Кіріспе

Векослав Любурич (6 наурыз 1914 – 20 сәуір 1969) – Хорватияның тәуелсіз Хорватия мемлекетінде (NDH) шоғырландыру лагерьлері жүйесін басқарған хорват усташ шенеунігі. Любурич сонымен қатар NDH-да сербтер, еврейлер және цыгандарға қарсы жасалған геноцидті жеке бақылап, ұйымдастырды. 1931 жылы Любурич Анте Павеличтің Усташе қозғалысына қосылды, келесі жылы Югославиядан кетіп, Венгрияға көшті. Югославияға Остік державалардың басып кіруінен және Павелич басқаратын NDH құрылуынан кейін Любурич Балқанға оралды. 1941 жылдың маусым айының соңында Любурич Лика аймағына жіберілді, онда ол сербтердің жаппай қырғынын қадағалады, бұл сербтердің көтерілісіне себеп болды. Осы кезеңде ол Усташе қадағалау қызметінің бөлімшесі – Үшінші бюроның басшысы болып тағайындалды. Олардың ішіндегі ең ірісі – Ясеновац лагері болды, онда соғыс жылдарында шамамен 100 000 адам қаза тапты. 1942 жылдың соңында Любурич Хорватияның қарулы күштерінің 9-шы жаяу әскер полкіне командир болып тағайындалды, бірақ өзінің бір бағыныштысын атып өлтіргені үшін қызметтен алынды. Неміс үкіметінің қысымымен үй қамауына алынды, бірақ Усташе шоғырландыру лагерьлерін де-факто бақылауда ұстады. 1944 жылдың тамызында ол Лоркович-Вокичтің төңкерілісін жоққа шығаруда белсенді рөл атқарды, олар Павеличті одақтас үкіметпен алмастыруға тырысты. 1945 жылдың ақпан айында Павелич Любуричті Сараевоға жіберді, онда ол келесі екі айда жүздеген белгілі және күдікті коммунистерді азаптап өлтірді. Сәуір айының басында Любурич Загребке оралды және генерал шеніне көтерілді. 1945 жылдың мамырында NDH құлдырады және оның аумағы Югославия құрамына қайта енді. Любурич коммунистерге қарсы партизандық соғыс жүргізу үшін қалды, оның барысында ауыр жарақат алды. 1949 жылы Испанияға эмиграциялап, Усташе эмигранттарының қатарында белсенді болып қатысты. 1955 жылы Любурич Павеличпен Босния мен Герцеговинаны Ұлы Хорватия мен Үлкен Сербия арасында бөлуді қолдағандығы үшін араздасып, «Хорватия ұлттық қарсылығы» деп аталатын балама хорват ұлттық ұйымын құрды. Осы келіспеушілік екі адам арасындағы қарым-қатынасты уландырды және 1959 жылы Павелич қайтыс болғанда Любуричке оның қосылуына рұқсат берілмеді. 1969 жылдың сәуір айында Любурич өз үйінде өлтірілген күйде табылды, оның өліміне Югославияның құпия полициясы немесе хорват эмигранттарының арасындағы қарсыластары кінәлі болуы мүмкін.

Ерте өмір

Веккослав Любурич 1914 жылы 6 наурызда Любуски маңындағы Хумак ауылында герцеговиналық хорват отбасында дүниеге келді. Ол Любомир Любурич, банк қызметкері, мен Мария Солдоның үшінші баласы еді. Олардың тағы бір ұлы – Драгутин, ал қыздары – Мира мен Ольга. Любурич – дінге берілген, діни рәсімдерді үнемі орындайтын католик болатын. 1918 жылдың желтоқсанында оның әкесі темекі контрабандасымен айналысқанда полиция қызметкері тарапынан атылып өлтірілді. Әкесінің қазасынан кейін Любурич «сербтерді және серб монархиясын жек көріп, ренжіді», – деп жазады тарихшы Кэти Кармайкл. Содан кейін, Любуричтің әпкесі Ольга анасының мұсылманға үйленуіне тыйым салғаннан кейін Требижат өзеніне секіріп, өз-өзіне қол жұмсады. Любуричтің әкесі мен әпкесі қайтыс болғаннан кейін анасы қалған балаларын асырау үшін темекі фабрикасында жұмыс істеді. Біраз уақыттан кейін ол Жозо Тамбич есімді ер адамға тұрмысқа шығып, тағы үш балаға ие болды. Любуричтің анасының екінші некесінен туған жартылай бауырлары – Зора, Нада және Томислав. Любурич Любускиде бастауыш білімін аяқтағаннан кейін орта білім алу үшін Мостарға көшіп барды. Сол жерде ол хорват ұлтшыл жастарымен араласа бастады. Ол мұғалімдерімен және сыныптастарымен қарым-қатынаста жиі агрессивті болып, сабақтан көп қалып қоятын. Любуричтің құқық қорғау органдарымен алғашқы рет кездесуі 1929 жылдың 7 қыркүйегінде болды, ол қаңғыбас деп айыпталып тұтқындалды және Мостар соты оны екі күнге түрмеге жапты. Жоғары сыныпта оқығанда Любурич орта мектепті тастап, Мостардағы қор биржасында жұмыс істеді. 1931 жылы ол Хорватияның фашистік және ультраұлттық қозғалысы – Усташеге қосылды. Сол жылы ол биржа қаражатын жымқырғаны үшін тұтқындалды. 5 желтоқсанда Любурич қаражатты жымқыруы үшін бес айға бас бостандығынан айырылды. Бірақ ол түрмеден қашып, қайтадан тұтқындалғанға дейін Албания-Югославия шекарасына жетті. Түрмеден босатылғаннан кейін Любурич Солтүстік Хорватияға, содан кейін Суботицаға көшіп барды, онда ол Венгрия-Югославия шекарасын жасырын түрде өтті. Любурич алғаш рет Будапешттегі хорват эмигранттарымен кездесіп, кейін Янка Пушта деп аталатын Усташе оқу лагеріне көшті. Югославия шекарасына жақын орналасқан Янка Пушта Венгрия мен Италияда құрылған бірнеше Усташе оқу лагерлерінің бірі еді. Онда бірнеше жүз хорват эмигранттары, көбінесе Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкадан оралған жұмысшылар тұрды. Оқушылар Усташе басшысы Анте Павеличке адалдық ант берді, жасанды әскери жаттығуларға қатысты және сербтерге қарсы насихат материалдарын жасады. Янка Пуштада Любурич өмірінің соңына дейін қолданған Макс лақап атын алды. 1934 жылдың қазан айында Югославия королі Александр Марсельге дипломатиялық сапармен келген кезде Ішкі Македония революциялық ұйымы мен Усташе бірлесіп жасаған қастандық салдарынан қаза тапты. Осы оқиғадан кейін Венгрияда тұратын Усташелердің көпшілігі елден қуылды, бірақ Любурич пен бірнеше басқалары қалуға рұхсат алды. Любурич қысқа уақыт Нагиканизада тұрып, жергілікті әйелмен сүйіскеннен кейін одан ұл туды.

