Қаршыға гүлінің сипаттамасы мен маңызы

Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі Dianthus caryophyllus (/d//aɪ/'/æ//n//θ//ə//s// /,/k//ɛəɹ//i//ə/'/f//ɪ//l//ə//s/ dyANthəs KAIReeəFILəs), көбінесе қаңқабақ немесе гвоздика деп аталады, Диантус туысына жататын, Жерорта теңізі аймағында өсетін түр. Соңғы 2000 жыл ішінде кеңінен өсірілуіне байланысты оның нақты табиғи ареалы белгісіз. Қаңқабақтар жарқын түстері, нәзік тілімделген жапырақтары және құнарлы хош иісі үшін бағаланады. Қаңқабақтың иісі көбінесе дәмді, гвоздика сияқты немесе корица мен мускат жаңғағының араласуындай сезіледі, сондықтан оған "гвоздика" деген атау берілген. Бұл керемет хош иіс қаңқабақты парфюмерияда, құймақтарда және хош иісті өнімдерде қолдануға ыңғайлы етеді. Олар мәдени мағынаға ие және махаббат, ерекшелік және аналық қамқорлықпен байланысты. Көптеген сорттары мен гибридтерінің арқасында қаңқабақтар түрлі-түсті және әртүрлі формада болады, оларды бақшаларда, гүл шоқтарында және хош иісті өнімдерде қолдануға болады. Жалпы алғанда, қаңқабақтар – сұлулық пен әсемдіктің мәңгілік символы, гүл өсірушілер бағалап, шын жүректен сезімдерді білдіру үшін пайдаланады.

Таксономия

Грек әдебиетінде бұдан 2000 жыл бұрын гвоздика туралы айтылған. "Диантус" термині грек ботанигі Теофраст тарапынан қолданылған, ол ежелгі грек тіліндегі "құдай" ("dios") және "гүл" ("anthos") сөздерінен шыққан. "Гвоздика" атауының латын тіліндегі "corona ae" – "шөптеме, гүл шоғы, тәж" деген сөзден келгені саналады, себебі ол грек және римдік салтанатты тәждерінде қолданылған гүлдердің бірі болған, немесе "caro" (genitive carnis) – "ет" деген латын сөзінен шыққан болуы мүмкін.

Бастапқыда *Dianthus caryophyllus* түріне қатысты қолданылса да, "гвоздика" атауы *Dianthus* тұқымдасының басқа түрлеріне де, әсіресе *D. caryophyllus* және оның басқа түрлері арасындағы гибридтерге жиі қолданылады.

Сипаттама

Dianthus caryophyllus – биіктігіне дейін өсетін, көп жылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтары көкшіл-сұр жасылдан көкшіл жасылға дейін, жіңішке, ұзындығына дейін жетеді. Гүлдері жеке-жеке немесе цимда беске дейін топталып өседі; диаметрі шамамен және тәтті иісті болады. Бастапқы табиғи гүлдің түсі жарқыраған қызғылт-күлгін, бірақ қызыл, қызғылт, сары, ақ және жасыл түстердегі сорттары да шығарылған. Гүл букеттері үшін кейде көк түспен боялса да, нағыз көк гүл беретін гвоздика сорттары белгілі емес. Хош иісті, екі жынысты гүлдер радиалды симметриялы. Қабықшаны қоршаған төрт-алты, жұмыртқа тәрізді, ұшты жапырақтары қабықша түтігінің тек 1/4 бөлігін құрайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Жабайы қарақұмық Испания, Италия, Хорватия, Албания, Грекия және Түркия елдерінде, Жерорта теңізі аймағында таралған.

Өсіру және пайдалану

Гвоздикалар жақсы су өткізетін, бейтарап немесе сәл сілтілі топырақ пен толық күн сәулесін қажет етеді. Баққа отырғызу үшін көптеген сорттар таңдалған. D. caryophyllus және D. capitatus араластыру нәтижесінде Paraburkholderia caryophylli бактериясынан туындайтын қурауға төзімді гибрид пайда болады. Дегенмен, гүлдің сыртқы түрі азырақ тартымды болғандықтан, гүлді жақсарту үшін одан әрі селекция және кері будандастыру қажет. Хош иісі жоқ гвоздика сорттарын ерлер жиі бутоньерка немесе "көйлекше тесігіне тағу" ретінде пайдаланады.

