Кіріспе

Аи́те́с (грекше: Αἰήτης, Aeeta) – грек мифологиясындағы Аэя патшалығының билеушісі. Б.з.б. V ғасырдан бастап ол Қара теңіздің шығысындағы Колхида мемлекетімен байланыстырыла бастады. Атауы көне грек тіліндегі «аие́тос» (aietós – «бүркіт») сөзінен шыққан.

Отбасы

Аиет Күн құдайы Гелиос пен Океанида Персеидің ұлы, Кирке, Персес және Пасифаның бауыры, Медея, Халциопа және Абсирттың әкесі. Оның әйелі (1) Океанның кіші қызы Идия, (2) Кавказ Океаниді Астеродея, (3) Нереида Неаера, (4) Клития, (5) Ипсия немесе Эврилите болған. Басқа деректерде ол Таврис патшасы Персестің бауыры, оның немере қызы Геккатаның күйеуі және Медея, Халциопа және Абсирттың әкесі делінеді. Тағы бір нұсқада Аиет Коринф қаласында туған, Океанида Эфираның немесе Антиопаның ұлы екені айтылады. Астеропа да Аиеттің анасы болуы мүмкін. (Аиеттің отбасы туралы салыстырмалы кесте үшін төмен қараңыз).

Колхиданың негізі

Паузанияс ақын Эумелостың сөзіне сәйкес, Ээтес – Гелиостың (солтүстік Пелопоннес аймағынан) ұлы және Алойдың інісі болған. Гелиос өзі билеген жерді бөлісіп, Алойға Асопияны (Асопусты қараңыз), ал Ээтеске Эфираны (Коринт) берген. Кейін Ээтес өзінің патшалығын Гермес пен Алкидамеяның ұлы Буносқа табыстап, батыс Кавказдағы Колхида еліне кеткен. Бунос қайтыс болған соң, Асопияда билік еткен Алойдың ұлы Эпопеус Эфираның да патшасы болды. Ээтес үлкен Фасис өзенінің құйылысына жақын Колхидада жаңа қала салып, оны Эя деп атады.

Екі бауырдың қашып кетуі

Атамас пен Нефеле ұлы Фрикс және оның егіз сіңлісі Гелла, әкесінің екінші әйелі Инодан жек көрінді. Ино егіздерден құтылу үшін қаладағы барлық егістік тұқымдарын қуырып, олардың өспеуін жоспарлады. Аштықтан қорқып қалған жергілікті шаруалар жақын жердегі құдай сөзін сұрады. Ино құдай сөзін сұрағандарға пара беріп, Фрикс құрбандыққа шалынуы керек деп жалған айтты. Бірақ олар Фрикске зиян келтіре алмас бұрын, Фрикс пен Геллені олардың анасы Нефеле жіберген алтын қошқар құтқарды. Гелле қошқардан Геллеспонтқа құлап, қаза тапты, ал Фрикс Колхидаға дейін аман жетті. Онде Ээтес оны жылы қабылдап, оған мейірім көрсетті және Фрикске өзінің қызы Халциопаны әйел ретінде берді. Алғыс айтып, Фрикс патшаға қошқардың алтын жүнін сыйға берді, Ээтес оны өз мемлекетіндегі ағашқа іліп қойды. Ээтес алтын жүнді Арес құдайына арнады. Фрикс Ээтес сарайында ұзақ жылдар өмір сүрді, бірақ бір күні Ээтес құдай сөзінен Эол ұрпағынан өлімін күтетінін естіп, Фриксді өлтірді. Ал оның ұлдары Орхоменге қайта оралды.

Аргонавттар

Бірнеше уақыттан кейін Ясон жүнді өзіне иелену үшін келді. Аиет оған белгілі бір міндеттерді орындаса ғана оны беруге уәде берді. Біріншіден, Ясон отты тыныс алатын өгіздерді өзі жегіп, егістік жыртуға тиіс болды. Содан кейін Ясон Афинадан алған аждаһаның тістерін егістікке септі, оның жартысын бұрын Тебада Кадмус сепкен еді. Осы тістерден жауынгерлер армиясы шықты. Бірақ Ясон епті болды, олар оған шабуыл жасамас бұрын, көпшілікке тас лақтырып жіберді. Салдарда, тас қайдан келгенін білмей, әскерлер бір-бірін өлтірді. Сосын Ясон қашып кетті. Медея да қашып кетті. Аиет оларды қашып бара жатқанда өз кемесімен қуды, бірақ Медея әкесіне қарсы, өзінің інісі Абсиртты өлтіріп, денесінің бөліктерін теңізге лақтырып, оны алаңдатты. Аиет ұлының денесін жинау үшін тоқтап қалды, осылайша Ясон мен Медея қашып құтылды.

Тарихилығы

Мифтік Ээтес тарихи тұлғаның естелігін сақтаған болуы мүмкін. Оның аты ежелгі авторлардың тарихи әңгімелерінде қайта-қайта айтылады, олар Ээтестің Колхидадағы мұрасы мәңгілік екенін мәлімдейді. 2-ғасырда аймақты аралаған Арриан Ээтес заманындағы орындар мен қираған құрылыстарды көргенін хабарлайды. 5-ғасыр авторы Зосим Фазис өзенінің сағасында тұрған "Ээтес сарайы" туралы айтады. Жергілікті билеушілер Ээтестен тараған деген сөз бар, мысалы, Ксенофонның "Анабасис" еңбегінен Фазиан патшасы және Плиний Ағаның "Табиғат тарихынан" алтынға бай Колхида патшасы Саулак. Ээтесті тарихи тұлға деп есептеген Страбон бұл есімнің "колхистер арасында жиі кездесетін атау" екенін жазады. Ээтес есімін тарихи колх, Агафиас еңбегінде айтылғандай, Лазикадағы 6-ғасыр ақсүйекі, Лазика соғысы кезінде танымал болған. Егер Ээтесті Колхида билеушілерінің бабасы деп атау ежелгі авторлардың ойлап тапқан нәрсесі болмаса, Колхида билеушілері өздерін Ээтестің ұрпақтары деп санаған болуы мүмкін.

Отбасылық кесте

+Aeetes-тің туыстық байланыстарының салыстырмалы кестесі
RelationNameSourceEpim. Hom. HesiodNaup. Soph. PindarApollonDio. Cic. Diop. OvidStr. Val. Apol. HyginusAel. Paus. Orph. Odys. Theo. Frag. Scyth. Sch. Oly. Arg. Sch. Met. Fab. Sch. Arg. Ата-анасыГелиос және Эфира✓✓✓✓✓✓✓Гелиос және Персеида✓✓✓✓✓Гелиос және Антиопа✓✓✓Гелиос және Астеропа✓✓Гелиос✓✓✓ТуысқандарыЦирцея✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓Пасифая✓✓✓✓Персей✓✓✓✓Алоэус✓✓ЖұбайыИдия✓✓✓✓✓Астеродия✓✓Нейэра✓Хеката✓Клития✓Эврилита✓Аты белгісіз✓✓БалаларыМедея✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓Халкиопа немесе✓✓✓✓✓Иофосса✓✓Абсирт / Апсирт✓✓✓✓✓✓✓✓✓✓Эгиалей✓✓Цирцея✓