Журналистикадағы «адам итті шақты» айдахары

Кіріспе

Журналистикадағы афоризм

"Адам итті тістеді" деген тіркес – журналистикадағы афоризмнің қысқартылған түрі. Ол ерекше, сирек кездесетін оқиғаның (мысалы, адамның итті тістеуі) күнделікті, әдеттегі оқиғаға (мысалы, иттің адамды тістеуі) қарағанда жаңалық ретінде хабарлану ықтималдығы жоғары екенін көрсетеді, тіпті екеуінің де салдары бірдей болса да. Бұл құбылыс журналистер арасында "Ұшақ апатқа ұшырамаған жайында ешқашан оқылмайды" деген мақалмен де сипатталады. Бұл құбылысты математикалық тұрғыдан да қарастыруға болады: ақпарат теориясының негізгі принципі – ерекше оқиғалар туралы хабарламалар, әдеттегі оқиғаларға қарағанда көбірек ақпарат береді.

Шығу тегі

Бұл фразаны британдық газет магнаты Альфред Хармсворт, 1-ші виконт Нортклифф (1865–1922) ойлап тапқан, бірақ «Нью-Йорк Сан» газетінің редакторы Джон Б. Богартқа (1848–1921) да жатқызылады: «Егер ит адамды шақса, ол жаңалық емес, себебі мұндай оқиғалар жиі болады. Ал егер адам ит шақса, сонда ғана жаңалық болады». Бұл цитата Чарльз Андерсон Данаға (1819–1897) да байланыстырылады. Соның салдарынан, сирек болатын оқиғалар көбінесе жаңалықтарда көрінеді, ал жиі болатын оқиғалар сирек жарияланады, осылайша жаңалықты қабылдаушылардың оқиғалардың қалыпты жиілігі туралы көзқарасын бұрмалайды.

Тиімділігі

Журналистикада кейде ерекше оқиғаларға назар аударудан қашып құтылу мүмкін емес, себебі күтілгендей өтетін оқиғалар жаңалық құрамайды. Бұл құбылыстың тудыратын логикалық қателер, сондай-ақ қолжетімділік эвристикасымен байланысты, ол нақты бір тақырыпты бағалау кезінде бірден ойға келетін мысалдарға сүйенетін ойлаудың жеңілдетілген жолы. Мысалы, ұшақ апаттары туралы жиі хабарлаудың нәтисінде, оларды есте сақтау оңай. Бұл адамдардың әуе саяхатының қаншалықты қауіпті екені туралы бұрыс пікірлерге ие болуына әкеледі. Кейбір адамдар ерекше оқиғалар туралы хабарларды – "адамды ит шақты" сияқты жайттарды – сары журналистиканың белгісі деп санайды, ал интернет заманында мұндай жаңалықтардың тақырыптары көрерменді қызықтыру үшін жасалған тартымды әрекетке шақыру ретінде берілуі мүмкін.

Математикалық талдау

Ақпарат теориясының, математикалық байланыс теориясын зерттейтін, негізгі қағидасы – ерекше оқиғалар туралы хабарламалар, әдеттегі оқиғаларға қарағанда, көбірек ақпарат береді. Оқиға туралы хабардың жеткізген ақпарат мөлшері оның "көңіл көтеріңкілігімен" (surprisal) өлшенуі мүмкін, ал көңіл көтеріңкілігі – оқиғаның ықтималдығы арқылы анықталады. Осылай өлшенгенде, дерлік сөзсіз оқиға (бірге жуық) аз ақпарат береді, ал өте сирек оқиға (нөлге жуық) өте көп ақпарат береді.

