Альбер Мемми: Өмір және шығармалары

Кіріспе

Француз жазушысы (1920–2020)

Альберт Мемми (ألبير ممّي; 15 желтоқсан 1920 – 22 мамыр 2020) – тунис жазушысы және тунистік еврей тегінен шыққан эссеші. Әйгілі зиялы, оның ғылыми-публицистикалық кітаптары мен романдары империализмге қарсы, сионист және өзін "яһуди араб" деп атаған күрделі өзін-өзі тануын зерттейді.

Өмірбаян

Меми 1920 жылы желтоқсанда Тунисте, француз Тунисінде дүниеге келді. Ол тунистік еврей Бербер Майра (немесе Маргарита) Сарфати мен тунистік итальяндық еврей Фраджи (немесе Фраджи немесе Франсуа) Мемидің 13 баласының бірі болды, Фраджи - белдікше жасаушы. Тунистің нацистер тарапынан оккупациялану кезінде Меми мәжбүрлеме еңбек лагеріне қамалды, бірақ кейін қашып құтылды. Меми 4 жасында еврей мектебінде оқуын бастады. Ол француз бастауыш мектептерінде білім алып, орта білімін Тунистегі беделді Лицей Карно де Тунисте аяқтады, ол 1939 жылы бітірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Алжир университетінде философияны оқып жүргенде, Францияның қолбасшылық Виши режимі антисемит заңдарын қабылдады. Осының салдарынан ол университеттен қуылды және кейіннен Тунистің шығысындағы еңбек лагеріне жіберілді. Соғыстан кейін Меми Париждегі Сорбоннада оқуын жалғастырып, француз католикті Мари Жермен Дюбахқа үйленді, олардың үш баласы болды. Отбасы 1951 жылы Туниске оралды, онда Меми жоғары мектепте сабақ берді және Нантер университетінде оқытты. Меми өзінің, әсіресе, терең сезімталдықтан зардап шекті. Тунистің тәуелсіздігін белсенді түрде қолдағанмен, ол жаңадан құрылған мұсылман мемлекетін тастап кетуді жөн көрді. Ол өмірінің үштен екі бөлігін Францияда, дерлік өз еркімен эмиграцияда өткізді. Бұл қарамастан, Меми өзінің нағыз отаны француз ұлты емес, француз тілі екенін айтты. "Тұз бағанында" ол былай деп жазды: "Мен тунистікпін, бірақ француз мәдениетіне жатамын. Мен тунистікпін, бірақ евреймін, яғни саяси және әлеуметтік тұрғыдан шеттетілгенмін. Мен елдің тілінде ерекше акцентпен сөйлеймін және мұсылмандармен эмоционалдық жағынан ортақ нәрсем жоқ. Мен еврей дінінен және геттодан бас тартып, еврей мәдениетінен хабарсыз және орта тапты жек көретін евреймін". Ол 2020 жылдың мамыр айында Франциядағы Нойли-сюр-Сен қаласында 99 жасында дүниеден өтті.

