Кіріспе
Халогланд – ортағасырлық норвегиялық сагалардағы Норвегияның ең солтүстік провинциясы. Викингтер дәуірінің басында, Харальд Фейрхейрден бұрын, Халогланд Трёнделаг округінің Намдален аңғары мен Тромс округінің Линген фьорды арасында орналасқан патшалық болды. "Logi" сөзінің мағынасы отқа қатысты. Бұл да күмәнді. Аңыздық түсіндірме ортағасырлық «Инглингталь» мен «Скалскапармаль» жазбаларында кездеседі; «Логи» оттың бейнесі, от алыпсы, «Форньоттың ұлы» ретінде сипатталады. Ортағасырлық «Оркнейнга сагасында» және «Hversu Noregr byggðist» («Норвегия қалай мекенделген») баяндамасында Форньот «Готланд, Кенланд және Финляндияның» патшасы ретінде сипатталады. Оның балаларының патшалық әулеттері осы және басқа да ортағасырлық жазбаларда талқыланады. «Торстейннің сағасы, Викингтің ұлы» Торстейн Викиннгсонның сағасының басында Норвегияның солтүстігіндегі елді басқарған Логи патша туралы айтылады. Логи сол елдегі басқалардан үлкен және күшті болғандықтан, оның есімі «Жоғары Логи» дегенді білдіретін Халоги болып өзгертілді. Осы атаудан шыққан оның елі «Халогланд» деп аталды, яғни «Халогидің жері». Атаудың жазылуы қазіргі Халогландқа өзгерді. Атаудың тағы бір түсіндіруін Халвдан Кохт пен Альфред Якобсен («Håløyminne 1, 1920») ұсынады: «Háleygr» протоскандинав *HaÞulaikaR сөзінен шыққан, оның құрамында *haÞu ‘шайқас’ және *laik ‘келісім’ сөздері бар, яғни, қақтығыс кезінде көптеген елді мекендердің соғыс кезіндегі одағы. «Hversu Noregr byggðist» – түрлі аңыз бойынша Норвегиялық әулеттердің шығу тегі туралы аңыз. Бұл жазбада алғашқы билеуші Форньоттың (Форньотр) ұрпақтары Норвегия жерлерін біріктірген Норға дейін жалғасады. Содан кейін «Ættartölur» («Генеалогиялар» немесе «Фудинн Норег») деп аталатын келесі бөлімде Нордың және оның інісі Гордың ұрпақтары туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілген. «Hversu» оқиғасы «Оркнейнга сагасының» басымен тығыз байланысты. 873 жылы «Эгил сагасы» бойынша (шамамен 1240 жылы жазылған) квендер мен норвегтер басқыншы карелиялықтарға қарсы күресте ынтымақтасады. «Эгил сагасының» XVII тарауы тарихи Халогландтың ең оңтүстік шетіне орналасқан Намдаленнен Торольф Квельдульфсонның (872 жылдан бастап Норвегияның салық бастығы) Квенландқа қалай қайта оралғандығын сипаттайды: Сол күні Торольф жүз адаммен бірге көтерілді; ол бірден шығысқа қарай Квенландқа барып, Фаравид патшамен кездесті. Ортағасырлық құжаттарға сүйенсек, жоғарыда аталған кездесу 873-874 жылдар аралығында болған. Халогландтың Квенландқа жақын екендігі 1157 жылы Исландиялық аббат Никулас Бергссонның (Николаос) «Leiðarvísir og borgarskipan» географиялық хроникасында дәлелденген. Ол Норвегияның айналасындағы жерлерді сипаттаған. «Hákonar saga Hákonarsonar» бойынша, Хакон Хаконарсон патша 1230 немесе 1240 жылдары Тромсё маңындағы Маланген фьордының айналасындағы аймақта Бьярмаланд тұрғындарының бір бөлігін қоныстандырды. Саксо Грамматикустың «Gesta Danorum» еңбегінде Халогландтың патшасы Хельги Лапландияның ханшайымы Тораға және принц Гусидің қызы Бьярмаландқа үйленген, бірақ басқа дереккөздерде ол тек Лапландияның патшасы ретінде берілген. Кез келген жағдайда, ғасырлар бойы Халогландтың норвегтері бьярмарлармен және саамдармен, сондай-ақ кейде квендермен де тығыз қарым-қатынаста болды.