NDH құру

1938 жылы Германия мен Австрия арасындағы Аншлюстан кейін Югославия өзінің солтүстік-батыс шекарасын Үшінші рейхпен бөлісті және көршілері Ось державаларымен біріккенде, күшейе түскен қысымға ұшырады. 1939 жылы сәуірде Италия көршілес Албанияны басып алып, осылайша Югославиямен екінші шекараны ашты. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Югославия үкіметі бейтараптық саясатын жариялады. 1940 жылдың қыркүйек және қараша айлары аралығында Венгрия мен Румыния Үшжақты келісімге қосылып, Ось державаларымен одақтастыққа түсті, ал Италия Грецияға шабуыл жасады. Осы кезде Югославия толығымен Ось державалары мен олардың сателлиттерімен қоршалған еді, ал соғыстағы бейтараптық ұстанымы шиеленісті күйге жетті. 1941 жылдың ақпан айының соңында Болгария да келісімге қосылды. Келесі күні неміс әскерлері Румыниядан Болгарияға кіріп, Югославияны толық қоршап алды. Совет Одағына жасалатын шабуыл алдында оңтүстік қанатын қорғауды көздеген неміс диктаторы Адольф Гитлер Югославияны Ось державаларымен одақтасуға күшпен итермеледі. 1941 жылдың 25 наурызында, біраз кешігуден кейін, Югославия үкіметі келісімге шартты түрде қол қойды. Екі күннен кейін, батысқа бағытталған серб ұлтшылдары Корольдік Югославия Әуе күштерінің офицерлері ханзада Павелді қан төгілмейтін төңкеріс арқылы биліктен құлатты. Олар оның жас немересі Петрді таққа отырғызып, Корольдік Югославия Әуе күштерінің басшысы генерал Душан Симович басқаратын «ұлттық бірлік үкіметін» құрды. Бұл төңкеріс Гитлерді ашуға толтырды, ол дереу 1941 жылдың 6 сәуірінде басталған елді басып алуға бұйрық берді. 10 сәуірде радио арқылы Хорватия Тәуелсіз мемлекетінің (ХТМ) құрылуы жарияланды. Бұл туралы бұрынғы Австро-Венгрия армиясының офицері, шетелдегі хорват ұлтшылдарымен байланыста болған Славко Кватерник мәлімдеді. Павелич 15 сәуірде Загребке келді және ХТМ-нің басшысы болып жарияланды, немістерге ХТМ-нің Ось державаларына адал болатынына сендірді. Сербтердің жиырма жылдан астам билігіне наразы болған хорваттардың көпшілігі ХТМ-нің құрылуын қуанышпен қарсы алды. Югославияға жасалған басып кіру Ұсташаны шағын және көңілсіз хорват ұлтшыл ұйымынан бірден халықтық қозғалысқа айналдырды. Немістер бастапқыда Хорватиялық шаруалар партиясының басшысы Владко Мачекті хорват қуыршақ мемлекетінің басшысы етіп тағайындауды жоспарлады, бірақ Мачек өзінің демократиялық нанымы мен Ось державаларының соғыста жеңіске жете алмайтынына сенімді болғандықтан бас тартты. ХТМ неміс және итальян әсер аймақтарына бөлінді. Италияның әсер аймағы үш операциялық аймаққа бөлінді. I аймақ, Зadar, Šibenik, Trogir және Split қалаларын қоршаған жағалау және аралдық аймақтан тұрды, Италияға тікелей қосылды. II аймақ ХТМ-ге берілді. Ол Далмацияның және Далмация арғы жағының көп бөлігін қамтыды. III аймақ, сондай-ақ ХТМ-ге берілген, батыс және орталық Боснияға, шығыс Боснияның бір бөлігіне және бүкіл Герцеговинаға дейін созылды. 17 сәуірде Ұсташа халық пен мемлекетті қорғау туралы заңдық ережені қабылдады, бұл концлагерьлер құруды және ХТМ-де тұтқындарды жаппай атуды заңдастырды. Ұсташа үшін еврей мәселесі екінші деңгейдегі мәселе болды. Олардың басты мақсаты – ХТМ-ді 1,9 миллион сербтерден құтқару еді, олар жаңадан құрылған қуыршақ мемлекеттің халқының шамамен 30% құрады. Жоғары тұрған Ұсташа шенеуніктері ХТМ-де тұратын сербтердің үштен бірін өлтіруге, үштен бірін қуғынға шығаруға және үштен бірін католик дініне ауыстыруға тырысатындарын ашық мәлімдеді. Ұсташа қозғалысының наразылығы соғыстар аралық кезеңде сербтердің Югославияда хорваттарға жасаған әділетсіздіктеріне байланысты болды. Жоғары тұрған Ұсташа шенеуніктері 1928 жылдың маусымында Хорватия парламентінің бес депутатының атылуын, 1931 жылы хорват ұлттық антропологы және тарихшысы Милан Шуффлайдың өлтірілуін, 1932 жылы Велебит көтерілісін басуды, 1933 жылы Хорватия шаруалар партиясының вице-президенті Йосип Предавектің өлтірілуін және басқа да ондаған хорват саяси қайраткерлерінің тұтқындалуын және түрмеге қамалуын мысалға келтірді.