Жазбалар

Мемми өзін үш мәдениеттің тоғысқан жерінде тапты және өз жұмысын Шығыс пен Батыс арасындағы тепе-теңдікті табудың қиындығына негіздеді. Меммидің кең танылған алғашқы романы "Тұз мүсіні" (La statue de sel) 1953 жылы Альберт Камюдың алғы сөзімен жарық көрді және 1954 жылы Фенеон сыйлығына ие болды. Оның басқа романдары: "Агар" ("Бейтаныс" деп аударылған), "Скорпион" (Le Scorpion) және "Шөл" (Le Desert). Оның ең белгілі ғылыми еңбегі – "Колонизатор және колонизацияланған", екі топтың өзара тәуелділігі туралы. Бұл еңбек 1957 жылы, көптеген ұлт-азаттық қозғалыстардың белсенді болған кезінде жарық көрді. Алғы сөзді Жан-Поль Сартр жазды. Бұл шығарма көбінесе Франц Фанонның "Жер бетіндегі кембағалдар" (Les damnés de la Terre) және "Қара тері, ақ маскалар" (Peau noire, masques blancs) еңбектерімен, сондай-ақ Айм Сезердің "Колониализм туралы пайымдаулар" шығармасымен бірге оқылады. 2006 жылдың қазан айында Меммидің осы еңбегіне жазылған жалғасы – "Деколонизация және деколонизацияланғандар" атты кітабы жарық көрді. Бұл кітапта Мемми жаһандық деколонизациядан кейін бұрынғы колониялардың азап-тозағын бұрынғы колонизаторларға емес, осы мемлекеттерді басқаратын сыбайлас жетекшілер мен үкіметтерге байланыстыруға болатынын айтады. Меммидің осы тақырыптағы басқа ғылыми еңбектері: "Басылған адам", "Тәуелділік" және "Расизм". Шон П. Иер "Меммидің расизмі" еңбегін "жақсы жазылған және автобиографиялық деректерге негізделген" деп сипаттайды. Ол Меммидің басты тезисі – расизмнің "әлеуметтік тәжірибеге айналатын" адамдық жағдайларда туындайтын "тұрақты тәжірибе" екендігін" жазады. Иердің сөзіне қарағанда, Мемми расизмнің "адам қоғамының ендемік құбылысы" екенін айтады. Мемми еврейлердің жеке басын және тәуелсіздік алғаннан кейін мұсылман Солтүстік Африка мемлекеттеріндегі еврейлердің орны туралы көп жазды, оның ішінде "Еврей портреті", "Еврейлердің азаттығы" және "Еврейлер мен арабтар" кітаптары жарық көрді. Ол сондай-ақ 1965 жылы жарық көрген Магреб әдебиетінің антологиясын (бірлесіп жазылған) (1-том) және 1969 жылғы (2-том) антологияның жарық көруіне де қатысты. Меммидің шығармаларын зерттеген Джудит Румани, тунистік жазушының шығармалары "уақыт өте келе бастапқы көзқарастарынан ақылға қонымды, бірақ, мүмкін, нақтырақ көзқарасқа қарай философиялық эволюцияны көрсетеді" деп мәлімдейді. Ол "оның соңғы шығармалары бұрынғы шығармаларына қарағанда әлдеқайда жаңашыл және ерекше" деген қорытындыға келеді. The New York Times газетінде эссеші және сыншы Ричард Лок Альберт Меммидің ерте романдарын естеліктер ретінде "ашық сезімталдықпен, қарапайым шыншылдықпен және ерекше күшпен жазылған" деп бағалайды. Ол Меммиді "Хемингуэйдің қарапайымдығы мен қайғысымен әшекейленген Тунистегі Бальзакқа" теңейді. Локк былай деп жазады: "Бірақ ақырында, сізді оның шеберлігі емес, Меммидің жүрегі қозғайды: Тунис көрінісі мен дыбыстары, балалық шақтағы естеліктер, бауырластардың жанашырлықпен және қарама-қарсылықпен айтылған сөздері, олардың адамгершілік сезімдері, біраз уақытқа еуропалық гуманизмнің арбағын оятып, жаңғыртады". 2018 жылы The Jewish Review of Books журналында Дэниел Гордон Мемминің "Екінші дүниежүзілік соғыстан бері басқа ешбір жазушы, қанаушылыққа ұшыраған топтардың азабын түсіндіруге қажетті мейірімділік пен оларды өздерінің қанаушылық әрекеттері үшін айыптауға қажетті ашық пікірді біріктіре алмағанын" жазды. 1995 жылы Мемми өз жұмысы туралы былай деді: "Менің барлық жұмысым – менің тіркемелерімнің тізімі болды; менің барлық жұмысым – менің тіркемелеріме қарсы тұрақты қарсылық болды; менің барлық жұмысым, әрине, өзімнің әртүрлі жақтарымды татуластыруға жасалған тырыс болды".

