Ұғымдардың ұқсастығы: психологиялық көзқарастар мен тәсілдер
Similarity (psychology)
Ұқсастық – адам ақылының негізгі ұғымы, заттарды жіктеуге және жаңа нәрселерді тануға көмектеседі. Психологиялық аспектілер мен зерттеулер туралы мақала.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұқсастық – екі психикалық өрнектің психологиялық жағынан қаншалықты бірдей екенін көрсетеді. Бұл адам танымының негізгі қағидасы, себебі ол нәрселерді түрлеріне бөлуге және басқа да танымдық процестерге мүмкіндік береді. Біздің белгісіз нәрселермен әрекеттесу қабілетімізді қамтамасыз етеді, олардың бізге таныс нәрселермен ұқсастығына сүйене отырып, олардың қалай мінез-құлық танытатынын болжай білуге көмектеседі. Когнитивтік психология ғылымы ұқсастық тұжырымын зерттеуге қатысты түрлі тәсілдерді қолданды. Әрбір тәсіл білімді ұсыну туралы нақты болжамдар жиынтығымен байланысты.
Similarity refers to the psychological degree of identity of two mental representations. It is fundamental to human cognition since it provides the basis for categorization of entities into kinds and for various other cognitive processes. It underpins our ability to interact with unknown entities by predicting how they will behave based on their similarity to entities we are familiar with. Research in cognitive psychology has taken a number of approaches to the concept of similarity. Each of them is related to a particular set of assumptions about knowledge representation.
Ақыл-ой қашықтығы
Ақыл-ой қашықтығы тәсілдері ақыл-ой бейнелемелерін қандай да бір ақыл-ой кеңістігі ретінде қарастыруға болады деп санайды. Тұжырымдамалар кеңістіктегі нүктелер түрінде ұсынылады. Тұжырымдамалардың ұқсастығы – кеңістіктегі тұжырымдамалар арасындағы қашықтықтың функциясы. Бір-біріне жақын нүктелермен ұсынылған тұжырымдамалар, бір-бірінен алыс нүктелерге қарағанда психологиялық тұрғыдан көбірек ұқсас келеді. Бұл тәсілдің артықшылығы – көпөлшемді масштабтау және жасырын семантикалық талдау сияқты деректерден кеңістіктер құруға арналған көптеген математикалық техникалардың болуы.
Mental distance approaches assume that mental representations can be conceptualized as some kind of mental space. Concepts are represented as points within the space. Similarity between concepts is a function of the distance between the concepts in space. Concepts represented by points that are near to each other are more psychologically similar than are points that are conceptually distant. A strength of this approach is there are many mathematical techniques for deriving spaces from data such as multidimensional scaling and latent semantic analysis .
Табиғи тәсілдер
Фигуралық тәсілдер ақыл-ой қашықтығы тәсілдерінің шектеулерін жою үшін жасалған. Мысалы, кеңістік симметриялы болады. Екі нүкте арасындағы қашықтық қай нүктеден есептелгеніне қарамастан бірдей болады. Дегенмен, психологиялық ұқсастық симметриялы емес. Мысалы, біз көбінесе ұқсастықты бір жақтан айтуға бейімбіз. Сонымен қатар, көптеген метафоралар да бағытты болады. "Ол хирург – қасапшы" деу, "Ол қасапшы – хирург" деуден мүлдем басқа мағына береді. Фигуралық тәсілдер адамдар ұғымдарды заттардың қасиеттерін сипаттайтын белгілер тізімі арқылы ұстанады деп есептейді. Ұқсастықты салыстыру ұғымдарды көрсететін белгілер тізімдерін салыстырудан тұрады. Белгілер тізіміндегі ортақ қасиеттер – бұл жұптың ортақтығы, ал бір белгілер жиынында болған, бірақ екіншісінде жоқ қасиеттер – бұл жұптың айырмашылықтары. Адамдардың ұғымдар арасындағы ұқсастықтарды сезінуі немесе бағалауы, ұқсастықтар санының артуымен (осы ұқсастықтардың маңыздылығымен салмақталған) және айырмашылықтар санының азаюымен (айырмашылықтардың маңыздылығымен салмақталған) байланысты деп болжауға болады.
