Кіріспе

2024 жылға қарай Ай және басқа да аспан денелеріндегі қызметті реттеуге бағытталған халықаралық келісім, оған 17 мемлекет қатысушы. Бұл оның халықаралық аренадағы қазіргі маңыздылығын шектейді, әсіресе оны 1979 жылдың 18 желтоқсанында қабылданғаннан бері, экипажды ұшыру мүмкіндігі бар ешбір мемлекет (мысалы, АҚШ, Ресей (немесе оның бұрынғысы КСРО) немесе Қытай Халық Республикасы) бекітпегендіктен.

Мақсаты

1967 жылғы "Космос кеңістігін пайдалану туралы" келісімге қол қойылғаннан бері технологиялар мен қоғам дамыды, соның салдарынан ғарыш кеңістігін пайдалану және дамытуда азаматтар мен үкіметтердің құқықтары мен міндеттерін қайта қарау қажеттігі туды. 1979 жылғы Ай шартының басты мақсаты – "Жерден өзге аспан денелерін зерттейтін мемлекеттердің, халықаралық ұйымдардың және жеке тұлғалардың қызметін реттеу үшін қажетті құқықтық принциптерді қамтамасыз ету, сондай-ақ осы зерттеулерден алынған ресурстарды басқару". Онда Ай ресурстарының "егемендік туралы мәлімдеме жасау, пайдалану немесе басқа да шаралар арқылы ұлттық меншікке жатпайтыны" қайтадан нақтыланды. Аспан денелерінің экологиялық тепе-теңдігін өзгертпеуге тыйым салынады және мемлекеттер Жерді қоса алғанда, аспан денелерінің ортасын кездейсоқ ластанудан қорғау үшін шаралар қабылдауы тиіс. (7.1-бап) Айдың табиғи ресурстарын жүйелі және қауіпсіз пайдалану, осы ресурстардан алынған пайданы барлық қатысушы мемлекеттер арасында тең бөлу. (11.7-бап) Жер бетінде немесе одан төмен персоналды немесе жабдықты орналастыру меншік құқығын тудырмайды. Айдағы ғылыми зерттеулерді, барлауды және пайдалануды кез келген тарап дискриминациясыз жүргізуге құқылы. (6-бап) Ғылыми-зерттеу жұмыстары кезінде алынған үлгілердің барлық елдерге және ғылыми қауымдастықтарға зерттеулер үшін қолжетімді болуы күтілуде. (6.2-бап) Ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын аумақтар немесе аймақтар халықаралық ғылыми қорықтар ретінде белгіленеді. (7.3-бап) Адам өміріне немесе денсаулығына қауіп төндіретін кез келген құбылыстар туралы, сондай-ақ жерден тыс тіршілікке қатысты кез келген белгілер туралы Біріккен Ұлттар Ұйымына және жұртшылыққа дереу хабарлау міндетті. (5.3-бап) Қатысушы мемлекеттер өз юрисдикциясындағы үкіметтік емес ұйымдардың Айдағы қызметін тиісті мемлекеттің уәкілеттігі мен үнемі бақылауымен жүргізілетінін қамтамасыз етеді. (14-бап) Барлық тараптар Біріккен Ұлттар Ұйымына және жұртшылыққа Айды зерттеу және пайдаланумен байланысты қызметтері туралы хабарлайды. (5-бап) Осы келісімге қатысушы кез келген мемлекет келісімге өзгерістер енгізуді ұсына алады. (17-бап) Осы келісімге қатысушы кез келген мемлекет Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысына жазбаша хабарлама арқылы одан бас тарту туралы хабарлай алады. Ол хабарлама берілген күннен бастап бір жыл өткен соң күшіне енеді. (20-бап) "Космос кеңістігін пайдалану туралы" келісіммен салыстырғанда, ол көптеген ережелерді қайталайды және ғарыш кеңістігіндегі табиғи ресурстарды пайдалану мәселесін шешу үшін екі жаңа тұжырымды қосады: ғарыш кеңістігіндегі қызметке "адамзаттың ортақ мұрасы" тұжырымын қолдану және қатысушы елдерге жүйелі кен өндіру үшін тиісті рәсімдерді белгілейтін тәртіпті әзірлеу. Келісімге тағы төрт мемлекет қол қойған, бірақ оны ратификацияламаған.

Қолданылу туралы келісім

Айға қатысты заңдар туралы пікір қақтығыстары мен пайдалы қазбаларды өндіру құқықтары туралы даулар Айдың заңдарын талқылаудың басты тақырыбына айналды. Бұл келісімге көптеген елдердің қол қоймауының негізгі себебі ретінде көрсетілді. Келісімде ресурстарды пайдалану халықаралық режиммен реттелуі керек деп ұсынылған (11.5-бап), бірақ осы заңдарды құру бойынша бірлікке келісімге қол жеткізілген жоқ. 2020 жылы «Артемида келісімдері» қол қойылды, олар бұл келісімді тікелей атамаса да, оған қарсы тұрып отыр. Келісімдерге қол қойылған кезде АҚШ президенті Дональд Трамп «Ғарыш ресурстарын қалпына келтіру және пайдалануға халықаралық қолдау көрсетуді ынталандыру» деген жарлық шығарды. Жарлықта «АҚШ сыртқы ғарышты «жалпыға ортақ мүлік» деп қарастырмайды» делінеді және Ай келісімін «еркін кәсіпкерлікті шектеуге жасалған сәтсіз әрекет» деп бағалайды. Австралия Ай келісімін де, «Артемида келісімдерін» де қол қойып, ратификациялағаннан кейін, оларды үйлестіруге болатыны туралы пікірлер айтылды. Осыған байланысты Ай келісімін іске асыру жөніндегі келісімді, Ай келісімінің жетіспеушіліктерін жою және оны басқа заңдармен үйлестіру, соның арқылы оның қабылдануын кеңейту мақсатында қолдауға ие болды.