Кіріспе
Фрэнсис Уильям Ньюман (27 маусым 1805 – 4 қазан 1897) – ағылшын классикалық ғалымы және моральдық философ, көптеген әртүрлі жазбалардың авторы, вегетариандық және басқа да мәселелер бойынша белсенді. Ол Джон Генри Ньюменнің кіші інісі болған. Томас Карлайл Джон Стерлингтің өмірбаянында оны "көрнекті білімі бар, өткір және тынымсыз дамып келе жатқан зиялы қабілетімен және мейірімді діншіл ынтасымен" деп сипаттаған. Джордж Эллиот оны "біздің қасиетті Франциск" деп атап, оның жанын "құдайға жақын" деп айтқан.
Francis William Newman (27 June 1805 – 4 October 1897) was an English classical scholar and moral philosopher, prolific miscellaneous writer and activist for vegetarianism and other causes. He was the younger brother of John Henry Newman. Thomas Carlyle in his life of John Sterling called him a "man of fine attainments, of the sharpest cutting and most restlessly advancing intellect and of the mildest pious enthusiasm." George Eliot called him "our blessed St. Francis" and his soul "a blessed yea".
Ерте өмір
Ньюман Лондонда банкир Джон Ньюман мен оның әйелі Джемима Фурдринердің, Генри Фурдринердің қарындасы, үшінші ұлы болып дүниеге келді. Ол ағасы Джон Генримен бірге Элинг мектебінде білім алды. 1822 жылы Оксфордтағы Вурчестер колледжіне қабылданды, онда ол екі рет үздік нәтиже көрсетіп, 1826 жылы B.A. дәрежесін алды. Сол жылы Балиол колледжінің стипендиаты болып сайланды. Оқу кезінде әкесінің банкі банкротқа ұшырағандықтан, ол үлкен ағасы Джон Генридің қаржылық көмегімен бітіруге қол жеткізді. Ол ешқашан магистр дәрежесін алған жоқ, Оксфордта бұл әдетте тек формальды процедура болатын, себебі ол жақын арада 39 қағидаға қол қоюға қатысты діни ойларға келіп, тартынды. 1827 жылы Ньюман Дельганиге, Уиклоу округіне сапар шекті, онда бір жыл бойы Эдвард Пеннефедрдің ұлдарын жетекшілік етті. Сол жерде ол Пеннефедрдің жекжаттысы, Джон Нельсон Дарбидің ықпалына түсті, ол Плимут Ағайындарының жаңадан құрылған тобының мүшесі еді және оны «Ирландиялық дін қызметкері» деп «Иманның кезеңдері» атты еңбегінде сипаттады.
Миссионерлік
Ньюман содан кейін Генри Парнеллдің, 4-ші баронет Парнеллдің отбасында тағы бір қызметке орналасты. 1829 жылы жесір қалған, католик дініне кірген Эдвард Крониннің некрологы, оқиғаның бастауы Киелі кітапты оқып-зерттеу тобы болғанын көрсетеді. Ньюман жеті жыл бойы махаббаттаған Мария Розина Гибернеден жақында бас тарған еді және ағасына Литтлмордегі приход жұмысына көмектесіп жатқан. Ньюманның миссия кезінде үйіне жазған хаттары жиналып, 1856 жылы жарияланды. Бауырластықтың тарихшысы Уильям Блэр Нейтби және Энтони Норрис Гроувстың ұлы Генри Гроувз жазған басқа да есептер бар. 1833 жылы Ньюман Киттомен бірге Тегеран арқылы Англияға қайтып келді, маусым айында жетті. Бұл олардың арасында 1860 жылы ащы дауға ұшырауына және Арнольдтың «Гомерді аудару туралы» эсселер сериясын жазуына себеп болды.
Көзқарастар
Ньюман бірде өзін "барлығына қарсы" деп сипаттаған. Уилфрид Мейнелл Ньюманның "деист, вегетариан, вакцинацияға қарсы, оған монастырь тіпті ақылдан тайған үй сияқты" екенін айтты. Әдеби сыншы Лайонел Триллинг Ньюманды "жауынгерлік вегетариан, өмір бойы тірі организмдерді кесуге қарсы, вакцинацияға ынталы қарсыласы" деп сипаттады. "Жанның кемелдігі, - деді ол, - оның әйелге айналуында жатыр. Ол әйелдердің дауыс беруге, білім алуға және еркектей отыруға құқылы екеніне сенді". Ол өмірді барлық жағынан, тіпті киім-кешекте де рационалды етуге тырысты. Жазда ол альпакадан тігілген пальто киетін, қыста үш пальто киетін (сыртқысы жасыл), ал жаман ауа-райы болғанда, басына тесік салынған кілем киетін. Сонымен қатар, лайлы болғанда, ол алты дюймдық былғары жиектелген шалбар киетін. Ньюман 1833 жылы Бағдадтан деист болып оралды. Өмірі бойы ол "әмбебап" деп сипатталатын теизмге сенуші болып қалды. 1836 жылы Бродмид шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. 1840 жылдары Лондонда Ньюман Уильям Генри Ашурст, Уильям Джеймс Линтон, Уильям Шен, Джеймс Стенсфельд, Питер Альфред Тейлор сияқты радикалдық топпен байланыста болды, олар унитариандықтар мен еркін ойлаушыларды біріктірді. Харриет Мартино 1849 жылы Уильям Джонсон Фоксқа "әлемнің діни жағдайы" туралы жазып, "Мен Ф. Ньюманның достарының тобының арасындамын" деді, сондай-ақ Бонами Прайстың Ньюманды мақтағанын айтты. Ньюманның либералды теологиялық қозғалысын британдық секуляризмнің негізін қалаушы Джордж Джейкоб Холиоак жоғары бағалады. Ол сонымен қатар қатты сынға да ұшырады. Генри Берджесс басқарған "Англикандық дін қызметкерлерінің журналы" 1854 жылы Ньюман мен Теодор Паркердің "ашық бұзушылық тудыратын еңбектері" туралы жазды. Сол жылы Ньюман "Католик одағы: Филантропия ұйымы ретінде болашақ шіркеуге қатысты эсселер" жариялады.
