Кіріспе

Ұқсастық – екі психикалық өрнектің психологиялық жағынан қаншалықты бірдей екенін көрсетеді. Бұл адам танымының негізгі қағидасы, себебі ол нәрселерді түрлеріне бөлуге және басқа да танымдық процестерге мүмкіндік береді. Біздің белгісіз нәрселермен әрекеттесу қабілетімізді қамтамасыз етеді, олардың бізге таныс нәрселермен ұқсастығына сүйене отырып, олардың қалай мінез-құлық танытатынын болжай білуге көмектеседі. Когнитивтік психология ғылымы ұқсастық тұжырымын зерттеуге қатысты түрлі тәсілдерді қолданды. Әрбір тәсіл білімді ұсыну туралы нақты болжамдар жиынтығымен байланысты.

Ақыл-ой қашықтығы

Ақыл-ой қашықтығы тәсілдері ақыл-ой бейнелемелерін қандай да бір ақыл-ой кеңістігі ретінде қарастыруға болады деп санайды. Тұжырымдамалар кеңістіктегі нүктелер түрінде ұсынылады. Тұжырымдамалардың ұқсастығы – кеңістіктегі тұжырымдамалар арасындағы қашықтықтың функциясы. Бір-біріне жақын нүктелермен ұсынылған тұжырымдамалар, бір-бірінен алыс нүктелерге қарағанда психологиялық тұрғыдан көбірек ұқсас келеді. Бұл тәсілдің артықшылығы – көпөлшемді масштабтау және жасырын семантикалық талдау сияқты деректерден кеңістіктер құруға арналған көптеген математикалық техникалардың болуы.

Табиғи тәсілдер

Фигуралық тәсілдер ақыл-ой қашықтығы тәсілдерінің шектеулерін жою үшін жасалған. Мысалы, кеңістік симметриялы болады. Екі нүкте арасындағы қашықтық қай нүктеден есептелгеніне қарамастан бірдей болады. Дегенмен, психологиялық ұқсастық симметриялы емес. Мысалы, біз көбінесе ұқсастықты бір жақтан айтуға бейімбіз. Сонымен қатар, көптеген метафоралар да бағытты болады. "Ол хирург – қасапшы" деу, "Ол қасапшы – хирург" деуден мүлдем басқа мағына береді. Фигуралық тәсілдер адамдар ұғымдарды заттардың қасиеттерін сипаттайтын белгілер тізімі арқылы ұстанады деп есептейді. Ұқсастықты салыстыру ұғымдарды көрсететін белгілер тізімдерін салыстырудан тұрады. Белгілер тізіміндегі ортақ қасиеттер – бұл жұптың ортақтығы, ал бір белгілер жиынында болған, бірақ екіншісінде жоқ қасиеттер – бұл жұптың айырмашылықтары. Адамдардың ұғымдар арасындағы ұқсастықтарды сезінуі немесе бағалауы, ұқсастықтар санының артуымен (осы ұқсастықтардың маңыздылығымен салмақталған) және айырмашылықтар санының азаюымен (айырмашылықтардың маңыздылығымен салмақталған) байланысты деп болжауға болады.

Құрылымдық тәсілдер

Фигуративтік есептеудің шектеулерін жою үшін ұқсастыққа құрылымдық тәсілдер әзірленді. Атап айтқанда, белгілікке негізделген тәсілдер ортақтықтар мен айырмашылықтардың бір-бірінен тәуелсіз деп санайды. Дегенмен, ортақтықтар мен айырмашылықтар психологиялық тұрғыдан тәуелсіз емес. Шындығында, бір жұптың айырмашылықтарын анықтау үшін олардың ортақ жақтарын табу қажет. Мысалы, көлік пен мотоциклді салыстырайық. Екеуінде де дөңгелек бар – бұл ортақтық. Бірақ көліктерде төрт дөңгелек, ал мотоциклдерде екі дөңгелек болады – бұл айырмашылық. Осы айырмашылықты анықтау үшін алдымен жұптың ортақ белгісін табу қажет болғандықтан, ол салыстырылатын айырмашылық деп аталады. Салыстырылатын айырмашылықтар, бір ұғымның екінші ұғымда сәйкес келмейтін ерекшеліктері болып табылатын, сәйкессіз айырмашылықтардан өзгеше. Мысалы, көліктерде қауіпсіздік белдіктері бар, ал мотоциклдерде жоқ. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, салыстырылатын айырмашылықтар, сәйкессіз айырмашылықтарға қарағанда, адамдардың ұқсастық туралы пікірлеріне күштірек әсер етеді. Осылайша, жұптың ортақтықтары мен айырмашылықтары арасындағы байланыс, адамдардың ұқсастықты қалай бағалайтынын түсіну үшін маңызды. Ұқсастыққа құрылымдық тәсілдер аналогияны зерттеу нәтижесінде пайда болды.

