Кіріспе

Құстардың кіші тобы

Әнші құс – құстардың Passeri кіші тобына жататын құс. Кейде ғылыми немесе халықтық атау ретінде Oscines атауы қолданылады, ол латын тіліндегі "oscen" сөзінен шыққан, яғни "әнші құс". Passeriformes құстары бүкіл әлемде кездесетін 5000-ге жуық түрді қамтиды, олардың дауыс органы әдетте әртүрлі және күрделі ән шығаруға қабілетті болып дамыған. Әнші құстар – қазіргі тіршілік ететін құстардың екі негізгі тармағының бірі (~4000 түр), екіншісі – Тиранни (~1000 түр), олар Неотропикада ең көп кездеседі және әлемнің көп бөліктерінде таралмаған. Соңғы зерттеулерге сәйкес, әнші құстар 50 миллион жыл бұрын пайда болған. Олардың алғашқы тармақтарының таралуы олардың Австралия құрлығында пайда болғанын және алғашқыда сол жерде әртараптанғанын көрсетеді. Шамамен 40 миллион жыл бұрын ғана осциндер Еуразия, Африка және соңында Американы мекендеуге бастады.

Сипаттама

Бұл кластағы ән негізінен аумақтық болып табылады, себебі ол басқа құстарға жеке тұлғаның кім екенін және қайда екенін хабарлайды, сондай-ақ жыныстық ниеттерін көрсетеді. Әнші құстардың арасындағы жыныстық таңдау көбінесе дауыстық еліктеуге негізделген. Кейбір популяцияларда әйелдердің таңдауы еркектердің ән репертуарының кеңдігіне байланысты екені анықталды. Еркек репертуары неғұрлым кең болса, ол қаншалықты көп әйелдерді тартады. Бұл құстардың дабыл беру және байланыс үшін қолданылатын шақыруларымен шатастырылмауы керек, бұл әсіресе топтап жеу немесе көшіп-қону кезінде маңызды. Көптеген құстар қандай да бір шақыру береді, бірақ жақсы дамыған әндерді тек әнші құстар ғана емес, бірнеше туыс топтары ғана береді. Дегенмен, барлық әнші құстар ерекше әуенмен ән салмайды. Бірақ әнші құстардың дыбыстық белсенділігіне мүмкіндік беретін өте дамыған дауыс органы – сиринксі бар. Бұл орган, сонымен қатар «ән қорабы» деп те аталады, жел құбырының өкпеге баратын бронхтармен кездесетін жерінде орналасқан. Орган – қатты, сүйекті құрылым, ішкі жағы әнші құс ән салғанда ауа өтетін мембраналармен қапталған. Әнші құстардың ән қораптарының мөлшері мен күрделілігі әртүрлі болғанымен, бұл олардың ән айту қабілетін анықтамайды. Зерттеушілер бұл жел құбырының ұзындығымен байланысты екенін айтады. Басқа құстар (әсіресе өткел құстар емес) жұптасу үшін немесе аумақты қорғау үшін ән айтуы мүмкін, бірақ олар көбінесе қарапайым және қайталанатын болады, көптеген оссин әндерінің әртүрлілігінен мүлдем айырылады. Қарапайым көкек немесе кішкентай суыржанның біртекті қайталануын шұбарқұстың немесе батпақ құстың әртүрлілігімен салыстыруға болады. Алайда, әнші құстардың әндері көбінесе адам құлағына жағымды болғанымен, бұл әрқашан да солай бола бермейді. Қарға тұқымдасының (Corvidae) көптеген өкілдері адамдарға жағымсыз естілетін қарлық немесе сыңғырлаған дыбыстармен қарым-қатынас жасайды. Дегенмен, тіпті олардың да бір түрі бар, жұптасқан кезде бір-біріне жұмсақ үнмен айтатын ән. Кейбір попугайларды (олар әнші құстар емес) адам сөзін қайталауға үйретуге болады, бірақ құстар арасындағы дауыстық еліктеу көбінесе әнші құстарға ғана тән, олардың кейбіреулері (мысалы, лира құстары немесе сөзді қайталайтын құстар) басқа құстардың дыбыстарын немесе тіпті қоршаған ортаның шуларын еліктеуде шебер. Биік таулардағы құстар климаттың өзгеруінен қорғану үшін қалың қауырсындарын (кейде «жакет» деп те атайды) дамытқан. Олардың қауырсындары сыртқы және ішкі бөліктерден тұрады, ал төменгі қауырсындар жұмсақ және жылы болып, қосымша жылу береді.

