Кіріспе
Қаржы нарығы ұғымы
Бірден сату (сұраныс) және бірден сатып алу (ұсыныс) бағалары арасындағы айырма – бұл базар жасаушының жағдайындағы «сатып алу-сату аралығы» (немесе «ұсыныс-сұраныс» деп те аталады) және аукциондық сценарийде акциялар, фьючерстік келісімдер, опциондар немесе валюта жұптары үшін бір нарық жасаушымен немесе лимит тапсырыстар кітапшасында көрсетілген бағалардың айырмасы. Қайсыбір бағалы қағаздың сатып алу-сату аралығының мөлшері – нарықтың өтімділігінің және транзакциялық шығындардың мөлшерін бағалаудың бір өлшемі. Егер аралық 0-ге тең болса, онда бұл актив сүрткісіз болып саналады.
Өтімділік
Сауда-саттықты бастаған трейдер өтімділікке қанағаттандыруды талап етеді, ал екінші тарап (қарсы тарап) өтімділік ұсынады. Өтімділікке қанағаттандыруды талап ететіндер нарықтық бұйрықтар береді, ал өтімділік ұсынатындар лимиттік бұйрықтар береді. Бір циклды (бір уақытта сатып алу және сату) жүзеге асырғанда, өтімділікке қанағаттандыруды талап етуші спредті төлейді, ал өтімділік ұсынатын тарап спредті алады. Белгілі бір уақытта орындалмаған барлық лимиттік бұйрықтар (яғни орындалмаған лимиттік бұйрықтар) бірге Лимиттік бұйрықтар кітабы деп аталады. NASDAQ сияқты кейбір нарықтарда дилерлер өтімділікпен қамтамасыз етеді. Алайда, Австралиялық бағалы қағаздар биржасы сияқты көптеген биржаларда белгіленген өтімділік ұсынатындар жоқ, және өтімділікті басқа трейдерлер ұсынады. Бұл биржаларда, тіпті NASDAQ-та да, мекемелер мен жеке тұлғалар лимиттік бұйрықтар арқылы өтімділікпен қамтамасыз ете алады. Сұраныс-ұсыныс аралығы биржада саудаланатын бағалы қағаздар мен тауарлардағы өтімділік құнының қабылданған өлшемі болып табылады. Кез келген стандартталған биржада транзакциялық құнның негізгі бөлігін екі элемент құрайды: брокерлік комиссиялар және сұраныс-ұсыныс аралығы. Бәсекелестік жағдайында, сұраныс-ұсыныс аралығы операцияларды кешіктірмей жүргізу құнының өлшемі болып табылады. Жедел сатып алушы төлейтін және жедел сатушы алатын баға арасындағы айырмашылық – өтімділік құны. Брокерлік комиссиялар мәмілені аяқтау уақытына байланысты өзгеретін болмағандықтан, сұраныс-ұсыныс аралығындағы айырмашылықтар өтімділік құнының айырмашылығын көрсетеді.
Бағағатталған үлестер
Сатып алу-сату айырмасының ең қарапайым түрі – тікелей көрсетілген айырма. Бұл айырма тікелей котировкалардан, яғни жарияланған бағалардан алынады. Котировкаларды пайдалану арқылы, бұл айырма ең төмен сату бағасы (сатуға дайын ең төмен баға) мен ең жоғары сатып алу бағасы (сатып алуға дайын ең жоғары баға) арасындағы айырмашылық болып табылады. Бұл айырма көбінесе ортақ нүктенің пайызы ретінде көрсетіледі, яғни ең төмен сату бағасы мен ең жоғары сатып алу бағасы арасындағы орташа мән ретінде: .
Нақты таралу
Цитаталатын спредтер көбінесе саудагерлер төлейтін нақты спредтерден жоғары көрсетіледі, себебі "бағаны жақсарту" болады, яғни дилер тікелей көрсетілген бағадан жақсы баға ұсынады, бұл "спредтің ішінде сауда жасау" деп те аталады. Нақты спредтер осы мәселені сауда бағаларын пайдалану арқылы ескереді және әдетте былай анықталады: Нақты спредті цитаталанған спредке қарағанда өлшеу қиынырақ, өйткені саудаларды цитаталармен сәйкестендіру және есеп берудегі кешігуді ескеру қажет (әсіресе электрондық саудаға дейін). Бұған қоса, бұл анықтама ортақ нүктеден жоғары саудалар – сатып алу, ал ортақ нүктеден төмен саудалар – сату деп қарастырады.
Сақталған үлестіру
Котировкаланған және тиімді спредтер саудагерлердің төлейтін шығындарын көрсетеді. Бұл шығынға асимметриялық ақпараттан туындайтын шығын, яғни жақсы хабардар саудагерлердің зияны, сондай-ақ делдал арқылы сауданың орындалуына байланысты дереу орындалу шығыны кіреді. Нақтыланған спред дереу орындалу шығынын бөліп көрсетеді, бұл "шын шығын" деп те аталады. Бұл спред былай анықталады: мұндағы k индексі k-шы сауданы білдіреді. Осы айырманың дереу орындалу шығынын өлшейтінінің себебі, әр саудадан кейін дилер ақпаратты (және қор қалдықтарының әсерін) ескере отырып, бағаларды жаңартады. Ішкі бағаның өзгеруі – бұл спред ескерілгеннен кейінгі сұраныс пен ұсыныс бағасының өзгеруі.
Үлгі: Валюталық спред
Егер EUR/USD валюталық жұбының ағымдағы сұраныс бағасы 1,5760 болса және ағымдағы ұсыныс бағасы 1,5763 болса, онда қазіргі уақытта EUR/USD-ді 1,5760 бағасымен сатуға, ал 1,5763 бағасымен сатып алуға болады. Бұл бағалар арасындағы айырмашылық (3 пипс) – спред. Егер USD/JPY валюталық жұбы қазіргі уақытта 101.89/101.92 деңгейінде саудаласып жатса, бұл USD/JPY бойынша сұраныс 101.89, ал ұсыныс 101.92 дегенді білдіреді. Яғни, қазіргі уақытта доллар иелері 1 АҚШ долларын 101,89 иенаға сата алады, ал доллар сатып алғысы келетін инвесторлар 1 АҚШ долларын 101,92 иенаға сатып ала алады.
Мысал: Металдар
Алтын мен күміс ең тар ұсыныс-сұраныс айырмасына ие екендігімен белгілі, бұл оларды ақша ретінде қолдануға ыңғайлы етеді, ал басқа металдардың сауда көлемі аз болуы, төмен өтімділікке ие болуы немесе сұраныс пен ұсыныстағы үлкен өзгерістерге байланысты ұсыныс-сұраныс айырмасы кең болуы мүмкін. Мысалы, платина, палладий және родий сияқты сирек металдардың сауда көлемі алтын мен күміске қарағанда төмендеу, бұл үлкен ұсыныс-сұраныс айырмасына алып келуі мүмкін.