Кіріспе

Сер Эрнест Шеклтон мен бес серігінің шағын қайықпен жасаған саяхаты – 1914–1917 жылдардағы Императорлық Транс-Антарктикалық экспедициясының құтқарылмаған тобын құтқару үшін сэр Эрнест Шеклтон мен бес серігінің Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Фил аралынан Оңтүстік Океан арқылы Оңтүстік Георгияға жасаған саяхаты болды. Көптеген тарихшылар 7 метрлік (22.5 фут) қайықпен «Ашулы елужылдықтар» аймағынан өткен экипаж саяхатын ең ұлы шағын қайық саяхаты деп санайды. 1915 жылдың қазан айында Уэдделл теңізіндегі мұз үйірлігі «Эндуранс» экспедициялық кемесін батырып, Шеклтон мен оның 27 серігін мұздың үстінде қалдырды. Олар 1916 жылдың сәуір айына дейін солтүстікке қарай итермеленіп, тірегі болған мұз жарылғанда, қайықтармен Фил аралына жетті. Шеклтон көмек сұрау үшін кішкентай экипажбен бір қайықты Оңтүстік Георгияға жіберуге шешім қабылдады. Бұл ең жақын елді мекен болмаса да, батыстан соққан желге қарсы жүзуді қажет етпейтін жалғыз орын болды. Үш қайықтың ішінде Джеймс Кейрд саяхатты аман қалдыруға ең лайықты деп танылды (Шеклтон оны экспедицияны қаржыландыруға көмектескен Данди филантропы сэр Джеймс Кейрдтің құрметіне атады). Сапарға шығар алдында кеме сарқыты Гарри Макниш қайықты Оңтүстік Мұхиттың толқындарына төтеп беру үшін нығайтып, бейімдеді, ағаш және кенептен жасалған палубасын шамның фитилімен, майлы бояумен және иттің қанымен жапты. Қатерлі жағдайлардан, тіпті айналып кетіп құлау қаупінен де аман қалған кішкентай экипаж пен қайық 17 күндік сапардан кейін Оңтүстік Георгияның оңтүстік жағалауына жетті. Шеклтон, Том Крин және Фрэнк Ворсли аралдың тауларын кесіп, солтүстік жағындағы кит аулау станциясына жетті. Олар аралдың оңтүстігінде қалған үш адамды және Фил аралындағы үлкен топты құтқаруды ұйымдастырды. Нәтижесінде, «Эндуранс» экипажының барлығы бірде-бір өлім болмай қайтып келді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1919 жылы Джеймс Кейрд Оңтүстік Георгиядан Англияға көшірілді. 1922 жылдан бері ол Шеклтонның білім алған мектебі – Далвич колледжінде тұрақты түрде көрсетілуде.