Ән репертуары мен қыз-келіншектер

Жыныстық таңдауды құстар әнінің әртүрлі аспектілерін зерттейтін бірнеше түрлі зерттеуге жіктеуге болады. Осының нәтижесінде, әндер тіпті бір түрдің ішінде де өзгеріп отыруы мүмкін. Көптеген ғалымдар ән репертуары мен танымның тікелей байланысы бар деп санайды. Дегенмен, 2013 жылы жарияланған зерттеу, әнші құстың когнитивтік қабілеттерінің барлығы ән репертуарымен тікелей байланысты болмауы мүмкін екенін көрсетті. Атап айтқанда, кеңістіктік еске түсіру ән репертуарымен кері байланыста болады. Мысалы, бұл түрдегі басқа құстар сияқты алысқа көшпейтін, бірақ ән репертуары жақсы дамыған құс болуы мүмкін. Бұл, мүмкін, аллельдер арасындағы эволюциялық теңгерімді білдіреді. Табиғи іріктеу көбеюге ең қолайлы қасиеттерді таңдайтындықтан, сол кезде қай қасиет жоғары жарамдылықты қамтамасыз ететін болса, оған байланысты екі жаққа да қарай теңгерім болуы мүмкін. Ән репертуары еркек әнші құстарға тән, себебі ол жұптасудың маңызды механизмдерінің бірі. Ән репертуары әр еркек құс үшін және түрлер арасында да әртүрлі болады. Кейбір түрлерде ән репертуары кең болса, ал басқаларында ол айтарлықтай кішірек болуы мүмкін. Әнші құстардың ұрғашыларының жұптасқанын таңдау – үнемі дамып келе жатқан әншілік қабілеттеріне байланысты зерттеудің маңызды саласы. Еркектер көбінесе ұрғашыға басымдықтарын көрсету үшін, басқа еркектермен бәсекелесіп, кейде тікелей қақтығыстан аулақ тұрып, жұптасуға дайын екенін білдіріп, оны қызықтыру үшін ән айтады. Аз болғанымен, ұрғашылар да серіктестіктерін нығайту үшін еркектерімен дуэт орындауы мүмкін. Кейбір құстар таныс жерде ән салады, ал далалық құстар ұшып бара жатқанда әрқашан бір әнді қайталайды. Қазіргі уақытта әнші құстардың репертуарына қатысты көптеген зерттеулер жүргізілді, алайда әнші құстардың барлық түрі кең репертуарларды артық көреді деген нақты дәлел әлі табылмады. Осы тұжырымнан, репертуары кеңрек болғанда дене күші жақсарады деген қорытындыға келуге болады. Осы қорытындыға сүйене отырып, табиғи немесе жыныстық іріктеу арқылы эволюция осы белгілі бір түрлердің кең репертуарларын сақтау қабілетін арттырады, себебі ол жоғары көбеюге мүмкіндік береді деп болжауға болады. "Ән бөлісу гипотезасы" деген тағы бір теория, ұрғашылар таныс аумақтағы еркектердің белгісін білдіретін қарапайым, біртекті әндерді артық көреді деген пікірді келтіреді. Құстардың әндері осы еліктеу арқылы аймақтық диалекттерге бөлінетін болғандықтан, жаңа келгеннің бейтаныс әні аумақтық иелік етпеуін көрсетеді. Бұл әртүрлі әнші құстар арасында аумақтық қақтығыстарға себеп болуы мүмкін және ұрғашыны сол аймақтың таныс әнін орындайтын еркекті таңдауға итермелеуі мүмкін.

Таксономия және жүйелеу

Сибли мен Алквист әнші құстарды екі "парводерге" бөлді, Corvida және Passerida (стандартты таксономиялық практика бойынша бұл инфраордерлер деңгейіне жатады), олар тиісінше Австрало-Папуа және Еуразияда таралған. Бірақ кейіннен жасалған молекулалық зерттеулер осы жіктеудің шамалы қате екенін көрсетті. Passerida – өте алуан түрлі топ, ол барлық құс түрлерінің үштен бірін біріктіреді, (2015 жылғы мәлімет бойынша) 3885 түрді қамтиды. Бұл топтардың барлығы кем дегенде алты тізбектей тармақталған базальды кладтарды құрайды және олар Австралазияда ғана немесе басым көпшілігінде кездеседі. Австралияға тән эндемиктер де Corvida және Passerida топтарындағы базальды туыстар арасында маңызды орын алады, бұл әнші құстардың Австралияда пайда болып, одан тарағанын көрсетеді.