Кіріспе

Венгр композиторы және пианині (1877–1960)

Эрнст фон Дохнани (венгр: Dohnányi Ernő, ; 27 шілде 1877 – 9 ақпан 1960) – венгр композиторы, пианист және дирижер. Ол көптеген жарияланған шығармаларында аты-жөнінің неміс нұсқасын қолданған.

Өмірбаян

Дохнаньи Венгрия Корольдігінің Поцсони қаласында, Австрия-Мажарстан империясында (қазіргі Братислава, Словакияның астанасы) дүниеге келген. Ол Фридьеш Дохнаньи мен оның әйелі Оттилия Шлабейдің ұлы. Әуесқой виолончельші және математика профессоры болған әкесінен алғашқы музыкалық білімін алды, ал сегіз жасында жергілікті собордың органшысы Карл Форстнерден сабақ алды. 1894 жылы, 17 жасында Будапештке көшіп, Корольдік венгр Ұлттық музыка академиясына түсті. Онда Иштван Томаннан фортепиано, ал Ханс фон Кесслерден композицияны оқыды. Ханс фон Кесслер Макс Регердің туысы еді. Иштван Томан Франц Листтің сүйікті шәкірті болса, Ханс фон Кесслер Иоганн Брамстың музыкасына адал жақтас еді. Бұл екі тұлғаның ықпалы Дохнаньидің өмірінде маңызды рөл атқарды: Лист оның фортепианода ойнау өнеріне, ал Брамс – композиторлық шеберлігіне әсер етті. Дохнаньидің алғашқы жарияланған шығармасы – До-минор квартеті Брамстың мақұлдауына ие болды, ол оны Венада насихаттады. Дохнаньи Музыка академиясында ұзақ оқымады: 1897 жылдың маусымында оқуын аяқтамай-ақ, бірден соңғы емтихан тапсыруға өтініш білдірді. Оған рұқсат берілді, бірнеше күннен кейін ол композитор және пианист ретінде жоғары бағамен, 20 жасқа толмағанда академияны бітірді. Листтің тағы бір шәкірті Эвген д’Альберттен бірнеше сабақ алғаннан кейін, Дохнаньи 1897 жылы Берлинде дебют жасады және бірден өте талантты орындаушы ретінде танылды. Венада және одан кейінгі Еуропа гастрольдерінде де осындай жетістікке қол жеткізді. Ол Лондонға алғаш рет Рихтердің Квинс-холлдағы концертіне қатысып, Бетховеннің 4-ші фортепиано концертін орындады. Ол Бартоктың оңай түсінілетін музыкасын насихаттау және дирижерлік етуде алғашқылардың бірі болды. 1898 жылғы маусымда Дохнаньи АҚШ-қа сапар шекті, онда Бетховеннің 4-ші фортепиано концертімен американдық дебютін жасап, үлкен даңққа ие болды. Сол кездегі көптеген танымал пианистерден айырмашылығы, ол тек жеке концерттермен және концерттік орындаулармен шектеліп қалмады, сонымен қатар камералық музыкада да өнер көрсетті. 1901 жылы ол өзінің алғашқы оркестрлік шығармасы – 1-ші симфониясын аяқтады. Ол қалыптасқан замандастарының, әсіресе Брамстың ықпалына түссе де, өзінің техникалық шеберлігін көрсетті. Дохнаньи 1902 жылы пианист болған Элизабет "Эльза" Кунвальдқа үйленді, олар 1902 жылы Ханс есімді ұлдары дүниеге келді. Ханс неміс саясаткері Клаус фон Дохнаньи және Кливленд оркестрінің ұзақ жылдар бойы музыкалық директоры болған дирижер Кристоф фон Дохнаньидің әкесі болды. Ханс Германиядағы нацистік қарсылық қозғалысының жетекшісі болды және Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде қаза тапты. Ханстан басқа Дохнаньи мен Эльза Кунвальдтың Грета есімді қызы да болды. Брамстың жақын досы, скрипкашы Жозеф Иоахимның шақыруымен Дохнаньи 1905 жылдан 1915 жылға дейін Берлиндегі Хохшюледе сабақ берді. Онда ол "Пьерреттің жамылғысы", Op. 18, және F-диез минорындағы сюита, Op. 19 шығармаларын жазды. Будапештке оралғаннан кейін ол келесі он жыл бойына көптеген қойылымдарда өнер көрсетті, әсіресе 1920/1921 жылдардағы Бетховеннің туылған күніне арналған мерекелік шараларда. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Дохнаньи неміс актрисасы (кейбір деректерде әнші де делінген) Эльза Галафреспен танысып, ғашық болды. Олардың жұбайлары ажырасуға келіспегендіктен әлі үйлене алмады, бірақ, соған қарамастан, Дохнаньи мен Эльза Галафрес 1917 жылдың қаңтарында Мэтью есімді ұлдары дүниеге келді. Кейін екеуі де ажырасуға рұқсат алып, 1919 жылдың маусым айында үйленді. Дохнаньи Эльзаның Хуберманнан туған ұлы Иоганнды да асырап алды. 1919 жылы қысқа өмір сүрген Венгрия Совет Республикасы кезінде Дохнаньи Будапешт академиясының директоры болып тағайындалды, бірақ бірнеше айдан кейін жаңа уақытша үкімет оны көрнекті скрипкашы Жене Хубаймен алмастырды, себебі Дохнаньи солшыл саяси көзқарастары үшін педагог және композитор Золтан Кодалыны академиядан босатудан бас тартты. Алайда 1920 жылы адмирал Хорти Венгрияның регенті болғаннан кейін Дохнаньи Будапешт филармониясының музыкалық директоры болып тағайындалды және Бела Барток, Золтан Кодалий, Лео Вайнер және басқа да қазіргі заманғы венгр композиторларының музыкасын насихаттады. Сол 1920 жылы ол Бетховеннің барлық фортепианолық шығармаларын орындады және оның бірнеше шығармаларын Ampico ойыншы фортепиано роликтеріне жазды. Ол ұстаз ретінде де танымал болды. Оның шәкірттерінің арасында Андор Фөлдес, Миша Левицки, Эрвин Нирегихази, Геза Анда, Энни Фишер, Хоуп Сквайр, Хелен Камиль Стэнли, Берта Тидман Виджерс, Эдвард Килени, Балинт Вазсоньи, сэр Георг Солти, Истван Кантор, Жорж Цифра және Людовит Раджтер (дирижер және Дохнаньидің құдасы) болды. 1933 жылы ол алғашқы Халықаралық Франц Лист фортепиано конкурсын ұйымдастырды. 1937 жылы Дохнаньи екі баласы бар неміс актрисасы Илона Захармен танысты. Ол осы кезде екінші әйелі Эльза Галафрестен ажырасып, Илонамен бірге Еуропа бойынша саяхаттап, АҚШ-қа қоныстанғанға дейін заңды түрде үйленбеді. Дохнаньи қайтыс болғаннан кейін Илона өзінің автобиографиясында оның нацистік симпатиясы бар екенін жоққа шығару үшін үлкен күш жұмсады. Петер Халаз бұл жөнінде "1919–1945 жылдар аралығындағы Венгрияда қуғынға ұшыраған музыканттар" атты мақаласында жазды, ол оны "нацизмнің құрбаны" ретінде көрсетті, ал Джеймс Граймс өзінің кітабында Дохнаньиді "Холокостқа қарсы күрестің ұмытылған батыры" деп атады. 1934 жылы Дохнаньи Будапешт музыка академиясының директоры болып қайта тағайындалды және 1943 жылға дейін осы қызметте болды. 2015 жылғы "New Grove Dictionary of Music and Musicians" сөздігінде Дохнаньи туралы жазғандай, "1939 жылдан бастап оның уақытының көп бөлігі өсіп келе жатқан нацистік ықпалға қарсы күреске арналды". 1941 жылы ол Будапешт музыка академиясының директоры қызметінен еврейге қарсы заңнамаға бағынудың орнына кетті. Оның оркестрінде, Будапешт филармониясында, ол 1944 жылдың наурыз айында Германия Венгрияға басып кіргенге дейін барлық еврей мүшелерін сақтап қалды, содан кейін ансамбльді таратып жіберді. 1944 жылдың қарашасында ол Австрияға көшті, бұл шешімі көп жылдар бойы сынға ұшырады. Музыктанушы Джеймс А. Граймс Дохнаньидің соғыс кезіндегі әрекеттерін қорғады, оның еврей әріптестерімен ынтымақтастығын және кейбіреулерінің нацистік оккупациядан қашуына көмектескенін бағалады. 1949 жылдан бастап Дохнаньи Флорида штатындағы Таллахасси қаласындағы Флорида мемлекеттік университетінің музыка мектебінде он жыл сабақ берді. Ол ондағы Phi Mu Alpha Sinfonia бауырластығының Эпсилон Иота бөлімінің құрметті мүшесі атанды. Ол және оның әйелі Илона 1955 жылы америкалық азаматтыққа қол жеткізді. АҚШ-та ол композиторлық қызметін жалғастырды және американдық халық музыкасына қызығушылық танытты. Оның соңғы оркестрлік шығармасы (1957 жылы 2-ші симфонияны қайта жөндеуден басқа) – 1953 жылы Огайо университетінің 150 жылдығына арналған "Американдық рапсодия" (1953) болды, онда "Turkey in the Straw", "On Top of Old Smokey" және "I am a poor wayfaring stranger" сияқты халық музыкалық материалдар қолданылды. "Американдық рапсодия", Op. 47 (1953).

Жеке аспап және оркестр

Фортепиано концерті № 1 ми минор, Op. 5 (1898) (бастапқы тақырыбы Брамстың № 1 симфониясынан шабыттанды)
Виолончель мен оркестр үшін ре мажордағы Konzertstück, Op. 12 (1904)
Фортепиано мен оркестр үшін «Балалар әніне вариациялар» (Variationen über ein Kinderlied), Op. 25 (1914)
Скрипка концерті № 1 ре минор, Op. 27 (1915)
Фортепиано концерті № 2 си-бемоль минор, Op. 42 (1947)
Скрипка концерті № 2 до минор, Op. 43 (1950)
Арфа мен камералық оркестр үшін Concertino, Op. 45 (1952)