Өмірбаян

1914 жылғы 5 желтоқсанда Шеклтон экспедициясы «Эндуранс» кемесімен Оңтүстік Джорджиядан Ведделл теңізіне қарай сапар шекті, Империялық Трансантарктикалық экспедицияның бірінші кезеңін бастады. Олар 77° 49' S координатасында орналасқан Ведделл теңізінің ең оңтүстік зерттелген нүктесі – Вахсел шығанағына бет алды, онда жағалау тобы құрлыққа түсіп, Антарктиданы көлденең кесуге дайындалуы керек еді. Мақсатына жеткенге дейін кеме мұзға қамалып, 1915 жылғы 14 ақпанға дейін босатуға жасалған ұзақ әрекеттерге қарамастан, мұзда тоңды. Келесі сегіз ай бойы экипаж кемемен бірге болды, ол 27 қазанда мұздың қысымымен сығылып, 21 қарашада батып кеткенге дейін солтүстікке қарай итермеленді. 27 адамнан тұратын экипажы баяу қозғалатын мұзда лагерь құрғанда, Шеклтонның назары тобын қалай құтқаруға бағытталды. Оның бірінші жоспары мұз арқылы ең жақын құрлыққа жетіп, кемелер тоқтаған жерге жетуге тырысу болды. Жүріс басталды, бірақ мұздың беткейінің күйі алға жылжуға кедергі келтірді, кейін Шеклтон бұл жерді «барлық бұрыштарда қиылысатын жұмсақ, көп бөлінген, ашық жарықтармен» деп сипаттады. Бірнеше күн бойы алға жылжуға күш салып, олар жүрістен бас тарды; топ «Сabrлы лагерьді» жалпақ мұз жалаңашында құрды және оларды солтүстікке қарай, ашық суға қарай итеруді күтті. Олар экспедицияның негізгі демеушілерінің құрметіне Шеклтон ат қойған үш қайықты құтқарып алды: Стэнкомб Уиллс, Дадли Докер және Джеймс Кейрд. Топ 1916 жылғы 8 сәуірге дейін күтті, содан кейін мұз жарыла бастағанда қайыққа отырды. Олар жеті күндік қауіпті сапарда дауылды теңіздер мен қауіпті мұздың арасынан жүзіп, ескек есіп, 15 сәуірде Элефант аралының уақытша панасына жетті.

Фил аралы

Оңтүстік Шетланд аралдарының шығыс шебінде орналасқан Элефант аралы экспедиция жоспарлаған ешқандай жерден де алыс болды, сондай-ақ қалыпты кеме қатынасы жолдарынан тыс жатты. Ешқандай құтқару кемесі оларды сол жерде іздемейтін еді, ал басқа да сыртқы ұйымдардың көмек көрсету мүмкіндігі де аз болды. Арал сұр және тұрғынсыз еді, оның жері өсімдіктерден құр, бірақ тұщы суға ие болды, сонымен қатар азық-түлік пен отын үшін жеткілікті мөлшерде тырнақтар мен пингвиндер кездесетін. Антарктика қысының қаталдығы күшейіп келе жатты; олар орналасқан тар құмды жағажайды үнемі жел мен қарлы борандар шарпыды, олардың уақытша лагеріндегі шатырдың бірін қиратып, қалғандарын жерге құлатты. Алдыңғы айлардағы қысым мен қиындықтар адамдарға әсер ете бастады, олардың көпшілігі дене және рухани тұрғысынан әлсіреп қалды. Осы жағдайларда Шеклтон көмекке жету үшін қайықтардың бірін пайдалануға шешім қабылдады. Ең жақын порт – Фолкленд аралдарындағы Стэнли қаласы, бірақ батыстан соққан желдің салдарынан оған жету мүмкін болмады. Жақсырақ нұсқа – Оңтүстік Шетланд аралдарының батыс жағында орналасқан Десепшн аралына бару еді. Аралда тұрғындар болмаса да, Адмиралтействоның мәліметтері бойынша, онда кеме апатына ұшыраған теңізшілерге арналған қоймалар бар еді, сонымен қатар кит аулаушылар да мерзімімен келіп тұратын. Дегенмен, оған жету үшін де, бағыттық желге қарсы күресу қажет еді – ашық теңізде болмаса да, құтқарудың қашан болатынына немесе болатынына ешқандай кепілдік жоқ еді. Экспедицияның екінші басшысы Франк Уайлд және кеме капитаны Франк Ворслимен кеңескеннен кейін, Шеклтон солтүстік-шығыста орналасқан Оңтүстік Джорджиядағы кит аулау станцияларына жетуге шешім қабылдады. Бұл Оңтүстік мұхиты арқылы ұзақ қайық саяхатын білдірді, жылдам жақындап келе жатқан қыс жағдайында, бірақ соққан желдің көмегімен бұл мүмкін болып көрінді. Шеклтон "егер теңіз мұздан таза болса және қайық үлкен толқындарды бастан кешірсе, кеме тобы бір ай ішінде сапарға шығып, көмекпен оралуы мүмкін" деп ойлады.

