Ғарыш туралы көзқарастар тарихы: Ұйықта жүргендер

Кіріспе

Артур Кёстлердің кітабы. Ұйқыдағылар: Адамның Әлем туралы көзқарасының өзгеру тарихы – Артур Кёстлердің 1959 жылғы кітабы. Ол ежелгі Месопотамиядан Исаак Ньютонға дейінгі батыс космологиясының тарихын келтіреді. Оның пікірінше, ғылыми жаңалықтар ұйықтаған адам сияқты процесте туындайды. Бұл жаңалықтар кездейсоқ пайда бола бермейді, бірақ ғалымдар өз зерттеулерін не басқарып отырғанын, ал жаңалықтарының салдары мен мәнін толыққанды түсінбейді.

Қысқаша мазмұны

Кітаптың басты тақырыбы – сенім мен ақылдың арақатынасының өзгеруі. Костлер осы көріне берілген қайшылықтың Батыс елдерінің ең ұлы зиялыларының көптегенінде қалай үйлесімді болғанын зерттейді. Ол бүгінде екеуінің арасы суық болғанымен, бұрынғы замандағы ең жаңа ойшылдар көбінесе рухани адамдар болғанын көрсетеді. Кітаптың тағы бір қайта-қайта айтылатын тақырыбы – жаңа парадигмалар құру үшін ескі парадигмаларды бұзу. Адамдар, тіпті ғалымдар да, сүйікті ескі сенімдеріне қатты байланысып, идеяларындағы кемшіліктерді және оларды алмастыратын жаңа идеялардың шындығын көруден бас тартады. (Бұл идея бірнеше жылдан кейін Томас Кунның «Ғылыми революциялардың құрылымы» еңбегінде «парадигмалық ауысу» түсінігі арқылы дамытылды.) Галилео Галилейдің және басқа да қазіргі заманғы ғалымдардың ұлылығын мойындаса да, Костлер олардың қателіктерін және кейде адалсыздықтарын көрсетіп, ғылыми революцияның интеллектуалды алыптары моральдық тұрғыдан кішкентай екенін дәлелдеді. Костлердің сөзіне қарағанда, Птолемейден Коперникке дейінгі ғаламтану жүйелері әрқашан авторларының метафизикалық және психологиялық көзқарастарын көрсетеді. Сонымен қатар, ғылыми прогрестің дамуының тек қана рационалды жолмен жоғары көтерілетін тік сызық екендігін ойлау қателік болар еді. Шындығында, ол бұл үрдіс әлдеқайда ретсіз және белгісіз болды, космологиялық тұжырымдамалардың тарихы «асыра бағаламағанда, ұжымдық құмарлықтар мен бақыланатын шизофрениялар тарихы» болды. Осыдан біз кітаптың атауын түсінеміз: ұлы ғалымдар «электрондық мидың» қазіргі моделіне емес, «ұйқыдағы саяхатшылардай» қимыл жасады. Эпилогта Костлер ғылым мен дін арасындағы «ажырасу» ғылым мен технологияның дамуына пайда келтіріп, адамзатқа бұрын-соңды көрілмеген өркендеуге мүмкіндік берді деп мәлімдейді. Алайда, бұл жаңа «бояусыздыққа», жаңа «ғалымдық» ойлауға да әкелді, ол адам жанын құрғатады. Материализмнің күшеюі адамды өмірдің мәнінен ғана айырмай, ең озық физиканың дамуына да қайшы келеді. «Механизм» енді кванттық механика және салыстырмалылық теориясымен ығыстырылды, онда бақылаушының, демек, адам рухының рөлі шындықтың не екенін анықтауда шешуші болып табылады. Сондықтан Костлер қазіргі заманғы «мүмкін емес өзара әрекеттесулерді» және телепатия және экстрасенсорлық сезімдер сияқты құбылыстарды жоққа шығаруға ашық қарсы тұрады, ол осы мәселелерге кейінгі зерттеулерінде қайта оралады. «Кітаптың соңында ол қазіргі заманғы ғылым тым көп рационалды болуға тырысады деген қорытындыға келеді. Ғалымдар ақылға салып ойлауға тырысудың орнына, «ұйқыдағы саяхатшылар» сияқты әрекет етуге рұқсат берген кезде ең жақсы нәтижелерге қол жеткізді».

A central theme of the book is the changing relationship between faith and reason. Koestler explores how these seemingly contradictory threads existed harmoniously in many of the greatest intellectuals of the West. He illustrates that while the two are estranged today, in the past the most ground breaking thinkers were often very spiritual. Another recurrent theme of this book is the breaking of paradigms in order to create new ones. People, scientists included, cling to cherished old beliefs with such love and attachment that they refuse to see what is wrong in their ideas and the truth in the new ideas that will replace them. (This point was developed a few years afterwards by Thomas Kuhn in The Structure of Scientific Revolutions, in which the concept of "paradigm shift" came to the fore.) Without denying the greatness of Galileo Galilei and the other modern scientists, he pointed out their mistakes and sometimes intellectual dishonesty, arguing that the scientific revolution's intellectual giants were dwarfs from a moral point of view. According to Koestler, the great cosmological systems, from Ptolemy to Copernicus, have always reflected the metaphysical and psychological prejudices of their authors. Furthermore, it would be wrong to think of the evolution of scientific progress as if it moved in a purely rational way on an ascending vertical line. In reality, he states, the trend has been much more irregular and uncertain, to the point that the history of cosmological conceptions has been, "without exaggeration a history of collective obsessions and controlled schizophrenias". From here we understand the title: the great scientists moved like "sleepwalkers" rather than according to the current model of the "electronic brain". In the epilogue, Koestler argues that the "divorce" between science and religion has certainly benefited scientific and technological development, allowing humanity to enjoy prosperity never seen before. However, this has also produced a new "dullness", a kind of new "scholastic" thinking, which has dried up the human soul. Growing materialism has not only deprived man of a meaning in life, but has come into contradiction with the very developments of the most advanced physics. "Mechanism" is now put aside by quantum mechanics and the theory of relativity, in which the role of the observer, and therefore of the human spirit, is decisive in establishing what reality is. This is why Koestler openly contests the contemporary rejection of possible "non causal interactions" and phenomena such as telepathy and extrasensory perceptions, to which he will return in his subsequent research. "The conclusion he puts forward at the end of the book is that modern science is trying too hard to be rational. Scientists have been at their best when they allowed themselves to behave as "sleepwalkers" instead of trying too earnestly to ratiocinate."