Дәстүрлі мағыналары

Көбінесе, гвоздикалар махаббат, қызығушылық және ерекшелік білдіреді, бірақ түсіне байланысты көптеген түрлері бар. Қызыл гвоздика, қызыл раушанмен бірге, социализм мен еңбек қозғалысының символы ретінде қолданылуы мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Халықаралық жұмысшылар күніне (1 мамыр) арналған демонстрацияларда жиі қолданылады. Қытайда гвоздика гүлін үйлену тойында ең көп пайдаланады. Португалияда 1974 жылы авторитарлық «Estado Novo» режимі құлатылған кезде жарқын қызыл гвоздикалар қолданылды, сондықтан бұл ауысу (мемлекеттік төңкеріс пен азаматтық қарсылықтың бірігуінен туындаған) «Гвоздика революциясы» деп аталады. Ашық қызыл гвоздикалар admiration (құрметтеу) білдіреді, ал қою қызыл – терең махаббат пен құрметті. Ақ гвоздикалар таза махаббат пен бақытты білдіреді, ал жолақты (көп түсті) гвоздикалар махаббатты бөлісе алмауға өкінішті көрсетеді. Нидерландыда ақ гвоздикалар принц Бернардпен байланысты. Ол оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тағып жүрді, және оған қарсылық ретінде голланд халқының бір бөлігі де осы әрекетті қайталады. Соғыстан кейін ақ гвоздика ханзаданың, соғыс ардагерлерінің және қарсылық қозғалысының символына айналды. Күлгілт гвоздикалар мінсіздікті білдіреді. Францияда ол сүйікті адамның қазасына байланысты көңіл айту үшін берілетін дәстүрлі сүре гүлі. Гвоздика қаңтар айында туғандардың гүлі. Османдық дәуірден бері Түркиядағы мешіттердің ішкі қабырғаларын безендіру үшін қызыл гвоздикалар мен лалалар қолданылады. Көптеген жағдайларда лалалар Құдайды, ал гвоздикалар Мұхаммедтің символы деп есептеледі. Дегенмен, бұл гүлдердің суреттері тек мешіттерде ғана емес, сонымен қатар көптеген басқа да Османдық дәстүрлі өнер нысандарында қолданылады. Әзірбайжанда 1990 жылғы «Қара қаңтар» оқиғалары кезінде гүлдің қолданылуынан кейін қызыл гвоздика аза тұту символына айналды. Бұл оқиғалар КСРО әскерлерінің елдің бейбіт халқына жасаған зорлық-зомбылық шаралары болды. АҚШ-та бұрынғы президент Уильям Маккинли қызыл гвоздиканы өзінің бақытты гүлі деп санап, көбінесе жағасына тағатын. 1901 жылы оның қаза болғаннан кейін Огайо штаты Маккинлиге құрмет көрсету үшін қызыл гвоздиканы штат гүлі ретінде қабылдады. Гвоздиканың ғылыми атауы – dianthus, грек тілінен аударғанда «ұлы гүл» немесе Юпитер гүлі деген мағынаны білдіреді.

For the most part, carnations express love, fascination, and distinction, though there are many variations dependent on color. Along with the red rose, the red carnation can be used as a symbol of socialism and the labour movement, and historically has often been used in demonstrations on International Workers' Day (May Day). In China, the carnation flower is the most frequently used flower in weddings. In Portugal, bright red carnations were used when in 1974 the authoritarian Estado Novo regime was overthrown; therefore, this transition (brought about by a combination of a coup d'état with civil resistance) is known as the Carnation Revolution. Light red carnations represent admiration, while dark red denote deep love and affection. White carnations represent pure love and good luck, while striped (variegated) carnations symbolise regret that a love cannot be shared. In the Netherlands, white carnations are associated with Prince Bernhard. He wore one during World War II and in a gesture of defiance some of the Dutch population took up this gesture. After the war the white carnation became a sign of the Prince, veterans and remembrance of the resistance. Purple carnations indicate capriciousness. In France, it is a traditional funeral flower, given in condolence for the death of a loved one. Carnation is the birth flower for those born in the month of January. Since Ottoman times, red carnations and tulips are used in the interior wall paintings of mosques in Turkey. It is often said that while tulips represent God, carnations is the symbol for Muhammad. However these flower designs are not unique to mosques but also used in many other Ottoman traditional art forms. In Azerbaijan, red carnations has turned into a symbol of mourning after the usage of the flower during Black January events of 1990, a violent crackdown on the civilian population of the country by USSR troops. In the United States, former U. S. President William McKinley considered the red carnation to be his lucky flower and often wore one on his lapel. Following his assassination in 1901, the State of Ohio adopted the red carnation as its state flower to honor McKinley

