Кіріспе

Лоуренс Кольбергтің моральдық даму кезеңдері швейцариялық психолог Жан Пиаже бастапқыда жасаған психологиялық теорияның бейімделуін құрайды. Кольберг 1958 жылы Чикаго университетінде психология мамандығы бойынша аспирантурада осы тақырыпта жұмыс істей бастады және өмірі бойында теорияны кеңейтті. Теорияға сәйкес, этикалық мінез-құлықтың қажетті (бірақ жеткілікті емес) шарты саналатын моральдық ойлаудың алты даму сатысы бар, олардың әрқайсысы моральдық дилеммаларға жауап беруде алдыңғысынан гөрі тиімді. Кольберг моральдық үкімнің дамуын Пиаже бұрын зерттеген жас шегінен әлдеқайда асып түсті, ол логика мен моральдің құрылымдық кезеңдер арқылы дамитынын айтқан болатын. Теорияға қатысты әртүрлі көзқарас бойынша сын айтылған. Оның әділдікке баса назар аудап, басқа моральдық құндылықтарды, мысалы, қамқорлықты екінші орынға ықпалдайтыны туралы пікірлер айтылды; кезеңдердің арасында үлкен үйлесімділік бар, сондықтан оларды салалар ретінде қарастыру қажет, немесе моральдық таңдаулардың себептерін бағалау көбінесе интуитивті шешімдердің кейіннен жасалған рационализациясы болып табылады (шешім қабылдаушылар мен психологтар тарапынан). Кольбергтің теориясы психологияның жаңа саласын құрды және Хагблум және авторлардың 20 ғасырдың ең көрнекті психологтарына жасаған зерттеуіне сәйкес, Кольберг ғасыр бойындағы психология кітаптарында ең көп сілтеме жасалған 16-шы және ең көрнекті 30-шы ғалым атанды. Кольберг шкаласы адамдардың мінез-құлқына қалай себеп іздейтінін бағалайды және оның сатылары адамның мінез-құлқының моральдық деңгейін анықтау әдісі емес; шкаладағы көрсеткіштер мен мінез-құлық арасында байланыс болуы керек. Басты гипотезаға сәйкес, жоғары деңгейдегі адамдардың мінез-құлқы жауапкершілікті, тұрақтылықты және болжамдылықты арттырады.

Кезеңдер

Кольбергтің алты сатысын жалпы алғанда, әрқайсысы екі сатыдан тұратын үш деңгейге топтастыруға болады: алғашқы, дәстүрлі және постдәстүрлі. Сатыларды өткіріп жіберу мүмкін емес; әрқайсысы жаңа және қажетті перспективаны ұсынады, бұл алдыңғыларынан көбірек жан-жақты және ерекшеленеді, бірақ олармен үйлесімді. Бұл тіпті кінәсіз құрбандардың да өздерінің азаптарына пропорционалды түрде кінәлі екенін тұжырымдауға әкелуі мүмкін. Бұл "эгоцентрлік", басқалардың көзқарастары өз көзқарасынан өзгеше екенін мойындамайды. "Жоғары билік немесе беделге құрмет көрсету" қағидасы бар. Кольберг көптеген адамдар абстрактілі моральдық ойлаудың осы деңгейіне жете алмайтынын болжады. Бұл жеке адамның егер ол басқа адамның сенімдерін бөліссе, басқа біреудің орнында не істер еді деп ойлауын білдіреді. Соның нәтижесінде қол жеткізілген келісім – жасалған әрекет. Осылайша, әрекет ешқашан құрал емес, әрқашан өзінің мақсаты болады; жеке адам жазадан қашу үшін емес, өзінің мүддесі үшін, күтілгендей, заңмен реттелгендей немесе бұрын келісілгендей емес, дұрыс болғандықтан әрекет етеді. Кольберг алтыншы саты бар екенін мәлімдегенімен, осы деңгейде тұрақты жұмыс істейтін адамдарды анықтау қиын болды. Кольбергтің тіпті алтыншы сатыға эмпирикалық дәлелдер алудағы қиындықтарына байланысты, Кольберг әйелдердің көбінесе 3-деңгейде тоқтап қалатынын айтты, олар негізінен қарым-қатынастарды қалай сақтау және отбасы мен достарының әл-ауқатын жақсарту туралы мәліметтерге қызығушылық танытады. Ал ерлер абстрактілі принциптерге көшуге бейім, сондықтан олар кімнің қатысы бар екендігіне көп мән бермейді. Осы байқауға сәйкес, Гиллиганның моральдық даму теориясы әділдікті басқа факторлардан жоғары қоймайды. Ол қамқорлық этикасына негізделген моральдық ойлаудың баламалы теориясын жасады.