Featural approaches were developed to address limitations of the mental distance approaches. For example, spaces are symmetric. The distance between two points is the same regardless of which point you start from. However, psychological similarity is not symmetric. For example, we often prefer to state similarity in one direction. For example, it feels more natural to say that 101 is like 100 than to say that 100 is like 101. Furthermore, many metaphors are also directional. Saying "That surgeon is a butcher" means something quite different from saying "That butcher is a surgeon." Featural approaches assumed that people represent concepts by lists of features that describe properties of the items. A similarity comparison involves comparing the feature lists that represent the concepts. Features that are shared in the feature lists are commonalities of the pair and features that are contained in one feature set but not the other are differences of the pair. It is possible to account for people's intuitions or ratings of the similarities between concepts by assuming that judgments of similarity increase with the number of commonalities (weighted by the salience of those commonalities) and decreases with the number of differences (weighted by the salience of the differences).
Құрылымдық тәсілдер
Фигуративтік есептеудің шектеулерін жою үшін ұқсастыққа құрылымдық тәсілдер әзірленді. Атап айтқанда, белгілікке негізделген тәсілдер ортақтықтар мен айырмашылықтардың бір-бірінен тәуелсіз деп санайды. Дегенмен, ортақтықтар мен айырмашылықтар психологиялық тұрғыдан тәуелсіз емес. Шындығында, бір жұптың айырмашылықтарын анықтау үшін олардың ортақ жақтарын табу қажет. Мысалы, көлік пен мотоциклді салыстырайық. Екеуінде де дөңгелек бар – бұл ортақтық. Бірақ көліктерде төрт дөңгелек, ал мотоциклдерде екі дөңгелек болады – бұл айырмашылық. Осы айырмашылықты анықтау үшін алдымен жұптың ортақ белгісін табу қажет болғандықтан, ол салыстырылатын айырмашылық деп аталады. Салыстырылатын айырмашылықтар, бір ұғымның екінші ұғымда сәйкес келмейтін ерекшеліктері болып табылатын, сәйкессіз айырмашылықтардан өзгеше. Мысалы, көліктерде қауіпсіздік белдіктері бар, ал мотоциклдерде жоқ. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, салыстырылатын айырмашылықтар, сәйкессіз айырмашылықтарға қарағанда, адамдардың ұқсастық туралы пікірлеріне күштірек әсер етеді. Осылайша, жұптың ортақтықтары мен айырмашылықтары арасындағы байланыс, адамдардың ұқсастықты қалай бағалайтынын түсіну үшін маңызды. Ұқсастыққа құрылымдық тәсілдер аналогияны зерттеу нәтижесінде пайда болды.
Structural approaches to similarity were developed to address limitations of the featural account. In particular, featural approaches assume that the commonalities and differences are independent of each other. However, commonalities and differences are not psychologically independent. In fact, determining the differences between a pair requires finding the commonalities. Consider the comparison between a car and a motorcycle. Both have wheels. That is a commonality. However, cars have four wheels, while motorcycles have two wheels. That is a difference. Because this difference required first finding a commonality between the pair, it is called an alignable difference. Alignable differences contrast with nonalignable differences which are aspects of one concept that have no correspondence in the other. For example, cars have seatbelts and motorcycles do not. Research suggests that alignable differences have a larger impact on people's judgments of similarity than do nonalignable differences. Thus, the relationship between the commonalities of a pair and the differences is important for understanding people's assessments of similarity. Structural approaches to similarity emerged from research on analogy.
Трансформациялық тәсілдер
Ұқсастықтың трансформациялық теориялары психикалық бейнелеу түріне тәуелсіз ұқсастықты бағалау үшін жасалған. Осы көзқарас бойынша, кез келген психикалық бейне бірнеше қадамдар арқылы басқа психикалық бейнеге түрлендірілуі мүмкін. Кез келген бейнелеу жүйесі және түрлендірулер жиынтығы үшін, бір бейнелеуді екіншісіне түрлендіретін ең қысқа қадамдар жиынтығын (яғни, ең қысқа бағдарламаны) анықтауға болады. Бұл минималды бағдарлама неғұрлым қысқа болса, екі ұғымның ұқсастығы да соғұрлым жоғары болады. Алайда, бұл көзқарасқа қарсы дәлелдер табылды, геометриялық нысандардың түстері мен пішіндерін түрлендіруге қажетті қадамдар саны, адамдардың осы нысандарға қатысты ұқсастық туралы бағаларын болжамайтыны көрсетілді.
