Кіріспе

Түркиядағы тау, Гомердің поэзиясында аңызға толы айтылады. Ида тауы (Kazdağı, айтылуы , "Қаз тауы" дегенді білдіреді, Kaz Dağları, немесе Karataş Tepesi, грекше: Ίδα) – Түркияның солтүстік-батысындағы тау, Троя қираған жерінен оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 32 км қашықтықта, Эдремит шығанағының солтүстік жағалауында орналасқан. Ол Балыкесир облысы мен Чанаккале облысының арасында жатыр.

География

Ида тауы – Эдремит қаласының солтүстігінде орналасқан, шамамен 700 км² аумақты, сирек қоныстанған жоғары таулы массив. Аймақтағы бірнеше шағын ауылдар жолдар арқылы байланысқан. Су ағындары негізінен оңтүстікке қарай, Эдремит шығанағына (әрі Эдремит бұхтасы) құяды, оның жағалауы тік жарлы және «Зәйтүн Ривьерасы» деп белгілі. Дегенмен, Карамендерес өзені (көне Скамандер) Ида тауының екінші жағынан батысқа қарай ағып өтеді. Оның Каз Даглары аңғары ағылшын тілінде «Троя аңғары» деп аталады. Қазіргі уақытта Ида тауының 2,4 км²-ға жуық кішкентай бөлігі 1993 жылы құрылған Каз Дағы ұлттық паркімен қорғалады. Таудың шаңырағы желді, жалаңаш, биіктікке байланысты ағаштардың өсу шегі төмендеу, бірақ бұл таудың беткейлері, Жерорта теңізі мен салқын Анатолия климаттық аймақтарының арасында орналасқан, мұз дәуірінен кейін мұнда қалған эндемикалық флораның мол қорын сақтайды. Орман кестеленген аймақтағы төменгі биіктіктердегі климат ыстық және құрғақ бола бастады. Құрғақшылық мамырдан қазанға дейін жалғасады. Жылдық жауын-шашын мөлшері 631-733 мм аралығында. Жылдық орташа температура 15,7 градус Цельсийді құрайды, ал Эдремитте күндізгі температура 43,7 градус Цельсийге жетеді. Жоғарғы беткейлердегі ормандардың көп бөлігі Троя шыршасынан (Abies nordmanniana subsp. equi trojani; кейбір ботаниктер бұл түрді Abies equi trojani деп қарастырады) тұрады. Аймақта бұғы, жабайы шошқа және шакал көптеп кездеседі. Бұрын қасқырлар, сілеусін, қоңыр аюлар мен ірі мысықтар да осы тауларда мекендеген, бірақ олардың саны аң аулаудың артығы бағасынан азайып, таулардан жоғалып кетті.

Кибела

Ежелгі гректер заманында тау Кибеле құдайына табынуға арналған. Римдіктер бұл қасиетті әйелге Магна Матер ("Ұлы Ана") немесе Магна Матер деорум Идея ("Құдайлардың ұлы Идея анасы") деген лақап ат қойды.

Сибилл кітаптары

Сибилл сөздерінің ең көне жинағы, Сибилл кітаптары, шамамен Кир заманында Ида тауындағы Гергисте жасалған деп есептеледі; ол Геллеспонт Сибилліне жатқызылды және Гергистегі Аполлон ғибадатханасында сақталды. Гергистен жинақ Эритреяға жетті, онда ол Эритреялық Сибилдің болжамдары ретінде белгілі болды. Осы жинақ, немесе осылай көрінеді, Кумеге (Кумелік Сибиллді қараңыз) және Кумеден Римге жеткен болуы мүмкін.

Мифология

Ида тауының даңқы көбінесе ақын Гомердің еңбектерімен байланысты, оның "Илиада" дастанында айтылу арқасында кеңінен танылды. Бұл ежелгі грек мифологиясындағы көптеген эпизодтардың орын алған жері. Мысалы, "Илиада" да Ида тауы Троя қаласындағы троялықтардың өмірі үшін өте маңызды рөл атқарады. Трояның су көзінің бір бөлігі Ида тауындағы өзендерден алынса, қала таудан ағаш жинауға да пайдаланған. Троялықтар Ида тауының жоталарын діни қажеттер үшін де қолданған, ал "Илиада" да Зевс бір кезде Ида тауындағы Гаргар жотасында болған.

Идея

Идея – нимфа, өзен құдайы Скамандрдың әйелі және Трой патшасы Тюкердің анасы. Скамандер өзені Ида тауынан Троя қаласының төменгі жазығымен ағып, қаланың солтүстігінде Хеллеспонтқа құятын болды.

Ганимед

Бұрынғы уақытта, Ида тауында, Троя патшалары Тростың немесе Лаомедонның ұлы Ганимед Зевстің көңілінен шықты. Зевс құс түрінде түсіп, Ганимедті алып, Олимп құдайларына ішкілік дастарқанға қызмет етуші қылды.

Гермафродитус

Метаморфозалар туындысында Овидий Гермес пен Афродитаның ұлы Гермафродиттің туғаннан кейін Ида тауының нимфалары он бес жылға тәрбиелеуге алып кеткенін жазады.