Дайындықтар

Оңтүстік Джорджиядағы қайық тобы дауылдық жел мен толқындарға тап болады деп күтті – әйгілі Кейп-Хорн роллерлері – толқындардың шыңы мен еңісі арасындағы биіктігі Шеклтон үш қайықтың ең ауыр және ең беріксін таңдады, олардың ішінде 7 метрлік Джеймс Кейрд ең ірісі болды. Ол Ворслинің тапсырысымен Лондонда "қос ұшты" дәстүрде кит қайығы ретінде салынған. Шеклтон ашық теңізде ауыр жүкпен сапар жасаудың сөзсіз екенін білгендіктен, экспедицияның аға шебері Гарри Макнишке экспедиция Пациенс лагерінде өткен апталарда қайықтарды өзгертуді сұрады. Endurance кемесінің төртінші қайығынан алынған материалды пайдаланып, Макниш Джеймс Кейрд пен Дадли Докердің қабырғаларын 8–10 дюймға (20–25 см) көтерді. Ал енді, Элефант аралындағы алғашқы лагерьде Макништен Джеймс Кейрдті теңізге лайықтырақ етуді сұрады. Импровизацияланған құралдар мен материалдарды қолданып, Макниш ағаш пен канвастан уақытша палуба жасады және оны май бояуларымен, шамның фитилімен және иттің қанымен жапты. "Дадли Докер" кемесінің мастысы қайықтың бойымен, келінің бойында бекітілді. Содан кейін ол кеч ретінде жабдықталды, өзінің негізгі мастысымен және Stancomb Wills кемесінен алынып, кесілген мизз мастысымен, луг желкендерін және джибті тасымалдауға арналған. Шеклтонның болжамы бойынша, ашық мұхитта қайық суға батып кету қаупін азайту үшін қайықтың салмағына шамамен 1 тонна (1 тонна) балласт қосылды. Ворсли тым көп балласт (жағалаудан алынған тастар, тас және құм) қосылғанын, қайықты тым ауыр етіп, өте жайсыз "қатаң" қозғалысқа ие етіп, желге қарсы немесе ауа райына қарсы жүзуге кедергі келтіргенін айтты. Дегенмен, ол Шеклтонның басты мақсаты – ашық мұхитты кезіп өту кезінде қайықтың суға батып кетуіне жол бермеу екенін мойындады. Қайыққа алты адамға бір айға жететін азық-түлік тиелді; Шеклтон кейін былай деп жазды: "Егер біз осы уақыт ішінде Оңтүстік Джорджияға жетпесек, біз сүретінге сенімдіміз". Олар трансконтиненталды жолға арналған рациондық жиынтықтарды, печеньелерді, Bovril-ді, қантты және құрғақ сүтті алды. Олар сонымен қатар 68 литрлік екі су шамын (олардың бірі тиеу кезінде зақымданып, теңіз суы кірді), екі Primus пешін, керосин, майды, шамдарды, ұйқы қаптарын және бірнеше қосалқы киімдерді алды. Шеклтонның қайық экипажына алғашқы таңдауы Ворсли мен Том Криэн болды, олар "баруға өтініш білдірген". Криэн 1901–1904 жылдардағы "Дискавери" экспедициясының қатысушысы болды және 1910–1913 жылдардағы Скотттың "Терра-Нова" экспедициясында да болды, онда ол өлімге әкелген полярлық сапарда көзге түсті. Шеклтон Криэннің соңына дейін табанды болатынына сенімді болды және Ворслидің навигатор ретіндегі дағдыларына, әсіресе қиын жағдайларда координаталарды анықтау қабілетіне үлкен сенім артатын. Ворсли кейін былай деп жазды: "Біз бұл сапардың ең қиын болатынын білдік, өйткені Антарктидада қыс басталып, біз әлемдегі ең қауіпті теңіздердің бірінен өтуге дайынбыз". Қалған орындарға Шеклтон еріктілерді сұрады және көптеген үміткерлердің ішінде Джон Винсент пен Тимоти Маккарти сияқты екі мықты теңізшіні таңдады. Ол соңғы орынды аға шебер Макнишқа ұсынды. "Оның жасы елуден асып кеткен" (әсіресе, ол 41 жаста болды), - деді Шеклтон Макниш туралы, "бірақ ол желкенді қайықтарды жақсы білетін және өте епті болды". Винсент пен Макниш мұздан Элефант аралына дейінгі қиын қайық сапарында өздерінің құндылығын дәлелдеді. Олардың екеуі де біршама жарамсыз мінезді болды, ал олардың таңдалуы Шеклтонның ықтимал тәртіпсіздерді жеке бақылауында ұстауға, оларды жеке араздықтардың өршуі мүмкін аралда қалдырмауға деген ниетін көрсетеді.