Memmi found himself at the crossroads of three cultures, and based his work on the difficulty of finding a balance between the East and the West. Memmi's well regarded first novel, La statue de sel (translated as The Pillar of Salt), was published in 1953 with a preface by Albert Camus and was awarded the Fénéon Prize in 1954. His other novels include Agar (translated as Strangers), Le Scorpion (The Scorpion), and Le Desert (The Desert). His best known non fiction work is The Colonizer and the Colonized, about the interdependent relationship of the two groups. It was published in 1957, a time when many national liberation movements were active. Jean Paul Sartre wrote the preface. The work is often read in conjunction with Frantz Fanon's Les damnés de la Terre (The Wretched of the Earth) and Peau noire, masques blancs (Black Skin, White Masks) and Aimé Césaire's Discourse on Colonialism. In October 2006, Memmi's follow up to this work, entitled Decolonization and the Decolonized, was published. In this book, Memmi suggests that in the wake of global decolonization, the suffering of former colonies cannot be attributed to the former colonizers, but to the corrupt leaders and governments that control these states. Memmi's related sociological works include Dominated Man, Dependence, and Racism. Sean P. Hier, in a review of Memmi's Racism, calls it "well written and autobiographically informed." He writes that Memmi's main claim is that racism is a "'lived experience' arising within human situations which only secondarily become 'social experiences.' According to Hier, Memmi writes that racism is "endemic to collective human existence." Memmi wrote extensively on Jewish identity and the place of the Jew in Muslim North African states after independence, including Portrait of a Jew, Liberation of the Jew and Jews and Arabs. He was also known for the Anthology of Maghrebian literature (written in collaboration) published in 1965 (vol. 1) and 1969 (vol. 2). Reviewing Memmi's fiction, scholar Judith Roumani asserts that the Tunisian writer's work "reveals the same philosophical evolution over time from his original viewpoints to less radical but perhaps more realistic positions." She concludes that "his latest fiction is certainly more innovative and different than his earlier work." In his review for The New York Times, essayist and critic Richard Locke Albert Memmi's earlier novels as memoirs "recorded with a cleareyed sensitivity, a modest candor, and remarkable strength." He likened Memmi to "a Tunisian Balzac graced with Hemingway's radical simplicity and sadness." Locke further wrote, "But ultimately, it is Memmi's heart, not his skill, that moves you: the sights and sounds of Tunis, the childhood memories, the brothers' sympathetic and contrasting voices, their all too human feelings, have a resonance that reawakens for a while the ghost of European humanism." In a 2018 article for The Jewish Review of Books, Daniel Gordon wrote that Memmi “has combined, perhaps more than any other writer since World War II, the compassion needed to articulate the suffering of oppressed groups with the forthrightness needed to censure them for their own acts of oppression.”

In 1995, Memmi said of his own work: "All of my work has been in sum an inventory of my attachments; all of my work has been, it should be understood, a constant revolt against my attachments; all of my work, for certain, has been an attempt at reconciliation between the different parts of myself."

Ғылыми расизмді жоққа шығару

Расизмде Мемми расизмді биологиялық айырмашылықтарға (нақты да, көзге көрінетін де) құндылықтар тағудың әлеуметтік құрылымы ретінде анықтады – осы құрылым оны анықтап, пайдаланатын адамға артықшылық беріп, осы анықтамаға ұшыраған адамға зиян келтіреді. Осылайша ол ғылыми расизмнің үш маңызды аргументіне қарсы шықты – расистік көзқарастарды қолдайтын эмпирикалық дәлелдердің бар екендігіне қатысты жалған ғылыми сенім. Біріншіден, таза және бөлек нәсілдер бар деген пікір; екіншіден, биологиялық тұрғыдан «таза» нәсілдер басқалардан жоғары тұрады деген тұжырым; және үшіншіден, жоғары тұрған нәсілдердің басқаларына заңды үстемдік құқығы бар екендігі. Мемми осы сенімге қарсылық көрсетіп, адамдар арасындағы биологиялық айырмашылықтар географиялық өзгерістермен байланысты екенін, ал биологиялық тазалық – адам қиялының туындысы екенін айтты. Сондай-ақ Мемми нәсілдік тазалық идеясын қолдайтын ешқандай дәлелдің жоқ екенін, және жоғарылықтың негізі биология емес, еңбек еткеннің құны екенін көрсетті. Осылайша, Меммидің расизмді әлеуметтік құрылым ретінде дәлелдеуі, ғылымның расистік ойдың негізі ретінде қарастырылуын жоққа шығаруда маңызды рөл атқарды.