The formal name for carnation, dianthus, comes from Greek for "heavenly flower", or the flower of Jove.

Мерекелер мен іс-шаралар

Қаңқашалар көбінесе ерекше жағдайларда, әсіресе Аналар күні мен үйлену тойында тағылады. 1907 жылы Анна Джарвис Аналар күнінің символы ретінде қаңқашаны таңдады, себебі ол анасының сүйікті гүлі еді. Бұл дәстүр қазір АҚШ және Канадада мамыр айының екінші жексенбісінде сақталады. Анна Джарвис аналық сүйіспеншіліктің тазалығын бейнелеу үшін ақ қаңқашаны таңдады. Бұл мағына уақыт өте келе өзгеріп, қазір анасы тірі болса, қызыл, ал қайтыс болған жағдайда ақ қаңқаша тағу қалыптасқан. Словенияда қызыл қаңқашаны 8 наурыз – Халықаралық әйелдер күнінде әйелдерге сыйлайды, бірақ қазіргі уақытта орхидеялар немесе раушан гүлдері де сыйланады. Кореяда қаңқашалар құрмет, махаббат және алғырлықты білдіреді. Қызыл және қызғылт қаңқашалар Ата-аналар күнінде (Кореяда Аналар күні мен Әкелер күні бөлек емес, 8 мамырда Ата-аналар күні тойланады) тағылады. Кейде ата-аналар Ата-аналар күнінде сол жақ кеуделеріне қаңқашадан жасалған букет тағады. Сондай-ақ, Мұғалімдер күнінде (15 мамыр) қаңқашалар тағылады. Қызыл қаңқашалар 1 мамырда Австрия, Италия және бұрынғы Югославия елдері сияқты кейбір елдерде социализм мен еңбек қозғалысының символы ретінде тағылады. Қызыл қаңқаша Португалиядағы Қаңқаша революциясының символы болып табылады. Жасыл қаңқаша – бұл Сент-Патрик күніне арналған және оны белгілі ирланд жазушысы Оскар Уайльд таққан. Жасыл қаңқаша 20-ғасырдың басында гомосексуализмнің символына айналды, әсіресе «Жасыл қаңқаша» кітабы және Ноэль Ковардтың «Біз бәріміз жасыл қаңқаша тағамыз» әні арқылы. Коммунистік Чехословакияда және Польша Халық Республикасы кезінде әйелдерге әйелдер күнінде дәстүрлі түрде қаңқашалар сыйланды, сондай-ақ елдердің коммунистік жүйесіне байланысты алуы қиын болған тауарлар, мысалы, колготки, сүлгілер, сабын және кофе де сыйланды. 1990 жылы Әзірбайжанда Кеңес үкіметіне қарсы болған көтерілісте 147 азамат қаза тапқан, 800 адам жарақат алған және бес адам жоғалып кеткеннен кейін, қаңқаша қара қаңтар трагедиясының символына айналды, осы трагедия кезінде Әзірбайжан көшелерінде төгілген қанға қаңқашалар лақтырылды. Оксфорд университетінде барлық емтиханға қаңқаша тағу дәстүрі бар: алғашқы емтиханға ақ, аралық емтихандарға қызғылт, ал соңғы емтиханға қызыл қаңқаша тағылады. Бұл дәстүрге қатысты бір әңгімеде бастапқыда емтихандар арасында ақ қаңқаша қызыл сиямен толтырылған ыдыста сақталған, сондықтан соңғы емтиханға қарай ол толығымен қызыл түске боялған дейді. Бұл әңгіменің 1990-шы жылдардың соңында пайда болғаны айтылады. Қаңқашалар дәстүрлі түрде бірінші неке мерейтойының гүлі болып саналады. Қаңқашалар «Құдайдың гүлі» деп те аталады. Грек тіліндегі «қаңқаша» атауы «диос» және «антос» сөздерінің қосындысынан құралған. «Диос» сөзі Зевсті білдіреді, ал «антос» – гүлді, сондықтан оған «Құдайдың гүлі» деген ат берілген.

