қар (2018). Премьерасы Кельн қаласында 2018 жылдың 21 желтоқсанында өтті. Қара су (2020). Премьерасы Венада 2020 жылдың 6 ақпанында өтті.
FaustIn and out (2011). Premiered at Schauspielhaus Zürich, 2012. Die Straße. Die Stadt. Der Überfall (2012). Premiered at Munich Kammerspiele, 2012. Schatten (Eurydike sagt) (2013). Shadow. Eurydice Says, trans. Gitta Honegger (2017). Premiered at Burgtheater, 2013. Aber sicher! (2013). Premiered at Theater Bremen, 2013. Die Schutzbefohlenen (2013). Charges (The Supplicants), trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2016). First read at Hamburg, 2013; first produced at Mannheim, 23 May 2014. Das schweigende Mädchen (2014). Premiered at Munich, 27 September 2014. Wut (2016). Fury, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2022). Premiered at Munich, 16 April 2016. Am Königsweg (2017). On the Royal Road: The Burgher King, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2020). Premiered at Hamburg, 28 October 2017. Schnee Weiss (2018). Premiered at Cologne, 21 December 2018. Schwarzwasser (2020). Premiered at Vienna, 6 February 2020.
Желинек шығармалары ағылшын тілінде
Пиано мұғалімі, аударған Жоахим Нойгрошель (Нью-Йорк: Вайденфельд және Николсон, 1988). "Құдіретті, керемет кезеңдер", аударған Майкл Хулс (Лондон: Жыланның құйрығы, 1990). Ылқым, аударған Майкл Хулс (Лондон: Жыланның құйрығы, 1992). Сүйіскен әйелдер, аударған Мартин Чалмерс (Лондон: Жыланның құйрығы, 1994). Ашкөздік, аударған Мартин Чалмерс (Лондон: Жыланның құйрығы, 2006). Бамбиленд, аударған Лилиан Фридберг (2009), «Театр» 39.3, 111–43 беттер. "Барлығы бірдей емес": Роберт Уолсер туралы/онымен бірге, аударған Дамион Сёрлс (Sylph Editions, 2012). Спорттық ойын, аударған Пенни Блэк (Oberon Books, 2012). Спорттық хор, аударған Лилиан Бэнкс (2012), «Спорттағы өнер» жинағында, Краков қазіргі заманғы өнер мұражайының тапсырысы бойынша. Рехниц және Саудагердің келісімшарттары, аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2015). "Айыптаулар" ("Сұранушылар"), аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2016). Үш пьеса: Рехниц, Саудагердің келісімшарттары, Айыптаулар ("Сұранушылар"), аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2019). "Корольдік жол: Бургер патшасы", аударған Гитта Хонеггер (Seagull Books, 2020). rein GOLD, аударған Гитта Хонеггер (Fitzcarraldo Editions, 2021). Өлгендердің балалары, аударған Гитта Хонеггер (Yale, 2024).
Танымал мәдениетте
Оның "Пиано мұғалімі" романы австриялық режиссер Майкл Ханекенің 2001 жылы сол аттас фильмінің негізі болды, онда басты рөлде Изабелла Хупперт ойнады. 2022 жылы Клаудия Мюллер "Ельфриде Джелинек – Тілді босату" (нем. Elfriede Jelinek – Die Sprache von der Leine lassen) деген деректі фильм жасады.