Бастапқы тазалау операциялары

1941 жылдың сәуір айының басында Любурич Югославия шекарасынан Гола қаласына жақын жерде заңсыз өтіп кеткен. Сәуірдің ортасында Загребке келді және Усташа бас штабының экономикалық бюросына тағайындалды. 6 мамырда Любурич Слуньға жақын Вельюн ауылына жіберілді. Ол 400 серб еркегін ауылдан алып кетіп, соған жауап ретінде көршілес Благайдегі хорват отбасының өлтірілуіне жауап ретінде жазалады. Қылмыскерлердің кім екені белгісіз болғанмен, усташтар Вельюнның сербтерін кінәлі деп жариялады және ауылдың еркек тұрғындары ұжымдық жазалануға тиіс деп шешті. Любуричтің қол астындағы барлығы елу адам болды, олардың көпшілігі 1930 жылдары Италияда сүргінде өмір сүрген ұзақ жылдар бойы Ustaše мүшелері болды. 9 мамыр күні кешке Вельюнның серб еркектерін Благайға әкеліп, жергілікті бастауыш мектептің ауласында пышақтармен және тұрпайы заттармен өлтірді. Қырғын түн бойы жалғасты. Келесі күні таңертең Любурич мектептен қанға батқан күйінде шығып, су құдығының жанында қолын және жеңін жуып жатқан көрінді. Маусым айының соңында Лика аймағындағы Горня Суважа және Донья Суважа ауылдары арқылы көлікпен келе жатқан усташ шенеуніктеріне оқ атылғандығы туралы хабарлама келіп түсті, бұл аймақтық билікті ауылдарға қарсы «тазалау» шараларын жүргізуге мәжбүр етті. 1 шілде күні таңертең Любурич усташтардың бір тобын екі ауылға бастап кірді. Тарихшы Макс Бергольц 300-ге жуық усташ операцияға қатысқанын жазды. Журналист және Холокосттан аман қалған Славко Голдштейннің айтуынша, Любуричтің өзінде Усташе қосалқы күштерінің 150-ге жуық мүшесі, сонымен қатар Хорватияның 250-ге жуық күзетшісі болды. Горня Сувая мен Донья Суваяның көптеген еркек тұрғындары усташтар келмес бұрын шөл далаға қашып кеткен. Олардың әйел туыстары қалып қойды, олар зорлық-зомбылыққа ұшырап, жыныстық мүшелері қиылып-жойылды. Ұсташтар құрбандарын өлтіру үшін негізінен пышақтар мен таяқтарды қолданды. Кем дегенде 173 ауыл тұрғыны, көбінесе әйелдер, балалар мен қарттар қаза тапты. 2 шілдеде 130-150 усташ жақын маңдағы Осредци ауылына шабуыл жасады. Ауыл тұрғындарының көпшілігі, бір күн бұрын Горня Суважа мен Донья Суважда болған оқиғаларды естіп, қырғынға ұшырауға дайын болып қашып кеткен. Келесі екі күн ішінде усташтар ауылдың отыздай тұрғынын, негізінен қарттар мен мүгедектерді өлтірді, олар басқалармен бірге қашып кете алмады. Сонымен қатар, Любурич және оның ізбасарлары жақын маңдағы Бубань ауылының тұрғындарын өлтірді. Өздерінің ішкі құжаттарына сәйкес, усташтар Бубаньда 152 серб азаматын өлтіріп, жиырма үйді өртеп жіберді. Кейбір үйлерде бірде-бір адам тірі қалмады. Тірі қалғандардың мәліметтері бойынша, қаза болғандардың саны 270-ке жуық болған. 3 шілдеде Любуричтің бірлігі Неблюси ауылының 53 тұрғынын, оның ішінде 12 жасқа дейінгі он баланы ұстады. Оларды атпен сүйрелетін арбамен жақын маңдағы Боричевац ауылына, сондағы казарма мен карст шұңқырына алып барды. Неблюсидің тұрғындары түнгі уақытта қамауға алынған 12 ересек ер адаммен бірге казармаға қамалды. Сол күні кешке оларды сегіз-сегізден топтастырып, карст ойысына алып барып, өлімге итеріп жіберді. Екі адам аман қалды. Шілде айының соңына қарай усташтар Лика мен оның айналасында кем дегенде 1800 сербті өлтірді. Ұсташтардың серб халқына қарсы зұлымдықтары мыңдаған сербтерді Иосип Броз Титоның партизандарына және Дража Михайловичтің четниктеріне қосылуға итермеледі. Лика қырғындары 27 шілдеде басталған серб көтерілісінің себебі болды. Көтеріліс ІІ және ІІІ аймақтарды итальяндық әскердің басып алуына әкелді. "Любурич пен оның басшылары жазықсыз халықты қатыгездікпен өлтіру арқылы олардың «этникалық таза аймақ» құру жоспарына қарсылық білдіретін кез келген қарсылықты басады деп қате есептеді", - деп атап өтті Голдштейн. "Олардың әрекеті керісінше әсер етті". 1941 жылдың шілде айының ортасында Любуричке Керштейн лагерінен қашып кеткен ондаған тұтқындарды қайтару тапсырылды. Қашқындардың барлығы дерлік тұтқындалды немесе өлтірілді, бірнешеуінің өміріне де залал келтірілді.

Ясеновац, IIII

NDH қауіпсіздік секторы екі агенттіктерден – Қауіпсіздік және қоғамдық тәртіп дирекциясы (RAVSIGUR) және Усташе қадағалау қызметі (UNS) құралған. RAVSIGUR мен UNS-ты Кватерниктің ұлы Дидо басқарды. RAVSIGUR 1941 жылдың 4 мамырында құрылды. UNS тамыз айында құрылды. Ол үш бюроға бөлінді: I бюро, III бюро және IV бюро. III бюро, сондай-ақ Усташе қорғанысы деп аталатын, NDH концентрациялық лагерьлерін басқару міндеті жүктелді. NDH-да барлығы шамамен 30 лагерь болды. 1941 жылдың сәуірінен тамыз айына дейін лагерьлердің басқаруына RAVSIGUR жауапты болды. Соғыстың көп бөлігінде III бюроны Любурич басқарды. Германияның NDH-дағы елшісі Зигфрид Каше айтқандай, Любурич жер аударылу кезінде концентрациялық лагерьлер желісін құруды жоспарлаған. 1941 жылдың мамырында Кватерник Крапье (Ясеновац I) және Брочице (Ясеновац II) ауылдарында екі ұстау орталығын салуды бұйырды, олар болашақ Ясеновац концентрациялық лагерінің алғашқы екі қосалқы лагері болды. Крапье мен Брочице 23 тамызда ашылды. Сол күні, II аймақтың итальяндық әскери оккупациясына тап болған III бюро, NDH жағалауындағы барлық концентрациялық лагерьлерді таратуға бұйрық берді. Ясеновац концентрациялық лагерінің алғашқы айларында Любурич жоғары лауазымдағы адамдарының келісімінсіз жаппай өлім жазасын іске асырған жоқ. Усташелердің жетекші тұлғасы Анте Мошков: «Ол Поглавникке тіпті өз анасы мен бауырларынан да жақын болды, ал оған адалдық пен бағыну оның өмірінің мәні болды», – деп атап өтті. Любуричтің адалдығы мен берілгендігі ақырында өтеді, және соғыс барысында ол Павеличтің жақын шеңберінің сенімді мүшесіне айналды. 1941 жылдың қыркүйек айының соңында NDH үкіметі Любуричті концентрациялық лагерьлерді құру және ұстаудың неміс әдістерін зерттеу үшін Үшінші рейхке жіберді. Любуричтің лагерьлерді аралап шығуы он күнге созылды. Кейінгі Усташе лагерлері Ораниенбург пен Заксенхаузен үлгісінде салынды. Ясеновац лагері сербтердің көп тұратын аймақта орналасқан. Любуричтің бұйрығымен 1941 жылдың қыркүйек және қазан айларында екі қосалқы лагерьдің маңындағы барлық серб ауылдары жермен тегіс етілді, олардың тұрғындары жиналып, Крапье мен Брочицеге депортацияланды. 1941 жылдың 14-16 қарашасында Крапье мен Брочице таратылды. Денсаулығы жақсы тұтқындар үшінші қосалқы лагерь – Ясеновац III-ті салуға мәжбүр болды, ол Кірпіш зауыты деп аталды. Науқастар мен мүгедектер өлтірілді немесе тастап кетілген лагерьтерде өлді. Крапье мен Брочицеде тұтқындалған 3000-нан 4000-қа дейін тұтқынның ішінде 1500-і ғана Кірпіш зауытын көруге өмір сүрді.

