Қытай миниатюралық ағаштар мен ландшафттары

Кіріспе

Қытайдың шағын ағаштары мен пейзаждары

Пенжинг, сондай-ақ пензай деп аталады, – ежелгі қытай өнері, көркемдік тұрғыдан жасалған ағаштарды, басқа өсімдіктерді және шағын пейзаждарды бейнелеу. Пэнь-цзинь көбінесе үш санатқа бөлінеді:
Шуму пень-цзинь (樹木盆景): Бір немесе бірнеше ағаштарды және басқа да өсімдіктерді ыдысқа отырғызуға бағытталған ағаш пень-цзині, композицияның басты элементтерін жасаушы кесу, қырқу және сымдар арқылы қалыптастырады. Шаншуй пень-цзині (山水盆景): Сумен жанасатын ыдысқа орналастырылған тастарды мұқият таңдап, пішінін қалыптастыру арқылы шағын пейзажды бейнелейтін пейзаж пень-цзині. Суретті толықтыру үшін кішкентай тірі өсімдіктер қойылады. Сухан пень-цзині (水旱盆景): Су және құрлық пень-цзині стилі, бұл екі түрін тиімді үйлестіреді, кішкентай ағаштарды және мүмкін кішкентай фигуралар мен құрылыстарды пейзажды егжей-тегжейлі көрсету үшін қамтиды. Жапондық бонсай және саикей дәстүрлері, сондай-ақ вьетнамдық hòn non bộ тірі шағын пейзаждары сияқты басқа мәдениеттердің де ықпалында. Жалпы айтқанда, ағаш пень-цзинінің үлгілері бонсайдан гөрі ағаштардың пішіндерінің кең ауқымын ұсынады ("табиғи көрінеді") және оларды жарқын түсті, креативті пішінді құмыраларға отырғызады. Ал бонсайлар пішіні жағынан қарапайым (көрінісі жағынан "минималды") және салыстырмалы түрде үлкен сабақтары бар, қарапайым сызықтары мен ашық түстері бар төмен қабырғалы ыдыстарға отырғызылады. Саикей контейнерлердегі тірі пейзаждарды бейнелейді, су және құрлық пень-цзині сияқты, бірақ тірі пейзажды безендіру үшін миниатюраларды қолданбайды. Хон нон бо аралдар мен таулардың пейзаждарын бейнелеуге баса назар береді, әдетте сумен жанасады және тірі ағаштармен және басқа да өсімдіктермен безендіріледі. Су және құрлық пень-цзині сияқты, hòn non bộ үлгілерінде кішкентай фигуралар, көліктер және құрылыстар болуы мүмкін. Азиядан тыс кейбір шеберлер бұл дәстүрлі формалар арасындағы шекараны жойды, себебі әуесқойлар дәстүрлі стильді және көрсету ережелерін қатаң сақтамай, жергілікті өсімдіктер мен құмыра материалдарының мүмкіндіктерін зерттейді.

Penjing, also known as penzai, is the ancient Chinese art of depicting artistically formed trees, other plants, and landscapes in miniature. Penjing generally fall into one of three categories:
Shumu penjing (樹木盆景): Tree penjing that focuses on the depiction of one or more trees and optionally other plants in a container, with the composition's dominant elements shaped by the creator through trimming, pruning, and wiring. Shanshui penjing (山水盆景): Landscape penjing that depicts a miniature landscape by carefully selecting and shaping rocks, which are usually placed in a container in contact with water. Small live plants are placed within the composition to complete the depiction. Shuihan penjing (水旱盆景): A water and land penjing style that effectively combines the first two, including miniature trees and optionally miniature figures and structures to portray a landscape in detail. Influenced in other cultures, including the Japanese traditions of bonsai and saikei, as well as the miniature living landscapes of Vietnamese hòn non bộ. Generally speaking, tree penjing specimens differ from bonsai by allowing a wider range of tree shapes (more "natural looking") and by planting them in bright colored and creatively shaped pots. In contrast, bonsai are more simplified in shape (more "minimal" in appearance) with larger in proportion trunks and are planted in unobtrusive, low sided containers with simple lines and muted colors. While saikei depicts living landscapes in containers, like water and land penjing, it does not use miniatures to decorate the living landscape. Hòn non bộ focuses on depicting landscapes of islands and mountains, usually in contact with water and decorated with live trees and other plants. Like water and land penjing, hòn non bộ specimens can feature miniature figures, vehicles, and structures. Distinctions among these traditional forms have been blurred by some practitioners outside of Asia, as enthusiasts explore the potential of local plant and pot materials without strict adherence to traditional styling and display guidelines.