Журналистика және дау-дамайлар
Ньюман 1845 жылы Джеймс Мартино, Джон Гамильтон Том және Англияның солтүстігіндегі тағы екі унитариандық пасторлар редакциялаған «Проспектив Ревью» журналының бірінші саны үшін «Жаратылыстың табиғи тарихының іздері» атты мақалаға жағымды пікір жазды. Мазмұны Ньюманға сол кездегі ғылым мен дін саласындағы Баден Пауэллтің ықпалын көрсеткені есептеледі. Мартино және Джеймс Энтони Фроуд, Эдвард Ломбе сияқты басқалармен бірге, ол 1851 жылы Джон Чапман радикалды «Вестминстер Ревью» журналын қабылдағанда, ортодоксалды емес, бірақ «құрметті» қолдаушылардың бірі болды. Қарсылыққа тап болған Ньюман, әсіресе Генри Роджерс пен оның 1852 жылғы «Сенімнің жоғалуы немесе діни күмәнданушыға сапар» атты еңбегімен дауласты, соған Ньюман жауап берді. Ол «Вестминстер Ревью» журналында 1858 жылғы «Ф. В. Ньюман және оның евангелистік сыншылары» атты мақаласында қолдау тапты, онда ол «шынайы күмәнданушы» деп сипатталды. 1850-ші жылдардағы Ньюманның он кітабына деген қабылдауды ескере отырып, Call (аты-жөні белгісіз) оның көптеген қарсыластары «шындыққа адалдық, сыпайылық, жомарттық және жанұялық сезімде кемшіліктерге тап болды» деген қорытындыға келді. Ньюман өзі 1859 жылы «Вестминстер Ревью» журналында «Протестантизмнің діни осалдығы» атты қоздыратын мақаласын жариялады. Таралымы төмендеді, бірақ Эдвард Генри Стэнли қаржылық қолдау көрсетті. Осыған наразы болғандардың бірі Генри Бристоу Уилсон болды, ол бұл мақаланы христиандыққа қарсы деп санады. Ол 1860 жылғы «Эсселер мен пікірлер» атты жеті автордың бірі болды, ол либералды теологияның басқаша түрін жақтады; басқа авторлардың арасында Баден Пауэлл Ньюманның көзқарастарына айқын ықпал етті, ал Марк Паттисонның «Сенім сатыларына» терең ойланып қарағаны туралы дәлелдер бар. Бұл тақырыпқа толыққанды оралып, Ньюман 1866 жылы «Протестантизмнің діни осалдығы» атты кітап жариялады. Уақыт өте келе ол оған қарсы аргументтерді дамытты, олар библиолатрия және фанатизм деп аталады. Ол 1870-ші жылдардың басында Фруде редакциялаған «Фрейзер журналына» 11 мақала жазды.
Әлеуметтік тазалық қозғалысы
Ньюман радикалды жекелегендікті қолдаушы және орталықтандырылған мемлекетке қарсы болды; сонымен қатар, еркін махаббатқа қарсы шыққан этикашы, қалалық бостандық пен проституция мәселелерімен айналысты. 1869 жылы ол жұқпалы аурулар туралы заңдарға қарсы күреске қатысты. 1873 жылы Вестон-супер-Мердегі заңдарға қарсы өткен жиынға төрағалық етіп, наразылық білдірген адамдармен бетпе-бет келді және өз ұстанымын сақтап тұрды. 1850-ші жылдардағы саяси экономика бойынша лекцияларында Ньюман Томас Мальтустың "халық туралы іліміне" тоқталды. Ол осы ілімнің абстрактілі тұрғысымен келіспесе де, оның тәжірибеде қолданылуы "өте қате және зиянды" болды деп есептеді. Әйелдердің денсаулығына жыныстық артықшылықтар қауіпті екенін айтқан Ньюман, бала тууды шектеуге қарсы болды. 1881 жылы құрылған және "The Englishwoman's Review" журналы жоғары бағалаған "Моральдық реформалар одағы" Ньюманның 1889 жылы жарық көрген "Қазіргі замандағы сыбайлас жемқорлық – нео-мальтусиандық деп аталады" кітабын жариялады.