Ясеновац, IVV

Германияда жинаған ақпаратымен қаруланған Любурич Кирпіш ордасын Крапье мен Брочицеге қарағанда тиімді ұйымдастыра алды. 1942 жылдың қаңтар айында ІІІ бюро былғары өндірісіне арналған Ясеновац IV қосалқы лагерін құруға бұйрық берді, ол Күншікхана деп аталды. Бесінші және соңғы қосалқы лагерь Ясеновац V шамамен сол уақытта құрылды. Ол Стара Градишка деп аталып, оны еркек және әйел күзетшілер бақылаған. Олардың арасында Любуричтің Нада мен Зора есімді туғаннан басқа әпке-қарындастары да болды. Біріншісі Стара-Градишкада орын алған азаптаулар мен өлім жазаларына кеңінен қатысты. Ол Динко Шакичке тұрмысқа шықты. Соғыс кезінде Шакич Стара Градишканың командирінің орынбасары, кейіннен Кирпіш ордасының командирі болды. Любурич өзінің туған інісі Любо Милошты да жалдады. Милош Кирпіш зауытында еңбек қызметінің коменданты болып қызмет етті. Любурич сияқты, ол III бюроның басшысы болып тағайындалған кезде жиырмасыншы жылдардың соңында болған, Ясеновац лагерінің жүйесін басқаруға тағайындалған усташтардың көпшілігі өте жас болған. 1941 жылы Шакич 20 жаста, Милош 22 жаста еді. Ясеновац лагерін 1500-ден астам усташ күзетті. Кирпіш ордасы, Күншікхана және Стара Градишка 7000 тұтқынға сыйымды болды, бірақ тұтқындар саны 4000-нан аспады. Любурич айына екі-үш рет Ясеновац лагеріне баратын. Ол әр сапарда кем дегенде бір тұтқынды өлтіруді талап етті. Любурич тұтқындарды олардың өлім жазасына кесілу күні мен әдісі туралы мазақтап көңіл көтерді. Титоның өмірбаянын жазған Жаспер Годвин Ридлидің айтуынша, ол "тұтқындардың басына револьверін қойып, көңіл көтеретін". Кейде ол қағышты тартқан, кейде тартпаған". Любуричтің қатыгездігі басқа усташ лагерлеріне де тарады. Бірде ол аурудың таралуын тездету үшін жүздеген тифпен ауыратын тұтқындарды Стара-Градишкадан Джаковоға жіберді. "Любурич осындай атмосфера туғызды, - деп еске алады Милош, - әр усташ өзін тұтқынды өлтіруге шақырылғандай сезінді, бұл патриотизмнің әрекеті деп сенді". Газбен эксперименттер жүргізгеннен кейін Любурич Стара-Градишкада газ камерасын салуды бұйырды, ол күкірт диоксиді мен Циклон B қоспасын пайдаланды. Газ камерасы нашар салынғандықтан, үш айдан кейін бұл өлтіру әдісін тоқтатты. Соғыс барысында, неміс лагерьлерінен айырмашылығы, тұтқындардың көпшілігі пышақпен немесе соққысыз заттармен өлтірілді. 1942 жылдың басында Ясеновацтағы жағдай қызыл крест делегациясының сапарын күтіп, біршама жақсарды. Жаңа төсек пен төсек жамылғысы берілген дені сау тұтқындарға делегациямен сөйлесуге рұқсат етілді, ал ауру және әлсіз тұтқындар өлтірілді. Делегация кеткеннен кейін лагерьдегі жағдай бұрынғыдай болды. Ясеновацта тұтқындалғандардың отбасылары оған ақпарат сұраған сайын, Любурич екіұшты жауап берді. Хорват еврей мемлекеттік қызметшісі Драгутин Розенберг оны Ясеновацқа есім-жөнін атап, азық-түлік пен киім жеткізуге рұқсат беруге көндіруге тырысқанда, Любурич қай тұтқындардың әлі де тірі екенін ашпау үшін тек ірі көлемде жеткізуге келісті. Любурич сонымен қатар параға бейім екенін дәлелдеді, мұны Қызыл Крест өкілі Юлиус Шмидлиннің оқиғасы дәлелдейді. Ол Любуричке Ясеновацтағы тұтқындарға адамгершілікпен қарауға пара беруге тырысты, бірақ ашулы түрде бас тартты. Сонымен қатар, Любурич лагерь тұтқындарынан тәркіленген тауарларды дұрыс қолданбауға жол бермеді, бұл оның "Алтын ісі" деп аталатын оқиғаға берген жауабынан көрінеді. Любурич кінәлілерді өлтіруді бұйырды. Қаза тапқандардың арасында Любуричтің орынбасары Ивица Матковичтің бауыры да бар, ол өлтірілді.

Козара шабуыл

1941 жылдың 21 желтоқсанында Любурич, Рукавина және Мошковтың басшылығымен усташ жасақтары Босански Петровац маңындағы Пркосиге кірді. Любурич: «Біз Пркоста және олардың барлық ауылдарындағы барлық адамды, соңғы адамға дейін, тіпті балаларды да өлтіруіміз керек» деді. Усташелер 400-ден астам серб азаматын, көбінесе әйелдерді, балаларды және қарттарды ұстады. Көп ұзамай оларды жақын жердегі орманға алып барып, өлтірді. 1942 жылдың 14 қаңтарында Любурич усташ жасағын басқарып, Боснияның солтүстігіндегі Драксенич ауылына кірді және тұрғындарын өлтіруге бұйрық берді. Одан кейін болған қырғында 200-ден астам ауыл тұрғыны, көбінесе әйелдер, балалар мен қарттар қаза тапты. 1942 жылдың ортасында Мемлекеттік барлау және үгіт-насихат бюросы (DIPU) тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі (NDH) барлық газеттерге қатаң ескерту жасап, Любурич, III бюро және NDH-нің «жинақтау орталықтары» туралы жазуға тыйым салды. DIPU-дың ескертуіне қарамастан, Любурич 1942 жылы «Дринадағы күзет» (Wacht an der Drina) атты үгіт-насихат фильмінде көрсетілді. 1942 жылдың маусым айында Вермахт, Отан қорғаушылар және усташ жасақтары Козара шабуылын бастады, мақсаты Боснияның солтүстік-батысындағы Козара тауы маңындағы партизандық күштерді ығыстыру болды. Бұл Германияның Белград-Загреб теміржол желісіне қауіп төндірді. Партизандар жеңіліске ұшыраса да, шабуылдың салдарынан аймақтың бейбіт халқы көп зардап шекті. 1942 жылдың 10 маусымы мен 30 шілдесі аралығында Козара тауының маңында тұратын 60 000 бейбіт тұрғын, көбінесе сербтер, ұсталып, концлагерлерге жеткізілді. «Козара соңғы адамға дейін тазартылды, – деп жазды Вермахттың өкілдігі генерал-майор Эдмунд Глейз Хорстенау, – және соңғы әйел мен бала да». Козараның халқы азайғаннан кейін Любурич жыл сайынғы «салық» енгізуді жоспарлады, оған сәйкес серб ұлдары отбасыларынан алынып, серб ұлттық ерекшеліктерінен бас тартып, усташтар қатарына қосылуға мәжбүр болар еді. 1942 жылдың соңында ол Козара тауы маңындағы шайқастарда үйсіз қалған 450 баланы «асырап алды». Қара усташ киімдерін киген Любурич жігіттерді өзінің «кішкентай янычарлары» деп атады, бұл Осман империясының девшirme жүйесіне сілтеме жасады, онда Балқан елдеріндегі христиан отбасыларынан ондаған мың жігіттер алынып, Осман әскеріне қосылған. Әр таңда Любуричтің «янычарлары» әскери жаттығуларға қатысып, «Пәктік Әке» дұғасын оқуға міндеттелді. Эксперимент сәтсіз аяқталып, жігіттердің көпшілігі усташ болудан бас тартты. Көптегендері кейіннен дұрыс тамақтанбаудан, дизентериядан және басқа аурулардан қайтыс болды. Козара шабуылынан кейін усташтар ұрлаған жүздеген балаларды Диана Будисавльевич басқаратын Загребтен келген Қызыл Крест еріктілері құтқарды. Күнделігінде Будисавльевич Стара Градишкада Любуричпен болған кездесуін еске алды, онда ол оны және оның әріптестерін «тек серб балаларына көңіл бөлгендері үшін» айыптады, ал тәуелсіз Хорватия мемлекетінде (NDH) азап шеккен хорват және босниялық мұсылман балалары бар екенін айтты. Будисавльевичтің сөзіне сүйенсек, Любурич оларды қамаумен қорқытты және «бізге не болғанын ешкім білмейді» деп ескертті.