Француз тілі

Ағымға қарсы. Париж: Nouvel Objet, 1993 ж. О, қандай бақыт! «Бақытты болуға жаттығу» алдында. Париж: Arléa: Diffusion Seuil, 1995 ж. Альберт Мемми: Роберт Дэвиспен сұхбат, одан кейін үстемдік теориясы бойынша тәжірибелік жол. Монреаль: Éditions L'Étincelle; таратушы, Réédition Québec, 1975 ж. Бақыт: 52 апта. Париж: Arléa, 1992 ж. Ішкімдікке берілген адам және сүйген адам: тәуелділіктің құны. Париж: Arléa : Diffusion Seuil, ш. 1998 ж. Менің сенімдерім. Париж: B. Grasset, ш. 1985 ж. Тәуелділік: тәуелді адамның портретіне эскиз. Париж: Gallimard, ш. 1979 ж. Шөл: немесе, Жубайр Уали Эль Маммидің өмірі мен оқиғалары. Париж: Gallimard, ш. 1977 ж. Сенбейтіндерге арналған сындық сөздік. Париж: Kiron/Editions du Félin, ш. 2002 ж. Түсті жазу, немесе, Мен сізді қызыл түсте жақсы көремін: жазудың жаңа өлшемі туралы эссе, түс. Париж: Périple : Distribution Distique, ш. 1986 ж. Үстемдікке ұшыраған адам. Париж: Gallimard, 1968 ж. Үстемдікке ұшыраған адам: қара нәсілді, отарланған, пролетариат, еврей, әйел, үй қызметшісі, нәсілшілдік. Жаңа басылым. Париж: Payot, 1973 ж. Жеке тұлғаның тәуелділіктеріне қарсы тұруы. Париж: Vuibert, ш. 2005 ж. «Еврей және басқа». Etrepilly: C. de Bartillat, ш. 1995 ж. Яһудилер мен арабтар. Париж: Gallimard, 1974 ж. Қозпайтын кочевник: әңгіме. Париж: Arléa, ш. 2000 ж. Арабтар мен яһудилердің ауыз әдебиетіндегі Жеха кейіпкері. Иерусалим: Азия және Африка зерттеулері институты, Иерусалим еврей университеті (1974?) Фараон: роман. Париж: Julliard, ш. 1988 ж. Отарлаушының портреті, алдынан отарланғанның портреті. Жан Поль Сартрдың алғы сөзімен. Париж: Payot, 1973 ж. Отарлаушының портреті, алдынан отарланғанның портреті; Жан Поль Сартрдың алғы сөзімен. Одан кейін «Француз канадалықтары отарланған ба?» Авт. өңдеген және түзеткен басылым. Монреаль: L'Étincelle, 1972 ж. Отарлаушының портреті, алдынан отарланғанның портреті: және Жан Поль Сартрдың алғы сөзімен. Париж: Gallimard, ш. 1985 ж. Араб-мұсылман деколонизацияланғандарының портреті және басқалары. Париж: Gallimard, ш. 2004 ж. Араб-мұсылман деколонизацияланғандарының портреті және басқалары. Түзетілген және постскриптум қосылған басылым. Париж: Gallimard, ш. 2004 ж. Яһудидің портреті. Париж: Gallimard, 1962–66 жж. Нәсілшілдік: сипаттама, анықтама, емдеу. Париж: Gallimard, ш. 1982 ж. «Скорпион» немесе «Құпия мойындау». Париж: Gallimard, 1969 ж. «Тұз мүсіні», роман. Париж: Correa [1953]. «Тұз мүсіні». Альберт Камюдің алғы сөзімен. Түзетілген және өңделген басылым. Париж: Gallimard, 1966 ж. Тереза және басқа әйелдер: әңгімелер. Париж: Félin, ш. 2004 ж. Ішкі әлем: Виктор Малкамен сұхбаттар. Париж: Gallimard, ш. 1976 ж.