Тарих

Классикалық қытай бақшаларында көбінесе пенжинг деп аталатын миниатюралық ағаштар мен тас композициялары кездеседі. Мұқият күтілген ағаштар мен тастардан жасалған бұл туындылар – табиғи ландшафттардың кішірейтілген нұсқалары. Оларды көбінесе "тірі мүсіндер" немесе "үш өлшемді поэзия" деп атайды. Олардың көркемдік құрамы табиғаттың мәнін ашады және оларды әдеттегі гүлдан өсімдіктерінен ерекшелейді.

Құралымдардың шығу тегі

Қалам деп аталатын ыдыс неолиттік Қытайда Яншао мәдениетінде табаны бар саз тостаған ретінде пайда болды. Кейіннен ол Шан және Чжоу дәуірлерінде сарай рәсімдері мен діни ғұрыптарда қолдану үшін қоладан жасалған ыдыстардың бірі болды. Б.з.б. 2 ғасырда Қытайға жаңа шөптерден жасалған хош иіссулар әкелінгенде, ерекше құрылысты хош иіссу жағуға арналған ыдыс жасалды. Бошанлу сабақты тостағанның үстінде қасиетті таулардың/аралдардың бірінің пішіндес тесіктелген қақпағы болды, мысалы, Пэнлай тауы – қазіргі заманғы күшті сенім ошағы, көбінесе мифтік тұлғалар мен жануарлардың суреттерімен безендірілген. Қалам тостағанның кішірек нұсқалары кейде ыстық көмірді ұстауға немесе киелі таулар/аралдар пайда болған мұхитты бейнелеу үшін сумен толтырылған төменгі бөлік ретінде қолданылды. Бастапқыда қоладан, керамикадан немесе тальк тастан жасалған, кейбір кейінгі нұсқалары кейде ішінара мүк пен лишайниктермен жабылған тастар деп есептелді. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бері даостік мистикада толық өлшемдегі нысандардың қасиеттерін шоғырландыру және күшейту үшін минимизацияланған сиқырлы орындарды кішкентай етіп қайта жарату кірді. ІІ ғасырдың ортасынан кейін Үндістаннан келген буддизмнің әртүрлі мектептеріне медитативтік дхьяна сектасы кірді, ол санскрит мәтіндерін аударғанда физикалық емес ұғымдарды жеткізу үшін даостік терминологияны қолданды. Сондай-ақ, гүлдік тұғырларды безендіру енгізілді және гүлдік суреттер қытай өнерінде басымдыққа ие болды. Бес ғасырдан кейін буддизмнің Чан мектебі құрылды, онда жаңартылған үнді дхьяна буддалық үйретімдері туған жергілікті қытай даосизмімен біріктірілді. Чан басқа буддалық секталар қатаң формальдануға ұшыраған кезде де өзінің белсенді, тіршілігіне толы рухын сақтап қалды.