Үй қамауы және Лоркович-Вокич заговорының бұзылуы

1942 жылдың тамызында Любурич Бойник (майор) шеніне көтерілді. Глайзе Хорстенау Павеличке Любуричтің неміс операцияларына кедергі келтіріп жатқанына шағымданды. Немістер Любуричке сенімсіздікпен қарады, олардың ішкі меморандумының бірінде ол «невротикалық, патологиялық тұлға» деп сипатталды. Немістерді жұбату үшін Павелич Любуричті Травникке қайта тағайындады. Ол оны Хорватияның ішкі күзетінің 9-шы жаяу әскер полкінің командирі етіп тағайындады, оның мақсаты – Италияның Шығыс Герцеговинадағы Черногориямен шекарасын қорғау болды, онда шектен тыс четниктердің күші жиналған еді. 9-шы жаяу әскер полкі Герцеговинаға аттануға дайындалып жатқанда, Любурич өзінің бағыныштыларының бірін атып өлтірді. Бұл оқиға ішкі күзетшілердің арасында наразылық тудырды. Любурич дереу шенінен айырылып, оның орнына полковник Франьо Шимич тағайындалды. Қараша айының соңында немістердің талабы бойынша Любурич үй қамауына алынды, ол оны анасы мен жарты әпкелерімен бірге Загребтегі пәтерде өткізді. Станко Шарк Любурич болмаған кезде Ясеновацтағы операцияларды қадағалауға тағайындалды. Любуричтің орынбасары Ивица Маткович Ивица Брклячичпен ауыстырылды. Любуричтің үй қамауының шарттары өте жеңіл болды және оған пәтерінен шығып, серуендеуге рұқсат берілді. Любурич ресми түрде ауыстырылғанмен, Ясеновацтағы операцияларды іс жүзінде басқарды. Мысалы, 1942 жылдың соңында ол солтүстік Босниядағы серб халқына қарсы бірқатар қатыгездік жасағаны үшін түрмеге қамалған Мирослав Филиповичті босатуды ұйымдастырды. Филипович кейіннен Стара Градишканың командирі болып тағайындалды. Екі ай бойы Мачек және оның әйелі Любурич пен оның отбасымен бірге тұрды. Мачек айтуынша, Любуричтің анасы жылап, Мачек әйеліне, егер оның ұлы оның жасаған деген зұлымдықтарына жауапты болса, Любуричті дүниеге келтіргеніне өкінетінін айтқан. 1942 жылдың соңына қарай НДХ-дағы наразылық Германияның Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы мүдделеріне зиян келтіре бастады. Немістер НДХ-та тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін Павеличке қысым көрсетуді бастады. Осы мақсатта олар оны сербтерге қарсы усташелердің қатыгездіктерін тоқтатуға шақырды. Жауап ретінде усташелер «Хорват православие шіркеуін» құрды, оның мақсаты НДХ-тың серб халқын ассимиляциялау, оларды «Православтық сенімдегі хорваттар» деп белгілеу болды. Павелич Славко мен Дидо Кватерниктерді НДХ-тың барлық проблемалары үшін күнәлі деп көрсетті. Ол біріншісін партизандар мен четниктерді тоқтатудағы Отан қорғаушылар мен Усташе ополчениесының әлсіздігі үшін, ал екіншісін сербтерді қырғынға ұшыратқаны үшін айыптады, тіпті бұл зұлымдықтар Павеличтің білімімен жасалғанын еске салды. 1942 жылдың қазан айында әке мен бала Словакияға жер аударылды. 1943 жылдың 21 қаңтарында UNS таратылып, сол айдың басында құрылған Қауіпсіздік және қоғамдық тәртіп бас басқармасына (GRAVSIGUR) біріктірілді, ол бұрынғы RAVSIGUR-дың орнына келді. GRAVSIGUR содан кейін НДХ-тың концентрациялық лагерьлерін басқаруды өз мойнына алды. Любурич әлі де ресми түрде үй қамауында болғандықтан, 1943 жылдың ортасында Лепоглава маңындағы Шумец ауылына көшірілді. Осы уақытта ол Германия жеңілген жағдайда гестапо офицері Курт Коппельмен партизандарға қарсы партизандық операцияларды жоспарлай бастады. 1941 жылы партизандардың саны 7000-нан 1942 жылы 25000-ға дейін, ал 1943 жылдың соңында 100000-ға дейін өсті. 1943 жылдың 8 қыркүйегінде итальяндықтар одақтастарға капитуляциялады. Партизандарға көптеген итальяндық бөлімшелер берілді, олар оларды қарусыздандырып, осылайша көптеген заманауи қару-жарақтарды иеленді. Любурич 1944 жылдың көп бөлігінде назардан тыс қалды, бірақ 1944 жылдың тамызында Лоркович-Вокич қастандығы ашылғаннан кейін оның тағдыры өзгерді. 30 тамызда Любурич үкіметтік министрлер Младен Лоркович пен Анте Вокичтің тұтқындалуын жеке бақылады. Ішкі істер министрі Лоркович пен Қорғаныс министрі Вокич Павеличті құлатып, одақтас үкіметті орнатуға тырысқандары үшін айыпталды. Олардың тұтқындалуынан кейін Любуричке Лоркович пен Вокичті, сондай-ақ басқа да күдіктілерді тексеру тапсырылды. Сол жылдың қазан айында Любурич пуковник (полковник) шеніне көтерілді. 1944 жылдың желтоқсан айында Хорватияның ішкі күзеті мен Усташе ополчениесы бірігіп, Хорватия қарулы күштерін құрды. 7 желтоқсанда Любурич Сербиялық еріктілер корпусының отыздан астам мүшесін Загребтің негізгі теміржол вокзалы арқылы өтетін пойызға мінгізіп, оларды атуға бұйырды. Словенияға бағытталған олар Павеличтен Загреб арқылы кедергісіз өтуге рұқсат алған, бірақ Любурич бұған мән бермеді.