Transformational accounts of similarity were developed to evaluate similarity independently of the type of mental representation. On this view, any mental representation can be transformed into another mental representation through some series of steps. For any representation system and set of transformations, it is possible to define the shortest set of steps (i. e., the shortest program) that will transform one representation into another. The shorter this minimal program, the more similarity the pair of concepts. found some evidence against this view, showing that the number of steps to transform the colors and shapes of geometric objects does not predict people's similarity judgments for those objects.
Әлеуметтік психологиялық тәсілдер
Әлеуметтік психологияда көптеген эмпирикалық дәлелдер ұқсастықтың ұнатуға алып келетінін көрсетеді; бұл құбылыс ұқсастық эффектісі деп аталады. Ұқсастық – екі адамның жеке басы, көзқарастары, құндылықтары, қызығушылықтары және бір-біріне деген тартылысы. Қысқасы, біз басқа адамға деген қызығушылығымызды немесе ұнауымызды оң және теріс кері байланыс арқылы, сондай-ақ осы мәселеге қатысты сезімдеріміз арқылы анықтаймыз. Егер А тұлғасы В тұлғасынан оң кері байланыс алса, А-ның В-ға деген тартылысы артады, керісінше де дұрыс. Бірдей қызығушылықтары бар достар ұқсас көзқарастарға ие болғандарға қарағанда ұқсастық пен ұнатуды көбірек сезінеді. Біріншіден, ұқсас қызығушылықтары бар адамдар көбінесе бірдей ортаға түседі. Мысалы, әдебиетке қызығушылық танытқан екі адам кітапханада кездесіп, қарым-қатынас құруы мүмкін (жақындық эффектісін қамтиды). Тағы бір түсіндірме – біз ұқсас адамдарды байқаймыз және олармен қарым-қатынас жасаудың өзара жағынан маңызды және пайдалы болады деп күтеміз, себебі олардың көзқарастары, мінез-құлқы және құндылықтары ұқсас. Адамдар әлеуметтік, мінез-құлқы немесе моральдық құндылықтары жағынан өзгеше болғандарға қарағанда «өз тобынан емес» адамдар туралы теріс пікір білдіруге бейім. Атап айтқанда, «Үлкен Бес» жеке тұлғалық қасиеттері (экстраверсия және интроверсия, келісімділік және келіспеушілік, ашықтық және жабықтық, ұқыптылық және бейжайлық, сондай-ақ психикалық тұрақтылық және невротизм) – қарым-қатынастағы ұқсастық немесе айырмашылықты бағау үшін жиі қолданылатын мінез-құлық ерекшеліктері болып табылады.
In social psychology large amounts of empirical evidence indicate that similarity breeds liking; this is known as the similarity effect. Similarity refers to personality, attitudes, values, interests, and attraction shared between to individuals. In short we determine our attraction or liking of another by positive and negative reinforcements and our emotions concerning the matter. When Individual A receives positive reinforcement from individual B, A's attraction toward B, increases the reverse is also true. Friends who share a similar interest in activities where more likely to perceive similarity and liking then those who shared similar attitudes. First, people with similar interests tend to put themselves into similar types of settings. For example, two people interested in literature are likely to run into each other in the library and form a relationship (involving the propinquity effect). Another explanation is that we notice similar people, and expect a relationship to be interpersonally validating and beneficial because of similar attitudes, behaviours and values. People are susceptible to making negative judgements about those who are 'out of group' than 'in group' from them socially, behaviorally or of different morals and values. Specifically, the 'Big Five' personality trait dimensions (extroversion and introversion, agreeableness and disagreeableness, openness and closeness, conscientiousness and apathetic, as well as mental stability and neuroticism) are behavioural traits often used to assess similarity or dissimilarity in relationships.