Алдыңғы нұсқалары

Кем дегенде 3 және 4 ғасырларға жататын даоист адамдар туралы аңыздар бар, олардың бүкіл ландшафттарды кішкентай ыдыс мөлшеріне дейін қысқарту қабілеті болған деп айтылады. Бірақ, шағын ландшафттардың жазбаша сипаттамалары Тан династиясы кезеңіне дейін белгілі емес. Сол кездегі ақпараттар осы қолөнердің (сол кезде "пэнсай" деп аталған) дамыған деңгейде болғанын көрсетеді, сондықтан кішкентай ағаш пейзаждарын жасау Қытайда немесе басқа елдерден әкелінген үлгілер негізінде біраз уақыттан бері жүріп келген болуы керек. Ең алғашқы бағалы ағаштардың даладан жиналған, бұрылып, түйіліп, деформацияланған түрлері белгілі. Олар қасиетті саналған және ағаш өңдеу немесе басқа да қарапайым мақсаттар үшін пайдалы емес еді. Бұл табиғи түрде кішкентай өсімдіктер жасы мен адамның ықпалынан алыс болғандықтан, ерекше шоғырланған энергияға ие деп есептелді. Чан буддизмінің көзқарасы миниатюралық ландшафттарды жасауға үнемі әсер етіп отырды. Сонымен қатар, өркениетке жақын жерлерден жиналған, бірақ таулардағы ескі, құнарлы ағаштарға ұқсас кіші және жас өсімдіктер де таңдалды. Бұл үлгілердің діңі, тамыры және бұтақтарының мөлшері, текстурасы мен пішінін артыру арқылы көрінетін жасын ұлғайтуға бағытталған бағбандық техникалар қолданылды. Тан дәуірінен бастап, әртүрлі ақындар мен эссешілер кішкентай құмыралардағы ландшафттарды мақтады. 1276 жылға дейін құрылған декоративтік ағаштар гильдиясы Цзянсу провинциясындағы Сучжоу мейрамханалары үшін кішкентай үлгілерді жеткізіп бергені белгілі.

Жапонияда

Императорлық елшілік қызметкерлері мен буддалық студенттер 6-шы ғасырдан бері материктен шағын пейзаж сувенирлерімен оралғанмен, Жапониядағы ең ерте белгілі қысқартылған тақта пейзаждың бейнесі 1309 жылға дейін сақталып қалған. Жиырма томдық «Касуга гонген генки» шедеврінің бесіншісі бай жапон адамының үйін көрсетеді. Оның сыртта тікбұрышты жақтаулы жұмыс үстелі бар, онда қытайлық шығу тегіндегі, биіктігі аз ағаштар, шөптер мен тастар салынған көлемді ағаш табақ пен керамикалық ыдыс тұр. Осы кезде Чан буддизмі Жапонияда Дзен ретінде дамыды. Оның «қатаң қарапайымдылықтағы сұлулық» әсерінен жапондық кішкентай горшөк пейзаждар ғаламды бейнелейтін жалғыз, идеалды ағашқа дейін тарылды. Осыдан «бонсай» термині пайда болды.

Орта жастары

Шамамен 16 ғасырдан бері Шанхайдың оңтүстік-батысындағы "Аждаһа гүлдер бағы" (Лонхуа) дүкендері ыдыстарда миниатюралық ағаштар өсірумен айналысып келді. (Бұл әлі де жалғасуда.) Осы аралықта Сучжоу ғасыр соңында пэньцзин өнерінің ең шебер шеберлерін шығаратын орын ретінде танылды. Қытайда/Макаода пэньцзинге жасалған ең ерте ағылшынша сипаттама 1637 жылға дейін барады. 18 ғасырдың соңында Цзянсу провинциясының орталық бөлігіндегі Янчжоу су және топырақтан тұратын пейзаждық пэньцзинмен мақтанды.