Париж

Киелі тауда Кеврен өзенінің қыз рухтары – нимфалар мекендеген, ал Оэнона, болашақты көру және шөп сиқырының емдік күші сыйланған, Парижге үйленді және Ида тауында қойшы болып өмір сүрді. Ешкімге, тіпті өзіне де белгісіз, Париж Троя патшасы Приамның ұлы еді. Ол Ида тауында грек мифологиясының көптеген батырлары тәжірибе жинаған, себебі оның тууымен Трояға келтіретін апатты салдары болжаған, сондықтан Приам оны қасиетті беткейде тастап кеткен. Сәбиді қарауға тапсырылған жақсы шабандоз, оның денесін жерлеу үшін келгенде, оның аюдың (ежелгі Артемида құдайының тотемі) сүтімен тамақтанғанын көрді және баланы үйіне алып келіп, әйеліне асырап беруге берді. Эрис ("жанжал") Пелей мен Фетиданың тойында "ең әдемісіне" деп жазылған дау алмасын лақтырғанда, үш ұлы құдайша Ида тауына бағалануға келді. Таудың етегіндегі қасиетті бұлақ жанында, "Париждің сотталуы" барысында, есейген Париж оны Афродитаға берді, ол оған Еленаны пара ретінде ұсынды, осылай Гера мен Афина құдайшаларының Трояға деген мәңгілік адісін қоздырды (Bibliotheca 3.12.5).

Аңқалар

Анхис, Энейдің әкесі, сонымен қатар Троя патшалық үйінің мүшесі, Ида тауында қой шауып жүргенде Афродитаның сүйіктісі болды. Олардың одағынан Эней дүниеге келді, ол Римнің Юлий-Клавдий әулетінің мифтік атасы және Рим қаласын құрушылардың бірі.

Троя соғысы

Тау Гомердің шығармаларында бірнеше мифтік оқиғалардың орын алған жері болып табылады. Оның шыңында Олимпиада құдайлары эпикалық шайқастың қалай өрбуін көру үшін жиналды. Бірақ бұл тау – Құдай ананың қасиетті орны еді, және Гераның күші Ида тауында осыншалықты артқандықтан, ол Зевсті өз сүйкімділігімен алаңдатып, Посейдонға Аргивтер атынан араласуға уақыт берді, осы арқылы ол Гектор мен троялықтарды кемелерден кері шегіндірді. Троя соғысы кезінде, "Библиотека" кітабының төртінші бөлімінің Эпитомында баяндалғандай, Ахилл және ахейлік басшыларының бір бөлігі ауылды тонап, Энейдің малын ұрлау үшін Идаға бет бұрды. Бірақ Эней қашып кетті, ал Ахилл малшыларды және Приамның ұлы Месторды өлтіріп, қасиетті малды қуды (Эпитом 3.32). Ахилл Трояны қоршау кезінде Энеймен жекпе-жеке күреске дайындалып жатқанда осы оқиғаға қысқаша тоқталады. ("Илиада" XX).

Троя соғысынан кейін Приамның жалғыз аман қалған ұлы Хелен Ида тауына шегініп, онда Неоптолеммен кездесіп, тұтқынға түсті. "Энеида" да Анхиздің Юпитерге жазған дұғасына жауап ретінде тауға бір жұлдыз құлайды.

Қола дәуірі

Қола дәуірінде таулық кешенді қоршаған аймақтың этнографиясы бірқалыпты емес еді. Мына халықтардың болғанына сенімді дәлелдер бар: Айвацикте (Чанаккале облысы) тұрған тежектер, гректер оларды теукрлер деп атаған. Олар, мүмкін, Криттен келген және Ида тауының атын Криттегі Ида тауынан алған болуы ықтимал.

Темір дәуірі

Тарихи дәуірде Ксеркс жорығы оны Ида тауының басынан өткізді (Геродот VII:42).

2019 жылғы дау

2019 жылдың шілдесінде наразылық білдірушілер канадалық Alamos Gold компаниясын Ида тауында шахта салуға қатысты айыптады, әйтсе де шахта Ида тауынан 40 км қашықтықта, Бига тауларының шекарасында және Балабан төбесінің етегінде орналасқан болатын. Түркия Республикасы ұлттық саябақтарда, табиғи қорықтарда, археологиялық ескерткіштерде және жабайы табиғатты қорғау аймақтарында кен өндіруге тыйым салады. Наразылық білдірушілер мыңдаған ағаштардың кесілгенін, сондай-ақ алтынды өндіру үшін цианид қолдану жоспарларын сынады. Түркия үкіметі мен компания шахтаның қоршаған ортаға зиян келтірмейтінін мәлімдеді. 26 шілдеде наразылық білдірушілер «Су және ар-ұждан күзеті» акциясын бастады. 5 тамызда «Ұлы Су және ар-ұждан жиыны» өтті, оның барысында наразылық білдірушілер шахта аумағына кіріп, баспасөз алдында символдық түрде ағаштар отырғызды. Киразлы ауылының тұрғындары аймаққа бұрмаланған ақпаратпен келген наразылық білдірушілерді сынады. Ағаштардан тазаланған жердің суреттері әлеуметтік желілерде де кеңінен таралды. Суретші Зюльфу Ливанели ЮНЕСКО-ға ашық хат жолдап, аймақтағы табиғи ортаның жойылғанына наразылық білдірді. 2021 жылы тау-кен компаниясы Түркияға қарсы «әділ емес және теңсіз қарау» үшін 1 миллиард доллардан астам сомада инвестициялық келісім талап арызын берді.