Сараеводағы террор

1945 жылдың басында Павелич Любуричті Сараевоға коммунистік астыртын қозғалысты жоюға жіберді. Любурич 15 ақпанда қалаға келді. Бес күннен кейін Гитлер Сараевоны «Фестунг» (немесе «бекініс») деп жариялап, оны кез келген құнмен қорғауды талап етті. Гитлер партизан шабуылына дайындық үшін қаланың қорғанысын ұйымдастыруға генерал Хайнц Катнерді тағайындады. 24 ақпанда Катнер Любурич құрметіне банкет ұйымдастырды. Банкетте Любурич Сараеводағы коммунистік қарсылықты жою ниетімен бөлісті. Біраз уақыттан кейін Любурич тоғыз усташ офицерін белгілі және күдікті коммунистерді атқылау үшін арнайы топқа тағайындады. Оның штаб-пәтері Сараевоның орталық бөлігіндегі виллада орналасқан, ол қала тұрғындары арасында «қорқыныш үйі» деп танылды. 1 наурызда партизандар «Сараево операциясын» бастады, мақсаты – қаланы немістер мен усташтардан тартып алу. Наурыздың басында Сараево қоршауға алынып, Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің (ХТМ) қалған бөлігінен үзіліп қалды. Любурич «Командир Любуричтің соғыс қылмыстары соты» деп атаған, көзбөлек сот құрды, ол мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен айналысты. Сот бағаны белгілеу сияқты негізсіз айыптауларды да қарады. Сотталған тұтқындардың алғашқы тобы Мостардан келген 17 мұсылман босқыннан тұрды. Осы айдың ішінде коммунистер деп күдікті ондаған адам атқыланды. Тұтқындаулар мен одан кейінгі атқылаулар қатты тәуелсіздікке ие болды, бұл сараевтықтардың қорқынышын күшейтті. Көзі куәгерлерінің айтуынша, Любуричтің агенттері тұтқындардың қолын артына байлап, аяқтарының арасынан өткізіп, тізелеріне таяқ қойып, кері асып, содан кейін ұрып-сапалап азаптады. Ұсташтар «тергеу» деп атаған бұл азаптау сеанстары көбінесе тұтқынның өлімімен немесе концлагерге жер аударылуымен аяқталды. Любурич құрбандарының отбасы мүшелерін виллаға шақырып, олардың жақындары қалай азапталғанын және өлтірілгенін егжей-тегжейлі айтқан делінеді. Өлім-жітімдер жалғасып жатқанда, кейбір сараевтықтар өмірі үшін қорқып, бомбадан қорғаныш алаңдарына тығылды, бірақ қала апталар бойы бомбаға түспеген еді. 16 наурызда Любурич 1000-нан астам усташ саяси және әскери қайраткерлерін шақырды және жоғары лауазымды неміс шенеуніктерінің қатысуымен большевизмді, Ялта конференциясын және Белградтағы жаңа коммунистік үкіметті айыптаған мәлімдеме жасады. 21 наурызда усташтар Любуричті өлтіру жоспарын анықтады. Оның өлтірушісі – Халид Назечич есімді жас коммунист, оны оның серіктестерінің бірі сатқан. Кейін қаладағы партизан шабуылында төрт усташ қаза тапты. 27-28 наурыз түнде усташтар Сараевоның Мариндвор ауданындағы ағаштар мен көше шамдарына 55 сараевтықті асып тастады. Олардың мойындарына «Поглавникке ұзақ өмір!» деген жазуы бар тақтайшалар ілінді. Олардың денелерін басқаларға ескерту ретінде ілгектеп қойды. Денелерді алуға тырысқандарға оқ атылды. 4 сәуірде Любурич және оның сүйіктілері Сараеводан кетті. Шамамен 350 усташ полицейі мен 400 усташ сарбазы қаланы қорғау үшін қалды. Соғыс қылмыстары жөніндегі комиссияның мәліметінше, Любуричтің Сараеводағы террорлық билігі 323 адамның өмірін қиды. Тағы бірнеше жүз адам концлагерлерге жер аударылды. Партизандар 6 сәуірде Сараевоға кірді және оны азат етілген деп жариялады. Қаланың басып алынуы Югославияға шабуылдың төртінші жылдығымен сәйкес келді. Любуричтің вилласының артқы ауласынан денелерді шығару, олардың көп бөлігі балаларға тиесілі болды, совет кинотоптарымен құжатталды. Любуричтің қылмыстарының салдарына куә болған тағы бір адам – американдық журналист Ландрум Боллинг, ол «бір-бірінің үстіне шыршадай үйілген» денелерге толы бөлмені еске алды. Көптеген мәйіттерде азаптау және мүгедектік белгілері байқалды. Олардың арасында басы қиратылған, көздері қазылған және жыныс мүшелері қайнаған сумен күйдірілген Халид Назечичтің денесі де болды.

NDH-ны жою

Сараеводан шыққаннан кейін Любурич Загребке ұшаққа отырды. Боронгайд әуежайына қонуға тырысқанда, Любуричтің ұшағы бомбадан зақымдалған ұшу-қону жолағына құлады. Любурич басына жарақат алғандықтан, ауруханаға жатқызылуы тиіс болды. Павелич Любуричті емделіп жатқанда барып, оның бағыныстыларын шаршаған және көңілі қалған күйде тапты, ол немістерді Хорватияны сатқандықпен айыптады. Көп ұзамай Любурич генерал шеніне көтерілді. Сәуірдің басында ол Ясеновацтағы қалған тұтқындарды өлтіруге бұйрық берді. Сондай-ақ, лагерь жұмысына қатысты құжаттарды жоюға, ал айналасындағы жаппай қабірлерден шығарылған мәйіттерді өртеуге бұйрық берді. Любуричтің соғыс кезіндегі әрекеттеріне қатысты айыптайтын ақпаратқа ие болған бірнеше адам, мысалы, Гестапо агенты Коппель, оның бұйрығымен өлтірілді. Сәуірдің соңында Любурич Лоркович пен Вокичті, сондай-ақ Лоркович-Вокич қастандығына қатысы барларды өлім жазасына кесуге келісім берді. Партизандар жақындағанда Любурич усташтардың Загребте соңғы қарсылық көрсетуін ұсынды, бірақ Павелич бас тартты. Ұсташтар не істеу керектігі туралы екіге бөлінді. Бір бөлігі мүмкіндігінше тез Австрияға шегінуді ұсынды. Басқалары, Любуричтің бастамасымен, НДХ құлағаннан кейін партизандық шабуылдар жүргізетін ауылдық аймақтарда жасырын әскерлер құруды жақтады. 24 сәуірде Храстинада Любуричтің ізбасарлары қырық үш рома мен синтиді өлтірді. Мамырдың басында Любурич Загреб архиепископы Алойсиус Степиначпен кездесті, ол оған партизандарға қарсы қарулы қарсылық көрсетпеуді өтінді. 5 мамырда НДХ үкіметі Загребтен кетіп, Павелич оларды ілесіп кетті. 15 мамырға қарай НДХ толығымен құлады. Он мыңдаған усташтар британдық армияға берілді, бірақ партизандарға қайтарылды. Партизандардың жазалау шараларында мыңдаған серб және словен ынтымақтастарымен бірге көптеген адамдар қаза тапты. Кейбір усташтар, «крестшілер» деп аталған, Югославияда қалып, коммунистерге қарсы партизандық шабуылдар жасады. Олардың арасында Любурич басқарған шағын топ болды, олар оңтүстік Словения мен солтүстік Славонияның ормандарында қалып, жаңадан құрылған Югослав халық армиясымен (ЮНА) шайқасты. Любурич өзінің куәлігін өлген солдаттың денесіне жасырып, тұтқындалудан және жазалаудан қашып құтылды. Матькович пен Мошков арқылы Любурич Австрияға қашып кеткен Павеличке хат жіберді, онда ол күресін жалғастыру ниетін білдірді. Любуричтің соғыстан кейінгі Югославиядағы әрекеттері туралы үш түрлі мәлімет бар. Бір дерек бойынша, Любурич оңтүстікке қарай Билогора тауларына бет алды, онда ол Бранко Бачич басқаратын елуден астам крестшілер тобымен кездесті. Олар батысқа қарай жол тартты және Фрушка-Горада база құрды. 1945 жылдың қарашасында Любурич және онға жуық крестшілер Венгрия-Югославия шекарасын өтіп, Югославиядан қашып кетті. Екінші нұсқада Любурич ЮНА-мен атыс кезінде жараланып, Драва өзенінен Венгрияға генерал Рафаэль Бобан көтеріп алып кеткен, ол кейін Югославияға оралды және одан ешқандай хабар болмады. Үшінші нұсқада, Любуричтің өзінің айтуынша, ол 1947 жылдың соңына дейін крестшілермен күресіп, ауыр жарақат алып, елден кетуге мәжбүр болды. Любуричтің жарты әпкесі Нада және оның күйеуі Динко Шакич Аргентинаға қашып кетті. Любуричтің қалған туыстарының кейбіреулері осылай бақытты болған жоқ. Милош 1947 жылдың шілдесінде крестшілердің көтерілісіне қатысқандықтан елге жасырын кіргеннен кейін бірнеше крестшілермен бірге Югослав билігімен тұтқындалды. Кейіннен ол соғыс кезінде жасаған қылмыстары үшін сотталды. Сот барысында ол Ясеновацтағы кісі өлтірудегі рөлін толық мойындады. Ол барлық айып бойынша сотталып, 1948 жылы өлім жазасына кесілді.

