Кіріспе

Масштабтауыш – орган түтігінің диаметрі мен ұзындығы арақатынасы. Түтіктің масштабы оның тембріне маңызды әсер етеді. Қамыс түтіктері, ауа түтіктерінен өзгеше формулалар бойынша масштабталады. Жалпы алғанда, белгілі бір биіктіктегі түтіктің диаметрі неғұрлым үлкен болса, дыбысы соғұрлым толық және негізгі болады.

Құбырдың дыбысына әсері

Құбырдың дыбысы – акустикалық резонанс арқылы қалыптасқан гармоникалар жиынтығынан тұрады, олардың толқын ұзындығы құбыр ұзындығының бөлшегіне тең. Құбыр ішінде тұғырлы ауаның түйіндері мен қозғалмалы ауаның антинодтары болады, олардың екеуі ашық құбырдың екі шетін (ауызды және жоғарғы ашық шетін) құрайды. Антинодтардың нақты орны құбырдың шетінен сәл сыртқа қарай орналасады, құбыр шетінде емес. Осы айырмашылыққа «шеттік түзету» деп аталады. Бұл айырмашылық кең құбырларда көбірек байқалады. Мысалы, төмен жиіліктерде ашық құбырдың қосымша тиімді ұзындығы шамамен , мұнда – құбыр радиусы. Дегенмен, жоғары жиіліктерде шеттік түзету де кішірейеді. Бұл тиімді ұзындықты қысқарту резонанс биіктігін көтереді, сондықтан құбырдың жоғары резонанстық жиіліктері негізгі нотаның табиғи гармоникасы ретінде болуы тиіс деңгейден жоғары болады. Бұл әсер жоғары гармоникаларды әлсіретеді. Құбырдың ені неғұрлым кең болса, гармоникалардың әлсіреуі де соғұрлым күшті болады. Сондықтан, басқа факторлар бірдей болған жағдайда, кең құбырлар гармоникаларға кедей, ал тар құбырлар гармоникаларға бай болады. Құбырдың масштабы – оның ұзындығына шаққандағы ені, ал орган жасаушылар флейтаны кең масштабты тоқтау, ал сымды дыбыспен жасалған гамбаны тар масштабты тоқтау деп атайды.

Dom Bédos de Celles және құбырлар қатары бойынша масштабтау мәселесі

Қатардағы ең төменгі құбырлар ұзын, ал ең жоғарылары қысқа. Құбырлардың ұзындығы физика заңдылықтарымен ғана анықталады, және әр октавада ұзындығы екі есеге азаюы тиіс. Октавада он екі жарты тон болғандықтан, әр құбыр көрші құбырдан белгілі бір шамамен өзгеше болады. Егер құбырлардың диаметрлері де сол пропорцияда өзгерсе, яғни әр құбырдың пішіні бірдей болса, төменгі және жоғары ноталардың тембрі мен дыбыс деңгейі күрт өзгереді, бұл музыкалық тұрғыдан қанағаттандырмайды. Бұл құбылыс ежелгі заманнан бері белгілі, ал орган жасаушының шеберлігі – құбырларды осылай реттеуге байланысты, олардың тембрі мен дыбыс деңгейі аз өзгеруі керек, немесе құрылысшының тілегіне сәйкес болуы тиіс. Орган құбырларының масштабталуы туралы деректерді алғаш рет жариялаған авторлардың бірі – Дом Бедос де Сельс болды. Оның масштабтау негізі Махренхольц әр октавада ені екі есеге азаятын, бірақ тұрақты шама қосылатын масштабқа негізделгенін тапқанға дейін белгісіз болды. Бұл тұрақты шама ең жоғары құбырлардың тым тартылуын теңестіреді, және дұрыс таңдалған жағдайда, қазіргі заманғы масштабтармен диаметрдің шамамен екі жарты тондық айырмашылығына дейін сәйкес келеді.