À contre courants. Paris: Nouvel Objet, c1993. Ah, quel bonheur ! précédé de L'exercice du bonheur. Paris: Arléa: Diffusion Seuil, c1995. Albert Memmi : un entretien avec Robert Davies suivi de Itinéraire de l'expérience vécue à la théorie de la domination. Montréal: Éditions L'Étincelle; distributeur, Réédition Québec, c1975. Bonheurs: 52 semaines. Paris: Arléa, c1992. Le buveur et l'amoureux: le prix de la dépendance. Paris: Arléa : Diffusion Seuil, c.1998. Ce que je crois. Paris: B. Grasset, c1985. La dépendance: esquisse pour un portrait du dépendant. Paris: Gallimard, c.1979. Le désert: ou, La vie et les aventures de Jubair Ouali El Mammi. Paris: Gallimard, c1977. Dictionnaire critique à l'usage des incrédules. Paris: Kiron/Editions du Félin, c.2002. L'écriture colorée, ou, Je vous aime en rouge: essai sur une dimension nouvelle de l'écriture, la couleur. Paris: Périple : Distribution Distique, c1986. L'Homme dominé. Paris: Gallimard, 1968. L'Homme dominé : le Noir, le colonisé, le prolétaire, le Juif, la femme, le domestique, le racisme. Nouvelle éd. Paris: Payot, 1973. L'individu face à ses dépendances. Paris: Vuibert, c2005. Le juif et l'autre. Etrepilly: C. de Bartillat, c1995. Juifs et Arabes. Paris: Gallimard, 1974. Le nomade immobile : récit. Paris: Arléa, c2000. Le personnage de Jeha dans la littérature orale des Arabes et des Juifs. Jerusalem: Institute of Asian and African Studies, Hebrew University of Jerusalem (1974?) Le pharaon : roman. Paris: Julliard, c1988. Portrait du colonisé, précédé du portrait du colonisateur Preface by Jean Paul Sartre. Paris: Payot, 1973. Portrait du colonisé, précédé du portrait du colonisateur; preface by Jean Paul Sartre. Suivi de Les Canadiens francais sont ils des colonisés? Ed. rev. et corr. par l'auteur. Montréal: L'Etincelle, 1972. Portrait du colonisé, précédé de portrait du colonisateur: et d'une préface de Jean Paul Sartre. Paris: Gallimard, c1985. Portrait du décolonisé arabo musulman et de quelques autres. Paris: Gallimard, c2004. Portrait du décolonisé arabo musulman et de quelques autres. Ed. corr. et augm. d'une postface. Paris: Gallimard, c2004. Portrait d'un Juif. Paris: Gallimard, 1962–66. Le racisme : description, définition, traitement. Paris: Gallimard, c1982. Le Scorpion, ou, La confession imaginaire. Paris: Gallimard, 1969. La statue de sel, roman. Paris: Correa [1953]. La statue de sel. Préf. d'Albert Camus. Éd. revue et corr. Paris: Gallimard, 1966. Térésa et autres femmes: récits. Paris: Félin, c2004. La terre intérieure: entretiens avec Victor Malka. Paris: Gallimard, c1976.

Ағылшынша

Отарлаушы мен отарланған. Кіріспесі Жан Пол Сартрдың; сөз соңында Сьюзан Гилсон Миллер; аудармасын Говард Гринфельд жасады. Лондон, Ұлыбритания: Earthscan Publications, 1990, кеңейтілген басылым. Бостон: Beacon Press, c1991 ж. Электрондық кітап нұсқасы қолжетімді. Plunkett Lake Press, 2013 ж. Деколонизация және деколонизацияланғандар. Аударған Роберт Бононно. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, c2006 ж. Тәуелділік: Портрет эскизі. Нью-Йорк: Orion Press [1968]. Яһудилер мен арабтар. Француз тілінен аударған Элеонора Левио. Чикаго: J. P. O'Hara, c1975 ж. Яһудилерді азат ету. Француз тілінен аударған Джуди Хён. Нью-Йорк: Orion Press [1966]. Электрондық кітап нұсқасы қолжетімді. Plunkett Lake Press, 2013 ж. Тұз бағанасы. Аударған Эдуард Родити. Бостон: Beacon Press, 1992 ж. Тұз бағанасы. Чикаго: J. P. O'Hara, [1975] c1955. Электрондық кітап нұсқасы қолжетімді. Plunkett Lake Press, 2013 ж. Яһуди портреті. Француз тілінен аударған Элизабет Эбботт. Нью-Йорк: Orion Press [1962]. Электрондық кітап нұсқасы қолжетімді. Plunkett Lake Press, 2013 ж. Расизм. Аударған және кіріспе авторы Стив Мартино. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, c2000 ж. Скорпион немесе Қиял мойындауы. Француз тілінен аударған Элеонора Левио. Нью-Йорк: Grossman, 1971 ж. 0670622710. Бейтаныс адамдар. Француз тілінен аударған Брайан Рис. Нью-Йорк: Orion Press [1960].