Жер аудару

1949 жылы Любурич Испанияға көшіп барды. Көптеген усташ эмигранттары үшін бұл ел үміткер ел ретінде қарастырылды, себебі Остік державалардың ешқайсысы НДХ-ны мойындамаған, ал Испания мойындаған болатын. Любурич Максимилиан Солдо деген лақап атымен Испанияға кірді. Испанияға келген соң Любурич испан билігі тарапынан тұтқындалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Көк дивизияның бұрынғы қолбасшысы Агустин Муньос Грандестің көмегімен ол елде қоныс таба алды. Ол Бениганимде тұрып жатты. Ал Павелич отбасымен Буэнос-Айреске қоныс аударып, құрылыс бизнесін бастады. Ол Оңтүстік Америкадағы хорват эмигранттары қауымдастығының ресми емес жетекшісіне айналды. Павеличтің қашықтағы Аргентинадағы жер аударылуы, әсіресе Еуропада хорват эмигранттарының саны артуымен қатар, оны көбінесе маңызсыз етіп көрсетті. 1950 жылдың шілдесінде ашық қарсылыққа тап болған Павелич Любуричті Батыс Еуропадағы хорват эмигранттары қауымдастығындағы өкіметіне қарсы тұруға ниеттенгендерге ескерту ретінде Римге жіберді. Тарихшы Гай Уолтерс оның соғыстағы өмірін ескере отырып, Любуричтің "қорқынышты репутацияға ие болғанын" жазды. Тамыз айында Павелич Чикагодағы хорват диаспорасы газетінде хорваттарға шетелдік әскерге қосылмау туралы ескерту жариялады. Любурич соғыстан кейінгі кезеңде Павеличтің саяси қарсыластарын өлтірген деген болжам жоқ, бірақ оның аты-жөнін атау ғана эмигранттар арасындағы Павеличке қарсы фракцияның санын күрт азайтты. Павеличке қарсы наразылық басылғаннан кейін Любурич Испанияға оралды. 1951 жылы ол Гамбургте пайда болып, Павеличті қолдайтын фракция үшін жұмысқа алу орталығын құрды. Сол жылы ол "Дрина" атты газетті шығарды. 1953 жылдың қарашасында Любурич испандық Изабела Хернайзға үйленді. Олардың төрт баласы болды – екі ұл және екі қыз.

Павеличпен жарылыс

1955 жылы Павелич Югославияның ыдырауы жағдайында Босния мен Герцеговинаны Ұлы Хорватия мен Ұлы Сербия арасында бөлісудің болашағын талқылау үшін четник эмигранттарымен келіссөздер жүргізді. Любурич мұнан ашуланды. Жазбаларында Любурич Хорватияның, НДХ сияқты, Дрина өзеніне дейін созылуы керек екенін, сонымен қатар Сербияның Санджак сияқты аймақтарын да қамтуы керек екенін, ол ешқашан соғыс уақытындағы қуыршақ мемлекеттің құрамына кірмегенін жазды. Любурич Павеличті және оның ізбасарларын қатаң сынады. Ұзақ өтпей ол Дрина қоғамының достары мен Хорват ұлттық қарсылық ұйымын (ХНО) құрды. 1956 жылдың маусым айында Павелич қарсыласы – Хорватия азаттық қозғалысын (ХОП) құрды. 1957 жылы Любуричтің әйелі күйеуінің соғыс кезіндегі жасаған қылмыстарын егжей-тегжейлі баяндайтын, оның балаларды өлтірудегі рөліне ерекше мән берілген анонимді хат алды. Ол көп ұзамай ажырасуға өтініш берді. Ажырасу процесінде Любуричке ерлі-зайыптылардың балаларына ортақ қамқорлық құқығы, сондай-ақ олардың үйіне иелік ету құқығы берілді. Сол жылы ол үйін сатып, Валенсияға жақын орналасқан Каркаисент қаласына көшіп, құс шаруашылығымен айналысатын ферма ашты. Ферма тез арада банкротқа ұшырады, ал Любурич көп ұзамай саяхатшы сатушыға айналды. Каркаисентке көшкеннен кейін ол үйінде орналасқан Дрина Пресс жеке баспаханасын құрды. Любуричтің көршілері оны Висенте Перес Гарсия деп білді, бірақ оның соғыс жылдарындағы өткенінен хабарсыз болды. Ол генерал Дриньянин және Бойник Диздар (полковник Диздар) аттарымен мақалалар жазды. Жазбаларында Любурич соғыс кезінде белгілі бір қателіктер жасағанын мойындады, бірақ оған тағылған қатыгездіктер үшін ешқашан мойындамады немесе өкінгенін білдірмеді. Ол усташтар мен коммунистік хорваттар арасындағы "ұлттық келісімді" жақтады. Любурич Кеңес Одағының барлау қызметтерімен байланыс орнатқанын да мәлімдеді. Ол Хорватияның Югославияның ыдырауы жағдайында бейтарап мемлекет болуы керек екенін айтты, бұл кейбір қатал антикоммунистік хорват эмигрант орталарында жағымсыз қабылдады. 1957 жылдың 10 сәуірінде Буэнос-Айресте НДХ құрылғанына арналған мерекелік шарадан оралғанда, Павелич Югославияның құпия қызметі – Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасы (UDBA) жасаған қастандық кезінде ауыр жарақат алды. 1959 жылдың желтоқсанында ол Мадридте жарақатының салдарынан қайтыс болды. Екі адамның өзара жеккөруіне байланысты Любуричке оның жаназасына қатысуға рұқсат берілмеді. Павеличтің қайтысынан кейін Любурич Хорватия қарулы күштерінің соңғы қолбасшысы ретіндегі рөлін пайдаланып ХОП-ты бақылауға тырысты. Бірақ ХОП-тың жоғары жағы оны қабылдамады, содан кейін Любурич әскериленген жолға түсіп, бірнеше еуропалық елде неоусташ оқу лагерьлерін құрды және әскери тактика мен партизандық әдістерге қатысты мақалалар жариялады. 1963 жылы ол "Обрана" ("Қорғаныс") газетін шығарды.