Ашық қайықпен саяхат

Кетер алдында Шеклтон Франк Уайлдқа Джеймс Кейрд кетіп бара жатқанда толық басқаруды өз мойнына алуын, ал сапар сәтсіз аяқталса, келесі көктемде топты Десепшн аралына жеткізуге тырысуын тапсырды. Джеймс Кейрд 1916 жылғы 24 сәуірде Элефант аралынан суға түсірілді. Жел оңтүстік-батыстан қолайлы болды, бұл жылдам қашуға көмектесті, ал қайық жылдамдап құрлық көзден жоғалды. Шеклтон Уорслиге тікелей Оңтүстік Джорджияға емес, солтүстікке бағыт алуды бұйырды, қалыптаса бастаған қауіпті мұз жазықтарынан шығу үшін. Түн ортасына қарай олар мұздың жанынан өтіп кетті, бірақ теңіз толқыны күшейді. Ертеңгі таңда олар Элефант аралынан алыс, ауыр теңізде және 9 күшті желде жүзіп келе жатты. Шеклтон кемеде екі-үш адамнан тұратын кезекшілік жүйені орнатты: біреуі рульде, екіншісі желкендермен, үшіншісі суды шығарумен айналысатын. Кезекшілікте болмаған үш адам қайықтың алдыңғы бөлігіндегі кішкентай жабық орында демалды. Шеклтон жазғандай, әр кезек соңында орын алмасудың қиындықтары "көптеген ауыртпалықтарға душар етпесе, қызық болған болар еді". Олардың киімдері ашық қайықпен жүзуге емес, Антарктидада шанамен жүруге арналған еді. Су өткізбейтін болғандықтан, мұздай теңіз суымен жанасқанда терілері қатты шикіретін. Сәттілік Уорслидің навигациясына байланысты болды, ол қайық қозғалғанда күннің қысқаша көрінуіне негізделген. Алғашқы байқау екі күннен кейін жасалды және олар Элефант аралының солтүстігінде екенін көрсетті. Бағыт Оңтүстік Джорджияға тікелей бағытталды. Олар жүзуші мұздан арылып, Дрейк бұғазының қауіпті теңіздеріне жетті, онда алып толқындар кез келген құрлықтан бөгетсіз айналып өтеді. Қайықтың қозғалысы "Примуста" ыстық тамақ дайындауды дерлік мүмкін емес етті, бірақ аспаздық қызметін атқаратын Крен жігіттерді тамақтандыруды жалғастырды. 29 сәуірде жасалған келесі байқау олардың сапарға шыққандарын көрсетті. Содан кейін, Уорслинің сөзімен айтқанда, навигация ауа райының ең нашар жағдайларына тап болғандықтан, "болжамның көңілді әзіліне" айналды. "Джеймс Кейрд" қайығы ауыр теңізде суға толып, бату қаупі төнді, үнемі суды шығару арқылы су бетінде ұсталып тұрды. Температура күрт төмендеді, ал қайық суға бату қаупін тудырған мұздай шашыраудың жиналуы жаңа қауіпті білдірді. Олар кезекпен палуба мен арқандардан мұзды қашау үшін балтамен қайыққа шығуға мәжбүр болды. 48 сағат бойы олар желдік ілмекпен тоқтатылды, жел басылғанша желкендерін көтеруге мүмкіндік болғанша күтті. Олардың қиындықтарына қарамастан, 4 мамырда Уорслидің үшінші байқауы оларды Оңтүстік Джорджиядан ғана айырды. 