Мәдениеттер аралық жалпылану

Кольбергтің сатылары мәдени жағынан бейтарап емес, оны бірнеше мәдениетте қолдану арқылы көрсетілген (әсіресе дамудың жоғары сатыларында). Әртүрлі мәдениеттердегі адамдар осы сатылардан бірдей ретпен өтеді, бірақ олардың жылдамдығы әртүрлі болып келеді. Кольберг бұл туралы мәдениеттер әртүрлі сенімдерді қалыптастырғанын, бірақ оның сатылары сенімдерге емес, жатқандағы ойлау жолдарына сәйкес келеді деп жауап берді. Көптеген мәдениеттер өмірге, шындыққа және заңға белгілі бір құндылық береді, бірақ бұл құндылықтардың барлық жерде дерлік ортақ екенін айту үшін қосымша зерттеулер қажет. Снари мен Келионың пікірінше, Кольбергтің моральдық даму теориясы қауымдық сезімнің Gemeinschaft сияқты ұғымдарында көрінбейді. Кольберг теориясының мәдениаралық әмбебаптығына сын айтылғанымен, Кэролин Эдвардс дилеммалық әңгімелесу әдісі, стандартты бағалау жүйесі және танымдық даму теориясының барлық мәдениеттерде моральдық ойлауды оқыту мен түсінуде дұрыс және тиімді екенін дәлелдеді.

Моральдық үкімдердің сәйкессіздігі

Кольберг теориясының тағы бір сын-пікірі – адамдардың моральдық бағалары жиі айтарлықтай тұрақсыздық көрсетеді. Бұл көбінесе мас күйде көлік жүргізу және бизнес айналысындағы моральдық дилеммаларда байқалады, онда қатысушылардың ойлау деңгейі төмендеп, әдетте өзімшілдікке (екінші кезең) негіделген ойлау, билікке және әлеуметтік тәртіпке бағынуға (төртінші кезең) негіделген ойлаудан гөрі басым болады. Кольберг теориясы моральдық ойлаудағы тұрақсыздықтармен қарама-қайшы деп есептеледі. Иммануил Кант мұндай жағдайларды болжап, оған қарсылық көрсеткен, осы әрекеттерді категориялық императивтен өзімізге ерекшелік жасау деп қарастырған.