19 ғасыр

1806 жылы Кантоннан (қазіргі Гуанчжоу) өте ескі жәндік ағашы сэр Джозеф Банкске сыйлық ретінде табысталды, содан кейін Королева Шарлоттаға оның Ұлылықтарының қарауына ұсынылды. Бұл ағаш және Оңтүстік-Шығыс Қытайда батыстықтар көрген көптеген ағаштар, әдетте, Кантонның жанындағы танымал Фа Ти бақтарынан шыққан. 19 ғасырдың бірінші жартысына қарай, түрлі батыс деректеріне сәйкес, ауа арқылы көбейту (air layering) пенжингті өсірудің басты тәсілі болды, олар екі жылдан жиырма жылға дейінгі жұмыстан кейін әдетте бір-екі фут (шамамен 30-60 см) биіктікте болып өсті. Көбінесе қайын, қарағай, арша, кипарис және бамбук қолданылды; ал жеміс ағаштарынан шабдалы, персік және апельсин бағаланды. Бұтақтарды түрлі бамбук тіреулер, бұралған қорғасын жолақтар және оларды бекіту үшін темір немесе мыс сымдар арқылы иіп, пішіндеуге болады; сондай-ақ оларды кесіп, күйдіріп немесе жалғастырып (grafting) өсіруге болатын. Кейде қабықтың белгілі бір жерлерін кесіп немесе қантты затпен майлап, термиттерді ("ақ құмырсқаларды") оны кедір-бұдыр етуге немесе тіпті дәл осылай тәттіленген өзекті жеуге итермелеуге тырысты. Бұл композициялардың жиі кездесетін элементтері – мох немесе лишай өскен тастар болды. Қытайдан алынған пенжингті бейнелейтін ең ерте белгілі фотосурет 1868 жылы Джон Томсон жасаған. Ол әсіресе Гуанчжоу маңындағы Хэнань аралындағы Хой Тонг монастырының бағындағы жинаққа қатты риза болды. Сол жылы Бруклинде (Нью-Йорк) Қытайдан келген жәндік ағаштар мен өсімдіктер жинағы да көрсетілді. Америкада Қытайларды шеттету туралы заңдар сияқты шаралар жапондық бонсай өнерінің американдықтарға танылуына ықпал етті. Бұл келесі ондаған жылдар бойы жапондық стильдегі кішкентай ағаштар туралы білімнің басым болуына және қытайлық стильге қарағанда оның кеңінен танылуына әкелді. 19 ғасырдың соңында Қытайдың Оңтүстік-Шығысындағы монастырда "қырқу және өсіру" (Clip and Grow) стиліндегі Линнань немесе Кантон мектебі қалыптасты. Осы техникаларды қолдану арқылы тез өсетін тропикалық ағаштар мен бұталарды оңай және жылдам пішіндеуге болады.

20 ғасыр

1954 жылы құрылған Шанхай қаласындағы Лонгхуа балабақшасында классикалық теория және пэньцзин өнерінің барлық аспектілері оқытылды. Бұл процесс студент-бағбандарға он жылға дейін уақыт алуы мүмкін еді. 1960 жылдардың басында сарапшылардың көзімен пэньцзиннің 60-қа жуық ерекше аймақтық түрлерін ажыратуға болатындығы хабарланды. Олардың кейбіреулері кем дегенде 16 ғасырға дейін соққан. Ұлы пролетарлық мәдени революция (1966 жылдың мамыры – 1969 жылдың сәуірі) кезінде Қытай материгіндегі, әсіресе Пекин маңындағы көптеген пэньцзин коллекциялары зақымдалды немесе қараусыз қалды, себебі олар буржуазиялық әуесқойлық деп есептелді. Ағаштары жойылғаннан кейін, кейбір қытайлық пэньцзин шеберлері, алпыстан жетпіске дейінгі жастағы ер адамдар, әлеуметтік тұрғыдан қадірлі деп саналатын нәрсе жасауға мәжбүр болды – көптегендері күріш егу үшін далаға жіберілді. Дегенмен, Қытайдың басқа аймақтарында, әсіресе шығыс және оңтүстік Қытайда, пэньцзиндерді қауіпсіз сақтау үшін жинады. У И Сунь (1905–2005), үшінші буын пэньцзин шебері және Линнань мектебінің негізін қалаушының немересі, 1968 жылы Гонконгте Лю Фэй Ятпен бірлесіп, көркем гүлді өсімдіктердің алғашқы көрмесін ұйымдастырды. Бұл 1949 жылғы Қытай Коммунистік революциясынан аман қалған дәстүрлі аристократиялық пэньцзиннің көрсетілімі болды. У-дың қытай-ағылшын кітабының екі басылымы, «Ман Лунг Гарден Артистикалық Гүлді Өсімдіктері», Батыста тек кейіннен тазартылған жапондық бонсай өнері ретінде белгілі болған осы ескі түріне қызығушылықты дамытуға көмектесті. Сол жылы Шанхай ботаникалық бағы ашылып, 3000 пэньцзин тұрақты түрде қойылды. Келесі жылы Пекинде 13 провинциядан, қаладан және автономиядан 1100-ден астам экспонаттармен Бірінші Ұлттық Пэньцзин көрмесі өтті. 1981 жылға қарай Ханчжоу гүл бақшасының бір бөлімі пэньцзинге маманданып, бұрын тастап кетілген 1500-ден астам ескі үлгілерді сақтап, қайта оқытудың бастапқы кезеңдерін жүзеге асырды. Пэньцзин өнері Қытайда қайтадан кеңінен танымал болды, бұл халықтың көпшілігінің өміріне тұрақтылық пен экономикалық жағдайдың жақсаруының нәтижесі болды. Өсім әсіресе Цзянсу, Чжэцзян, Фуцзянь, Гуандун провинцияларында, сондай-ақ Шанхайда байқалды. Жақсы қоғамдық және жеке коллекциялардың саны артты, соңғысында бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін заттар болды. 1981 жылдың соңында Қытай гүл және пэньцзин қауымдастығы құрылды, ал жеті жылдан кейін Қытай пэньцзин суретшілер қауымдастығы да құрылды.