That same winter Thorolf went up on the fell with a hundred men; he passed on at once eastwards to Kvenland and met King Faravid. Based on medieval documents, the above meeting took place during the winter of 873–874. Hålogaland's rather close vicinity to Kvenland is also demonstrated c. 1157 in the geographical chronicle Leiðarvísir og borgarskipan by the Icelandic Abbot Níkulás Bergsson (Nikolaos), who provides descriptions of lands around Norway:
As recorded in Hákonar saga Hákonarsonar, King Hákon Hákonarson settled some of the people of Bjarmaland in the area surrounding the Malangen fjord near modern Tromsø in the 1230s or 1240s. According to Saxo Grammaticus in his Gesta Danorum, King Helgi of Hålogaland married a Princess Thora of Lappland and Bjarmaland, daughter of Prince Gusi, but in other sources he is only given as King of Lappland. In any event, for centuries the Norwegians of Hålogaland had extensive relations with both the Bjarmar and Saami, and to some extent also the Kvens.
Қазіргі қолданысы
Қазіргі заманда Хологаланд термині әртүрлі мағыналарда қолданылады. Кейбір жағдайларда, Солтүстік Норвегияның барлығы, Шпицберген және Ян-Майен аралдары Хологаланд терминімен аталады. Ал басқа жағдайларда Нордланд және Тромс округтері Хологаландты құрайды. Хологаланд, тіпті Орта Хологаланд терминдері де жиі қолданылады, олар Ofoten, Lofoten және Vesterålen кіші аудандарын, сондай-ақ Тромс округінің Bjarkøy, Gratangen, Harstad, Ibestad, Kvæfjord және Tjeldsund муниципалитеттерін қамтиды. Бұл термин соңғы мағынасында, Лофотен архипелагынсыз да қолданылған. Аталған атау қазір Солтүстік Хологаланд, Оңтүстік Хологаланд епархияларымен қатар, апелляциялық сот, театр және ірі көпірлерде де қолданылады. Осы атаудан туындаған Helgeland деген атау Оңтүстік Нордландты білдіреді.
Тарих
Хологланд скандинав сағаларында және «Хеймскрингла» еңбегінде, әсіресе «Йнглинг сагасы» мен «Халейгжатталда» кеңінен сипатталған. Ол Хольги (Háleygja ætt) руының мекені болған, ол Хологландтың атымен аталатын батыр еді. Саға бойынша, Гудлог есімді адам норвегиялық қарақшыларға жетекшілік еткен, олармен швед патшасы Йорунд шайқасқан. Хологланд патшасы Годгестке швед патшасы Адилс ат сыйлаған. Ладе графының біріншісі, Хокон Грьотгардсон, Трёнделагтың билеушісі, Хологландтан шығып, өзінің патшалығын оңтүстікке қарай кеңейтуге тырысқан. Ол мұнда Харальд Фэйрхэйрмен кездесіп, оның қатарына қосылған. Археологтар Лофотендегі Боргта (På Borg på Vestvågøya i Lofoten) 500 жылға дейін салынған деп есептелетін үлкен викинг дәуіріне қатысты әмірші үйін тапқан. Мұнда 1983 жылы археологиялық зерттеулер басталды, ал 1986-1989 жылдары Боргта скандинавиялық бірлескен зерттеу жобасы жүргізілді. Қазба жұмыстары Норвегияда викинг дәуірінен табылған ең үлкен ғимараттың қалдықтарын ашты – 83 метр ұзындығы және 9 метр биіктігі бар құрылыс. Боргтағы әміршінің ордасы шамамен 950 жылы тасталып кеткен деп саналады. Бүгінде бұл жерде Лофотр викинг мұражайы орналасқан.
География
Халогэланд – кең таулы фьордтар мен аралдарға толы, суға батқан жағалау. Бұл викинг кемелері үшін паналаған орын болған, сонымен қатар Ресейге қарай саяхатшылардың Ақ теңізге дейінгі аялдамасы қызметін атқарды. Нарвик Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде маңызды мақсат болды. 2008 жылы бұл атау тәуелсіз Солтүстік Норвегияның болуы мүмкін атауы ретінде ұсынылды.