Ойлау мен интуиция

Басқа психологтар моральдық әрекеттердің негізінен формалды ойлаудың нәтижесі деген тұжырымға күмән келтірді. Джонатан Хайдт сияқты әлеуметтік интуиционистер адамдардың әділдік, заң, адам құқықтары немесе этикалық құндылықтар сияқты мәселелерді салмақтамай, моральдық үкімдерді жиі қабылдайтынын айтады. Осылайша, Колберг және басқа рационалистік психологтар талдаған аргументтерді интуитивті шешімдердің кейіннен жасалған рационалдауы ретінде қарастыруға болады; моральдық ойлау, Колберг теориясы ұсынғаннан гөрі, моральдық әрекетке аз қатысы болуы мүмкін. Зерттеушілер 23 үлгіні қарапайым адамдар тобымен салыстыру үшін моральдық сотталу сұхбатын (МЖС) және екі стандартты дилемманы пайдаланды. Мақсат – моральдық үлгілер туралы көбірек білу және Колберг өлшемінің күшті және әлсіз жақтарын зерттеу болды. Олар МЖС ұпайлары Колберг шкаласының жоғарғы шегінде шоғырланбағанын анықтады; олар 3-тен 5-ке дейін ауқымда болды. Жартысы конвенциялық деңгейге (3-ші, 3/4-ші және 4-ші кезеңдер), ал қалған жартысы постконвенциялық деңгейге (4/5-ші және 5-ші кезеңдер) тиді. Басып айтқанда, ерекше моральдық мінез-құлық үшін іріктелмеген топтармен салыстырғанда, моральдық үлгілердің ұпайлары шамалы жоғары болуы мүмкін. Зерттеушілер «моральдық сотталу ұпайларының осы зерттеуде қатысушылардың білім деңгейімен байланысты екенін» атап өтті. Жоғары білім алған немесе одан да жоғары білім алған қатысушылар арасында гендерлік айырмашылықтар байқалмады. Зерттеуде үлгілердің ұпайлары үлгі емес адамдардың ұпайларынан жоғары болуы мүмкін екендігі, бірақ жоғары моральдық міндеттеме мен үлгілік мінез-құлықты көрсету үшін Колбергтің ең жоғары кезеңдерінде ұпай алу міндетті емес екені де көрсетілді. Ұпайлардан басқа, 23 қатысушы моральдық үлгілердің барлық моральдық дамуында үш ұқсас тақырыпты сипаттады: нақтылық, позитивтілік және жекелік пен моральдық мақсаттардың біртүтастығы. Жекелік пен моральдық мақсаттардың біртүтастығы ең маңызды тақырып ретінде атап көрсетілді, өйткені ол үлгілерді «қарапайым» адамдардан ерекшелендіреді. Моральдық үлгілер өздерінің моральдық қағидаларын жеке өзінің және өзіне сену сезімінің бір бөлігі деп қарастыратыны, саналы таңдау немесе жақсылық емес екені анықталды. Сонымен қатар, моральдық үлгілер қарапайым адамдарға қарағанда моральдық мәселелерге көбірек алаңдады және күнделікті моральдық міндеттемелердің қалыпты әрекеттерінен асып түсті. Бір ең жоғары кезеңнің бар екенін растаудың орнына, Ларри Уокердің моральдық үлгілерге қатысты сұхбаттар мен сауалнамалардың кең ауқымы бойынша кластерлік талдауы үш түрді анықтады: «қамқорлық» немесе «қоғамдық» кластері қарым-қатынастық және жаңаруға қабілетті болды, «ойлы» кластері күрделі эпистемиялық және моральдық ойлауға ие болды, ал «батыл» немесе «қарапайым» кластері жеке тұлғалық ерекшеліктерімен аз ерекшеленді.

Қатысуының жалғасуы

Кольбергтің моральдық даму сатылары туралы еңбектері осы саладағы басқа зерттеушілер тарапынан пайдаланылды. Мысалы, 1979 жылы Джеймс Рест жасаған, бастапқыда моральдық үкімділікті саралау әңгімесіне қалам мен қағазбен жауап берудің баламасы ретінде құрылған "Мәселелерді анықтау тесті" (DIT). Алты сатылық модельдің күшті ықпалымен, бұл тест Ликерт шкаласын қолдану арқылы сандық бағалау критерийлерін жақсартуға тырысты, бұл Колбергтің моральдық дилеммаларына ұқсас. Ол сондай-ақ "конвенциядан кейінгі ойлау" сияқты Колбергтің теориялық негіздерін кеңінен пайдаланды. 1999 жылы DIT тестісі жаңартылып, DIT 2 болып қайта жарияланды, оның мәселелері дін, саясат және медицина сияқты салаларды қамтыды.