Established in 1954, the Longhua nursery in Shanghai included the teaching of classical theory and all aspects of the practice of penjing, a process which could take student gardeners ten years. As late as the early 1960s, it is reported that some 60 characteristic regional forms of penjing could be distinguished by the expert eye. A few of these forms dated back to at least the 16th century. During the upheaval of the Great Proletarian Cultural Revolution (May 1966 April 1969), one relatively small effect was that many collections of penjing in Mainland China, especially around Beijing, were damaged or neglected because they were seen as a bourgeois pastime. After their trees were gone, some Chinese penjing masters, men in their sixties and seventies, were forced to do something considered socially redemptive—many were sent to fields to plant rice. However, in other areas of China, especially in eastern and southern China, penjing were collected for safe keeping. Wu Yee sun (1905–2005), third generation penjing master and grandson of a Lingnan school founder, held the first exhibition of artistic pot plants jointly with Mr. Liu Fei Yat in Hong Kong in 1968. This was a display of traditional aristocratic penjing which had survived the 1949 Chinese Communist Revolution by leaving/being protected from Mainland China. The two editions of Wu's Chinese/English book, Man Lung Garden Artistic Pot Plants, helped develop interest in this older form of what the West only knew as the later refined Japanese art of bonsai. The Shanghai Botanical Garden opened that year and permanently displays 3,000 penjing. The First National Penjing Show was held the following year in Beijing with over 1,100 exhibits from 13 provinces, towns, and autonomies. One division of the Hangzhou Flower Nursery by 1981 specialized in penjing, including over fifteen hundred once abandoned older specimens being maintained and in the initial stages of being retrained. The art of penjing would again become vastly popular in China, in part due to stability returning to most people's lives and the significantly improved economic conditions; growth would be most pronounced particularly in coastal provinces of Jiangsu, Zhejiang, Fujian, Guangdong as well as Shanghai. There would be increasing numbers of good public and private collections, the latter with anywhere from several hundred to several thousand pieces. By the end of 1981, the China Flower and Penjing Association was formed, and seven years later the China Penjing Artists Association was likewise established.

Эстетика

Жасанды түрде кішкентайландырылған ағаштар мен бұталарды қолданып, мұндай композициялар арнайы табақтарда немесе тостағаншаларда жасалады, содан кейін олар әсем өрнектелген ағаш тіреулерге қойылады. Көбінесе, табиғи пейзаждың бір бөлігі ретінде дұрыс масштабты көрсету үшін тастар, кішкентай керамикалық құрылыстар (ғимараттар мен көпірлер сияқты) және мүсіндер қосылады. Бұл миниатюралар пинджін үлгісінің символизмін толықтырады, оны түсіндіру үшін әлеуметтік немесе тарихи контекст береді.

Сақтау және күтім

Пэньцзин ағаштарына күтім жасау және оларды күтіп бағу бонсайға ұқсас.