Трансформациялық тәсілдер

Ұқсастықтың трансформациялық теориялары психикалық бейнелеу түріне тәуелсіз ұқсастықты бағалау үшін жасалған. Осы көзқарас бойынша, кез келген психикалық бейне бірнеше қадамдар арқылы басқа психикалық бейнеге түрлендірілуі мүмкін. Кез келген бейнелеу жүйесі және түрлендірулер жиынтығы үшін, бір бейнелеуді екіншісіне түрлендіретін ең қысқа қадамдар жиынтығын (яғни, ең қысқа бағдарламаны) анықтауға болады. Бұл минималды бағдарлама неғұрлым қысқа болса, екі ұғымның ұқсастығы да соғұрлым жоғары болады. Алайда, бұл көзқарасқа қарсы дәлелдер табылды, геометриялық нысандардың түстері мен пішіндерін түрлендіруге қажетті қадамдар саны, адамдардың осы нысандарға қатысты ұқсастық туралы бағаларын болжамайтыны көрсетілді.

Әлеуметтік психологиялық тәсілдер

Әлеуметтік психологияда көптеген эмпирикалық дәлелдер ұқсастықтың ұнатуға алып келетінін көрсетеді; бұл құбылыс ұқсастық эффектісі деп аталады. Ұқсастық – екі адамның жеке басы, көзқарастары, құндылықтары, қызығушылықтары және бір-біріне деген тартылысы. Қысқасы, біз басқа адамға деген қызығушылығымызды немесе ұнауымызды оң және теріс кері байланыс арқылы, сондай-ақ осы мәселеге қатысты сезімдеріміз арқылы анықтаймыз. Егер А тұлғасы В тұлғасынан оң кері байланыс алса, А-ның В-ға деген тартылысы артады, керісінше де дұрыс. Бірдей қызығушылықтары бар достар ұқсас көзқарастарға ие болғандарға қарағанда ұқсастық пен ұнатуды көбірек сезінеді. Біріншіден, ұқсас қызығушылықтары бар адамдар көбінесе бірдей ортаға түседі. Мысалы, әдебиетке қызығушылық танытқан екі адам кітапханада кездесіп, қарым-қатынас құруы мүмкін (жақындық эффектісін қамтиды). Тағы бір түсіндірме – біз ұқсас адамдарды байқаймыз және олармен қарым-қатынас жасаудың өзара жағынан маңызды және пайдалы болады деп күтеміз, себебі олардың көзқарастары, мінез-құлқы және құндылықтары ұқсас. Адамдар әлеуметтік, мінез-құлқы немесе моральдық құндылықтары жағынан өзгеше болғандарға қарағанда «өз тобынан емес» адамдар туралы теріс пікір білдіруге бейім. Атап айтқанда, «Үлкен Бес» жеке тұлғалық қасиеттері (экстраверсия және интроверсия, келісімділік және келіспеушілік, ашықтық және жабықтық, ұқыптылық және бейжайлық, сондай-ақ психикалық тұрақтылық және невротизм) – қарым-қатынастағы ұқсастық немесе айырмашылықты бағау үшін жиі қолданылатын мінез-құлық ерекшеліктері болып табылады.