Журналистикада сөзбе-сөз қолданылу мысалдары

2000 жылы Санта-Крус Сентинель газетінде "Адам итті шағып алды" деген мақала жарық көрді. Рейтерс 2007 жылдың желтоқсан айында итті тістеген адам туралы "Бұл жаңалық! Адам итті тістейді" деген хабарлама таратты. 2008 жылы Бразилияда ит шағып алған бала туралы жаңалықтарда осы тіркес қолданылды. 2010 жылы NBC Коннектикут телеарнасы полиция итін шағып алған адам туралы хабарлады, алдынан: "Егер ит адамды шағып алса, ол жаңалық емес, бірақ адам ит шағып алса – сонда ғана жаңалық бар. Міне, сол оқиға" деп бастады. 2012 жылдың 14 мамырында британдық жергілікті газет "Medway Messenger" баспа бетінде "АДАМ ИТТІ ШАҒЫП АЛДЫ" деген тақырыппен стаффордшир бультерьерінің шабуылынан аман қалған адам туралы мақала жариялады. 2012 жылдың 27 қыркүйегінде канадалық "Toronto Star" газеті Онтарионың Пемброк қаласында итті шағып алған адам туралы "Жаланаш адам итті шағып алды" деген тақырыпта жазды. 2012 жылдың 2 желтоқсанында "Sydney Morning Herald" газеті итті шаққан ер адам туралы "Адам итті шағып, ауруханаға түсті" деген тақырыппен хабарлады. 2013 жылдың 5 мамырында австралиялық "Nine News" телеарнасы "Әйелін құтқару үшін ит тістеді" деген тақырыпта, ер адамның лабрадордың мұрнын тістегені туралы хабарлады, себебі ол әйеліне шабуыл жасап, мұрнын тістеп алған. 2014 жылдың 12 наурызында ресейлік "Росбалт" жаңалық агенттігі Липецк қаласындағы бір адамның пәтерінде төсегін өртеп, іш киімімен қалада жүгіріп, Украинадағы жағдайды талқылағаннан кейін "көтерісшіл ит тұқымын шағып алғанын" хабарлады. 2014 жылдың сәуірінде CNN телеарнасы анасының питбуль шабуыл жасаған қызын қорғау үшін шағып алғанын хабарлады. 2014 жылдың 14 маусымында "South Wales Argus" газеті "Адам итті шағып алды" деген тақырыппен, серігі мен үй жануарына шабуыл жасады деген айыппен күдіктелген адам туралы хабарлады. Бұл оқиғаның онлайн нұсқасы кейін "Адам итті шағып, түрмеден қашып құтылды" деп өзгертілді. 2014 жылдың 1 қыркүйегінде "Coventry Telegraph" және "Daily Mirror" газеттері иті үй жануарына шабуыл жасағаннан кейін итті тістеген адам туралы мақала жариялады. 2014 жылдың 17 желтоқсанында "Cambridge News" газетінде "Адам итті шағып, содан кейін қайтыс болды" деген тақырыпта мақала жарық көрді. 2015 жылдың 4 қарашасында "Washington Post" газетінде "Адам итті шағып алды. Шындығында да солай" деген мақала жарияланды. 2018 жылдың 25 қаңтарында "The Hindu" газеті Хьюстон қаласында тұтқындалудан қашуға тырысқан адамның полиция итін шағып алғанын хабарлады. 2018 жылдың 10 сәуірінде "Daily Telegraph" газеті өз итін қорғау үшін итті тістеген адам туралы мақала жариялады. 2018 жылдың 4 мамырында "Salt Lake Tribune" газетінде тұтқындалған кезде полиция итін шағып алған адам туралы хабарланды. 2019 жылдың 8 шілдесінде "Daily Camera" газеті супермаркетте итті тістеген адам туралы мақала жариялады. 2022 жылдың 22 сәуірінде "Associated Press" агенттігі полиция қызметкерлері оны тұтқындауға тырысқанда полиция итін шағып алған адам туралы хабарлады.

In 2000, the Santa Cruz Sentinel ran a story titled "Man bites dog" about a San Francisco man who bit his own dog. Reuters ran a story, "It's News! Man Bites Dog", about a man biting a dog in December 2007. A 2008 story of a boy biting a dog in Brazil had news outlets quoting the phrase. In 2010, NBC Connecticut ran a story about a man who bit a police dog, prefacing it with, "It's often said, if a dog bites a man it's not news, but if a man bites a dog, you've got a story. Well, here is that story." On May 14, 2012, the Medway Messenger, a British local newspaper, ran a front page story headlined "MAN BITES DOG" about a man who survived an attack from a Staffordshire bull terrier by biting the dog back. On September 27, 2012, the Toronto Star, a Canadian newspaper, ran the story headlined "Nearly Naked Man Bites Dog", about a man that is alleged to have bitten a dog in Pembroke, Ontario. On December 2, 2012, Sydney Morning Herald reported about a man that bit a dog, headlining it 'Man bites Dog, goes to hospital'. On May 5, 2013, "Nine News", an Australian news outlet, ran a story headlined "Man bites dog to save wife" about a man who bit a Labrador on the nose, after it attacked his wife and bit off her nose. On March 12, 2014, Rosbalt, a Russian news agency, reported that a man in Lipetsk had burnt a bed in his apartment, run around the city in his underwear, and, finally, "bit a fighting breed dog" following an hours long online debate about the situation in Ukraine. In April 2014, CNN reported a mother bit a pit bull attacking her daughter. On June 14, 2014, the South Wales Argus ran a front page teaser headlined "Man Bites Dog" about a man who has been accused of assaulting his partner and her pet dog. The Online version of this story was later amended to "Man bites dog and escapes jail". On September 1, 2014, the Coventry Telegraph and the Daily Mirror ran an article about a man who had bitten a dog after it attacked his pet. On December 17, 2014, the Cambridge News ran an article with a headline starting: "Man bites dog then dies". On November 4, 2015, the Washington Post ran an article with the title "Man bites dog. No, really." On January 25, 2018, The Hindu reported that a man bit a police dog in Houston, Texas, while trying to evade arrest. On April 10, 2018, the Daily Telegraph ran such an article about a man biting a dog to defend his own dog. On May 4, 2018, the Salt Lake Tribune ran an article about a man biting a police dog while being taken into custody. On July 8, 2019, the Daily Camera ran an article about a man biting a dog in a supermarket. On April 22, 2022, the Associated Press ran an article about a man who bit a police dog while officers tried to take him into custody.

Иттің адам атып өлтіруі

"Ит адамды атып тастайды" деген хабарлар да болды. Мысалы ретінде, 1947 жылы "Питтсбург Пресс" газетінің бір санында "Бұғы аңшыны атып тастайды" деген мақала жарияланды, онда өлтірген бұғысының рефлекстік тепкісінен өзінің қаруынан атылып қалған аңшы туралы айтылған. Ал 2005 жылы Мичиган штатында "мысық адамды атып тастайды" деген жағдай тіркелді.

Адам жыланды шағады

2009 жылдың 12 сәуірінде Кениялық фермер Бен Ньямбеге үлкен питон шабуыл жасады. Жыланның орауынан босануға тырысқанда ол оның құйрығын тістеп алды. Жылан ақырында ғана қысқасын бос жіберген соң, ол ұялы телефонына жете алды және құтқарылды.