5 мамырда ауа райының ең нашар түрі қайта оралды және оларды осы уақытқа дейін ең үлкен толқындарда апатқа жақындатты. Шеклтон кейінірек былай деп жазды: "Біздің қайығымыз толқынның астында көтеріліп, сынған толқындағы тығыздай алға лақтырылып жатқандай сезілді". Экипаж су бетінде қалу үшін асыққан. Дегенмен, олар әлі де мақсаттарына қарай қозғалып бара жатты, ал келесі күні, 6 мамырда, Уорслинің өлі есептеулері олардың қазір Оңтүстік Джорджияның батыс нүктесіне жақын екенін көрсетті. Соңғы екі аптадағы қиындықтар ерлерге әсерін тигізді. Шеклтон Винсенттің құлап, экипаждың белсенді мүшесі болуын тоқтатқанын, Маккартидің "әлсіз, бірақ бақытты" екенін, Макништің әлсірегенін, бірақ әлі де "батылдық пен рухты" көрсеткенін байқады. 7 мамырда Уорсли Шеклтонға олардың орналасқан жерін он мильдің ішінде анықтауға сенімді еместігін айтты. Аралдан өтіп кету қаупінен сақтану үшін, қатты оңтүстік-батыс желдің әсерінен, Шеклтон Джеймс Кейрдтің адам тұрмайтын оңтүстік-батыс жағалауына жеткенін қамтамасыз ету үшін бағытын сәл өзгертті. Содан кейін олар қайықты аралдың солтүстік жағындағы кит аулау станцияларына айналдыруға тырысты. "Ол күндерде біз үшін жағдай қиын болды", - деп жазды Шеклтон. "Біздің ең жарқын сәттеріміз - ұзақ, ащы түндерде әрқайсымыз бір ыдыс ыстық сүт алған кездеріміз еді". Сол күні кешке жүзіп жүрген су жәдісі байқалды, ал келесі күні таңертең құстар, соның ішінде құрлықтан алысқа ұшып кетпейтін баклан құстары да болды. 8 мамыр күні түстен кейін Оңтүстік Джорджияның алғашқы көрінісі пайда болды. Олар жағалаудағы биік жартастарға жақындағанда, ауыр теңіздер дереу қонуды мүмкін емес етті. Олар 24 сағаттан астам уақыт бойы күтуге мәжбүр болды, өйткені жел солтүстік-батысқа бұрылып, тез арада "біз бұрын-соңды көрген ең ауыр дауылдардың біріне" айналды. Осы уақыттың көп бөлігінде олар Оңтүстік Джорджияның жартасты жағалауына айдалып кету немесе жағалаудан бес миль қашықтықтағы Анненков аралында апатқа ұшырау қаупі төнді. 10 мамырда, дауыл сәл басылғаннан кейін, Шеклтон экипажының әлсіз мүшелері тағы бір күн шыдамайтынына алаңдады және қандай да бір қауіпке қарамастан қонуға тырысуға шешім қабылдады. Олар Кің Хаакон шығанағының кіреберісіндегі Үңгір шығанағына бағытталды және бірнеше әрекеттен кейін сонда қонды. Шеклтон кейінірек қайық сапары "зор күрестің бірі" екенін айтты; тарихшы Кэролайн Александер былай деп түсіндірді: "Олар, болашақтағы сарапшылардың салмалы бағалауынша, Джеймс Кейрдтің саяхаты жасалған ең ұлы қайық сапарларының бірі екенін білмегені мүмкін, немесе оған мән бермегені мүмкін".