Carnations are often worn on special occasions, especially Mother's Day and weddings. In 1907, Anna Jarvis chose a carnation as the emblem of Mother's Day because it was her mother's favourite flower. This tradition is now observed in the United States and Canada on the second Sunday in May. Ann Jarvis chose the white carnation because she wanted to represent the purity of a mother's love. This meaning has evolved over time, and now a red carnation may be worn if one's mother is alive, and a white one if she has died. In Slovenia, red carnations are sometimes also given to women on Women's Day, the 8th of March, however, nowadays orchids or roses are often given as well. In Korea, carnations express admiration, love and gratitude. Red and pink carnations are worn on Parents Day (Korea does not separate Mother's Day or Father's Day, but has Parents Day on 8 May). Sometimes, parents wear a corsage of carnation(s) on their left chest on Parents Day. Carnations are also worn on Teachers Day (15 May). Red carnations are worn on May Day as a symbol of socialism and the labour movement in some countries, such as Austria, Italy, and successor countries of the former Yugoslavia. The red carnation is also the symbol of the Carnation Revolution in Portugal. Green carnations are for St. Patrick's Day and were famously worn by the Irish writer Oscar Wilde. The green carnation thence became a symbol of homosexuality in the early 20th century, especially through the book The Green Carnation and Noël Coward's song, "We All Wear a Green Carnation" in his operetta, Bitter Sweet. In communist Czechoslovakia and in Poland in times of the People's Republic of Poland, carnations were traditionally given to women on the widely celebrated Women's Day, together with commodities that were difficult to obtain due to the countries' communist system, such as tights, towels, soap and coffee. After the 1990 uprisings against Soviets in Azerbaijan in which 147 Azerbaijani civilians were killed, 800 people were injured and five people went missing, the carnation has become a symbol of the Black January tragedy associated with the carnations thrown into the puddles of blood shed in the streets of Azerbaijan subsequent to the massacre. At the University of Oxford, carnations are traditionally worn to all examinations; white for the first exam, pink for exams in between, and red for the last exam. One story explaining this tradition relates that initially a white carnation was kept in a red inkpot between exams, so by the last exam it was fully red; the story is thought to originate in the late 1990s. Carnations are the traditional first wedding anniversary flower. Carnations are also known as the "Flower of God". The Greek name for Carnation is a fusion of "dios" and "anthos". Dios is used the described Zeus while Anthos means flower; thus the name "flower of God" is attached to it.

Аумақтық құрылымдар мен ұйымдардың белгілері

Шолақ гүл – Испанияның, Монаконың және Словенияның ұлттық гүлі, сондай-ақ Балеар аралдарының автономды облысының провинциялық гүлі. Огайо штатының штат гүлі – қызыл шолақ гүл, оны штатқа Леви Л. Ламборн әкелді. Бұл таңдау 1901 жылы қаза тапқан Огайо губернаторы және АҚШ президенті Уильям Маккинлиді құрметтеу үшін жасалды, ол әрдайым жакетіне қызыл шолақ гүл тағатын.

Түстер

Карнеолдар табиғи түрде дельфинидин пигментін өндірмейді, сондықтан көк карнеол табиғи таңдау арқылы пайда бола алмайды және дәстүрлі өсімдіктерді өсіру арқылы жасалмайды. Осы ерекшелікке гүлзарлар, лалалар, лилиялар, тюльпан, хризантемалар және гербералар сияқты кеңінен сатылатын басқа да гүлдер тән. 1996 жыл шамасында Florigene компаниясы петуния мен қасқыр гүлдерінен белгілі бір гендерді алып, гендік инженерия көмегімен көк лаванда түсті карнеол жасады, ол Moondust деп саудаға шығарылды. 1998 жылы Moonshadow деп аталатын күлгін карнеол сорты саудаға түсті. 2004 жылға қарай тағы үш көк күлгін/қызыл түсті сорт саудаға шығарылды.