Вегетариандық
Ньюман 1868 жылы Вегетариандық қоғамға қосылды және 1873 жылдан 1883 жылға дейін қоғам президенті болды. Ол шикі тағам ілімінің догматикалық идеяларына қарсы болды және дәмдеуіштер мен тұзды пайдаланбауға қарсылық білдірді. Ол: «Егер қатаң түрде қарсылық көрсетілмесе, тамақты ұнамды ететін барлық нәрсеге қатысты догматикалық тыйымдар біздің қоғамды жақында құртады» деді. 1877 жылы Ньюман Густав Шликессеннің шикі тағам туралы кітабын сынады. Ол «V E M» диетасын (көкөністер, жұмыртқа, сүт) қолданды. Ньюман сүт және жұмыртқа жеді. 1884 жылы оның «Диета жөніндегі эсселер» кітабына жасалған жағымсыз пікірде: «Ол сөздің толық мағынасында вегетариан емес, себебі ол сүт, жұмыртқа, май және ірімшік ішеді» делінген. Ньюман Вегетариандық қоғамның тек ет, балық және құс етінен бас тартуды жақтауы керек деп сенді. Кейбір мүшелер Ньюманның жеткілікті қатаң болмағанын ойлады. 1890 жылдары Ньюман балық жейтін диетаға көшіп, ақ балықты тұтынуға көшті.
Егу
Ньюман вакцинацияға қарсы болды және Міндетті вакцинацияға қарсы лиганы қолдады. Ол "медициналық топтың" кеңесін тыңбауға қарсы аргументтерін, бұрын Жұқпалы аурулар туралы заңдарға қарсы қолданғандай, қайтадан пайдаланды. 1869 жылы The Lancet журналында жарияланған мақалада Ньюман осы пікірді ұстанатыны үшін сынға алынып, Лигаға қолдауын кері тартуға көндіруге тырысты. Вакцинация мәселесінде Ньюманның қарсыластарының бірі – Генри Аллейн Николсон (Гарри) болды, оны Ньюман жеке оқытқан және жақын досы Джон Николсонның ұлы еді. Ол Генридің памфлетіне жауап беруден бас тартты.
Отбасы
Ньюман екі рет үйленген, алғаш рет 1835 жылғы 23 желтоқсанда Мария Кеннауэйге (1876 жылы қайтыс болды). Ол сэр Джон Кеннауэйдің, 1-ші баронның екінші қызы және Плимуттан шыққан әпке болды. Олар 1834 жылы Эскот үйінде танысқан. Францистің анасы Джемима өмірінің соңына таяп қалған еді – ол 1836 жылдың көктемінде қайтыс болды, бірақ Марияны Ньюман отбасының үйіне құшақ жайып қарсы алды. Джон Генри Ньюман мұны қабылдамады. 1840 жылға қарай бауырластар ынтымаққа келді, кемінде хат алмасып жүрді. Марияның әпкесі Фрэнсис 1838 жылы Эдвард Кронинге үйленді. Олардың балалары болған жоқ. Эдвард (Тедди) Манчестердегі Ньюмандармен бірге тұруға кетті; біраз уақыт оның кіші інісі Джон Бартон Стерлинг те сонда болды – ал олардың әпкелері ағасы Энтони Конингхэм Стерлингке кетіп қалды. Эдвард Стерлинг суретші болды және 1868 жылы Франк Стоунның қызы Берта Стоунға үйленді. Ол 1831 жылы Сент-Винсенттегі Мунро плантациясында дүниеге келді, 1877 жылы қайтыс болды. 1876 жылы Альфред Уотерхаус Лондонның Шеффилд Террасасында оған үй салдырды. Екінші рет Ньюман 1878 жылғы 3 желтоқсанда Элеонор Уильямсқа үйленді. Онда ол «өмір күресінің ең қиын кезіндегі қасиетті адам» екені айтылған.
Мұра
Ньюманның есімі Лондонның Кенсал Грин зиратындағы Реформаторлар ескерткішінің оңтүстік жағына жазылған. Карл Маркс "Капитал" еңбегінің III томы, 595-бетінде Ньюменнің Бедфорд колледжінде оқылған "Саяси экономика туралы лекцияларынан" цитата келтірген.
Шығармалары
Ньюман математика және шығыс тілдерін оқыды, бірақ 1847 жылға дейін көп жазбады. Ол гамма функциясының Вейерштрасс анықтамасын жасағанмен белгілі (1848 жылы, кері шақлым түрінде).
Басқа
Вегетариандыққа қатысты физиологиялық аргументтер. "Денсаулық жаршысы", 1875. Негізінен Кардинал Ньюманның ерте тарихына (1891) үлес, сол кезде бауырластық сезімдердің жетіспеушілігі деп есептелген.