Өлім

1969 жылғы 21 сәуірде таңертең Любуричтің жасөспірім ұлы өз үйінің бір бөлмесінде әкесінің қанға батқан мәйітін тапты. Любурич бір күн бұрын қаза тапқан болатын. Едендегі қан іздері оның ас үйден аяқтарынан сүйреліп, төсек астына тығылғанын көрсетті. Оның басына бірнеше рет күшті соққылар түскені анықталды. Денсаулық сақтау органдарының сараптамасы бойынша, басына тиген соққылар өлімге әкелмеген; Любурич өз қанынан тұншығып қайтыс болды. Любурич Каркагентте жерленді. Оның қосылу рәсіміне жүздеген хорват ұлтшылдары қатысты, олар усташ формасында киініп, усташ ұрандарын айтып, фашистік сәлемдеме жасады. Любуричтің өлімі «Дрина» және «Обрана» ұйымдарының құлауына себеп болды. Любуричтің өлтірілуі УДБА Еуропа бойынша хорват ұлтшылдарының жетекші тұлғаларын жойған кезде болды, сондықтан күдік оларға түсті. 1967 жылы Любурич өзінің немере інісі Илия Станичті баспаханасында жұмысқа алды. Станичтің әкесі Винко соғыс кезінде Любуричпен бірге шайқасқан. Ол крестпен соғысқанда Югославия билігіне түсіп, тұтқында қаза тапты. Любуричтің үйінде тұрып жұмыс істеген Станич, Любуричтің қайтысынан кейін дереу Югославияға оралды. Югославияның құпия құжаттарында Станичтің «Мунгус» кодировкасымен белгіленген УДБА агенті болғаны көрсетілген. 1969 жылғы мамырдағы жауап алу барысында Станич өзінің жетекшілеріне Любуричтің кофесіне у салып, оны басқа УДБА агенті бергенін айтты. У Любуричті өлтіре алмағаннан кейін, Станич қорқып, бөлмесіне шалғыш алып келді. Ас үйге оралғанда Любуричтің денсаулығы нашарлап жатқанын айтты. Любурич құсуға барғанда, Станич оның басына бірнеше рет соқты. Любурич қозғалмай жерге құлап түсті. Содан кейін Станич ас үйден шығып, есік жабық екеніне көз жеткізді. Қайтып келгенде Любуричті ыдыс-аяқ үстінде тұрып, ауырсынудан қырылып жатқанын көрді. Станич оны тағы да басына ұрып, бас сүйегін жарақаттады. Содан кейін Любуричтің денесін көрпеге орап, жақын маңдағы бөлмеге сүйреп әкетті. Станич бастапқыда мәйітті баспаханада жасыруды жоспарлағанын, бірақ Любуричтің тым ауыр болғанын мәлімдеді. Бөлмеге кірген соң Станич мәйітті төсек астына тығып, үйден тыныш шығып кетті. 2009 жылғы шілдеде хорваттың «Globus» апталығына берген сұхбатында Станич бұрынғы айтқандарын өзгертті, Любуричті екі HOP мүшесі өлтіргенін мәлімдеді. Любуричтің Станичтің әкесі және соғыстан кейінгі партизандық әрекеттері туралы айтқан сөзіне ренжіді, сондықтан ол екі адамды іздеп тапты, олар тек соққы бергісі келгенін айтқан. Любурич өлтірілген күні Станич оларға үйіне кіруге рұқсат бергенін және екеуі Любуричті ауыр металл таяқшамен бір соққымен өлтіргенін мәлімдеді. 2012 жылы Станич тағы да өз сөзін өзгертті, бұл жолы Любуричті өлтірген екі басқа адамды айыптады.

Бағалау

Қазіргі заманғы неміс деректерінде усташелердің өлтірген сербтерінің саны шамамен 350 000-ға жетеді. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының мәліметінше, соғыс кезеңінде усташелер 320 000-нан 340 000-ға дейін сербтерді өлтірген. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар усташелердің 300 000-нан астам сербті өлтіргеніне келіседі, бұл НДХ-да тұратын барлық сербтердің шамамен 17 пайызын құрайды. Нюрнберг процесінде бұл кісі өлтірулер геноцид деп танылды. Усташелер 26 000 еврей мен 20 000 рома халқының өліміне де жауапты болды. Тарихшы Эмили Греблдің бағалауынша, соғыс жылдарындағы шамамен 200 000 өлімнің себебі Любурич болып табылады. Соғыс кезінде Любурич усташелердің Ясеновацта Осман империясы Еуропаны басып алған кезде өлтірген сербтерден де көп сербтерді өлтіргенін мақтан еткен. Ол сондай-ақ Германия Сыртқы істер министрлігінің Оңтүстік-Шығыс Еуропа жөніндегі уәкілі Герман Нойбахерге Ясеновацта шамамен 225 000 сербтің өлтірілгеніне сенетінін айтқан. Ясеновац мемориалдық орталығындағы құрбандардың толық емес тізімінде 83 145 адамның аты-жөні бар, оның ішінде 47 627 серб, 16 173 рома және 13 116 еврей. Көптеген тарихшылар Ясеновацта 100 000-ға жуық адамның қаза тапқанына келіседі. 1998 жылы Шакич Аргентинада тұтқындалды. Келесі жылы ол соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша айыпталу үшін Хорватияға экстрадицияланды. Шакич барлық айып тарманы бойынша кінәлі деп танылып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол 2008 жылдың шілдесінде қайтыс болды. Любуричтің жартылай қарындасы Нада күйеуімен бірге тұтқындалды, бірақ дәлелдердің жетіспеуіне байланысты босатылды. Ол 2011 жылдың ақпан айында қайтыс болды. 2011 жылдың шілдесінде Сербия үкіметі оны тұтқындауға ордер шығарды, бірақ ол осы жылдың басында қайтыс болғанын білмеді. Сербия билігі оның өлімі туралы мәлім болғаннан кейін ордер күшін жойды. Шакич өзінің қайын жұбайын "адамгершілікпен келген" және "халықты қорғаушы" деп сипаттады. Любуричтің бірнеше замандастары, сондай-ақ көптеген ғалымдар мүлдем басқаша пікір білдірді. Абвер офицері Артур Хаффнер Любуричті Павеличтің "ең қатыгез сақшысы" деп айыптады. Академиялық әдебиетте Любурич көбінесе садист ретінде сипатталады. Холокост зерттеушісі Уки Гони оны "қанға жанымды құмар ақылсыз" деп сипаттайды. Уолтерс жазғандай, "Поглавниктің барлық қарақшыларының ішінде" Любурич ең жаман болды. Балқан елдерін зерттеуші тарихшы Йозо Томасевич Любуричті усташ қозғалысының "ең қатыгез және қанқұмар" мүшесі деп сипаттады. Кармайкл Любуричті "Екінші дүниежүзілік соғыстың ең танымал соғыс қылмыскерлерінің бірі" деп атайды. Тарихшылар Ладислаус Хори мен Мартин Бросзат Любуричті "ең қорқынышты және ең жек көрінетін" усташ басшыларының бірі деп сипаттайды.