Оңтүстік Грузия

Партия қалпына келген кезде Шеклтон қайықтың кит аулау станцияларына жету үшін тағы бір сапар жасауға қабілетсіз екенін, ал Винсент пен Макништің одан әрі саяхаттауға жарамсыз екенін түсінді. Ол қайықты Король Хакон шығанағындағы қауіпсіз жерге көшіруге шешім қабылдады, содан кейін ол, Ворсли және Крин аралды жаяу кесіп, Стромнесстегі станцияға баруды көздеді. 15 мамырда «Джеймс Кейрд» шығанақтың басына жақын жердегі құмды жағажайға шамамен жүгірді. Бұл жерде қайық жағаға тірелді және баспана ретінде аударылды. Бұл орын «Пэгготти лагері» деп аталды (Чарльз Диккенстің «Дэвид Копперфилд» романындағы Пэгготтидің үй қайығынан кейін). 18 мамырдың таңында Шеклтон, Ворсли және Крин Оңтүстік Джорджияның ішкі аймағын жаяу кесіп өтудің бірінші расталған сапарына кірісті. Оларда карта болмағандықтан, таулар мен мұздықтар арқылы маршрутты импровизациялауға мәжбүр болды. Олар Стромнеске жету үшін 36 сағат бойы үздіксіз саяхаттады. Ворслинің сөзімен айтқанда, Шеклтонның адамдары «көрнекті үштік салықшылар» болды, күнге күйген, желге шалынған, мұздан зардап шеккен және жиналған майлы күйеден қараңғы болды. Кейін сол күні кешке, 19 мамырда, моторлық кеме («норвегиялық кит аулаушы «Самсон») Маккарти, Макниш және Винсентті, сондай-ақ «Джеймс Кейрдті» алу үшін Король Хакон шығанағына жіберілді. Ворсли Стромнесстегі норвегиялық теңізшілердің барлығының «оны кемежайға дейін сүйреуге көмектесу құрметін талап еткенін» жазды, бұл әрекет оған «өте әсерлі» болып көрінді. Оңтүстік қыстың басталуы және қолайсыз мұз жағдайы Шеклтонның Елефант аралындағы адамдарды құтқаруға үш айдан астам уақыт кеткенін білдірді. Оның алғашқы әрекеті британдық «Southern Sky» кемесімен жасалды. Содан кейін Уругвай үкіметі оған кеме берді. Фолкленд аралдарында іздеу кезінде ол үшінші рет «Эмма» кемесін тапты, бірақ кеменің қозғалтқышы жарылды. Соңында, Луис Пардо басқаратын «Yelcho» буксирінің көмегімен барлық партия қауіпсіздікке жеткізіліп, 1916 жылдың 3 қыркүйегінде Чилидегі Пунта-Аренасқа жетті.

Салдары

"Джеймс Кейрд" кемесі 1919 жылы Англияға қайтарылды.

Көшірмесі

2013 жылы австралиялық саяхатшы Тим Джарвис және тағы бес адам Джеймс Кейрдтің дәл көшірмесі – «Александра Шеклтон» кемесімен Шеклтонның Оңтүстік мұхитты кесіп өтуін сәтті қайта жасады. Джеймс Кейрд көшірмесінің құрылысы 2008 жылдың маусымында басталды және 2010 жылы аяқталды, ал ресми түрде 2012 жылдың 18 наурызында Дорсетте теңізге жіберілді. Джарвис және оның командасы сол кездегідей материалдарды, киім-кешек, азық-түлік және хронометрді пайдаланып, 1916 жылы Шеклтон жасағандай, өздерінің «Джеймс Кейрд» көшірмесімен Фил аралынан Оңтүстік Георгияға дейін теңізге шықты.