Кіріспе
Сегіз кезеңді психоаналитикалық даму моделі – Эрик Эриксонның, 20-шы ғасырдың екінші жартысында Джоан Эриксонмен бірлесіп жасаған, нәрестелік шақтан ересек жасқа дейінгі салауатты дамушы адамның өтуі тиіс сегіз кезеңді анықтайтын толыққанды психоаналитикалық теориясы. Эриксонның теориясына сәйкес, әрбір кезеңнің нәтижесі, жағымды немесе жағымсыз болсын, келесі кезеңдердің нәтижесіне әсер етеді. Эриксон 1950 жылы «Балалық шақ және қоғам» атты кітабында психоәлеуметтік дамудың сегіз кезеңі туралы зерттеулерін кеңінен таныстырды. Эриксон бастапқыда Зигмунд Фрейдтің психосексуалдық даму кезеңдерінен әсерленді. Ол Фрейдтің теорияларымен жұмыс істей бастады, бірақ биопсихосоциалдық дамуға және қоршаған ортаның басқа факторларының адам дамуына қалай әсер ететінін зерттеген сайын, Фрейдтің теорияларынан асып, өз идеяларын дамытты. Ол, әлеуметтік тәжірибе өмір бойындағы әрбір кезеңде құнды екенін, және психологиялық қажеттіліктер мен әлеуметтік ортаның арасындағы қақтығыс арқылы анықталатынын дәлелдеді. Эриксонның кезеңдік теориясы, адамның сегіз өмірлік кезеңнен өтуін биологиялық және әлеуметтік-мәдени күштерді үйлестіру процесі ретінде сипаттайды. Осы екі қарама-қарсы күштің әрқайсысы сегіз кезеңді сипаттайтын психоәлеуметтік дағдарысты қамтиды. Егер адам осы күштерді сәтті теңгердіре алса (дағдарыстағы бірінші аталған ерекшелікке басымдық берсе), ол кезеңнен тиісті қасиеттермен шығады. Мысалы, егер сәби өзін-өзі тану кезеңіне (автономияға қарсы ұят және күмән) сенімге толы күйде кірсе, ол үміт қасиетін өмірінің қалған кезеңдеріне алып өтеді. Сәтті шешілмеген кезеңдік қиындықтар болашақта проблемалар ретінде қайта оралуы мүмкін. Дегенмен, келесі кезеңге өту үшін бір кезеңді меңгеру міндетті емес. Бір зерттеуде, ұйымдастырылған іс-шаралардың нәтижесінде қатысушылардың айтарлықтай дамуы байқалды.
Erikson's stages of psychosocial development, as articulated in the second half of the 20th century by Erik Erikson in collaboration with Joan Erikson, is a comprehensive psychoanalytic theory that identifies a series of eight stages that a healthy developing individual should pass through from infancy to late adulthood. According to Erikson's theory the results from each stage, whether positive or negative, influence the results of succeeding stages. Erikson published a book called Childhood and Society in 1950 that made his research well known on the eight stages of psychosocial development. Erikson was originally influenced by Sigmund Freud's psychosexual stages of development. He began by working with Freud's theories specifically, but as he began to dive deeper into biopsychosocial development and how other environmental factors affect human development, he soon progressed past Freud's theories and developed his own ideas. He argued that the social experience was valuable throughout our life to each stage that can be recognizable by a conflict specifically as we encounter between the psychological needs and the surroundings of the social environment. Erikson's stage theory characterizes an individual advancing through the eight life stages as a function of negotiating their biological and sociocultural forces. The two conflicting forces each have a psychosocial crisis which characterizes the eight stages. If an individual does indeed successfully reconcile these forces (favoring the first mentioned attribute in the crisis), they emerge from the stage with the corresponding virtue. For example, if an infant enters into the toddler stage (autonomy vs. shame and doubt) with more trust than mistrust, they carry the virtue of hope into the remaining life stages. The stage challenges that are not successfully overcome may be expected to return as problems in the future. However, mastery of a stage is not required to advance to the next stage. In one study, subjects showed significant development as a result of organized activities.
Кезеңдер
Жасы шамамен | Мінез-құлық | Оқиғалар | Үміт | Сенім vs Сенімсіздік | Ана | Әлемге сенуге бола ма? | Тамақтандыру, тастау | Кішкентай бала кезеңі
1–2 жас | Мақсат | Белсенділік vs Кінә | Отбасы | Менің істегенім, қимылдағаным және әрекет еткенім дұрыс па? | Зерттеу, құралдарды пайдалану немесе өнер жасау | Орта балалық шақ
7–10 жас | Құзыреттілік | Еңбекқорлық vs Төмендік | Қ көршілер, мектеп | Адамдар мен заттар әлемінде табысқа жете аламын ба? | Мектеп, спорт | Жасөспірімдік
11–19 жас | Адалдық | Жекелік vs Рөлдік шатасу | Достар, үлгі | Мен кіммін? Мен кім болуым мүмкін? | Әлеуметтік қарым-қатынастар | Ересек өмірдің басы
20–44 жас | Махаббат | Жұптық қарым-қатынас vs Оқшаулану | Достар, серіктестер | Мен өзімді басқа адаммен біріктіре аламын ба? | Романтикалық қарым-қатынастар | Ересек өмірдің ортасы
45–64 жас | Қамқорлық | Өнімділік vs Тоқырау | Отбасы, әріптестер | Менің өмірім маңызды бола ма? | Жұмыс, бала тәрбиелеу | Ересек өмірдің соңы
65 және одан жоғары | Даналық | Мен-тұжырымның толықтығы vs Күңке | Адамзат, менің ұрпағым | Мен өзім болғаным дұрыс па? | Өмірді зерделеу
1–2 years Purpose Initiative vs. Guilt Family Is it okay for me to do, move, and act? Exploring, using tools or making art Middle childhood
7–10 years Competence Industry vs. Inferiority Neighbors, School Can I make it in the world of people and things? School, sports Adolescence
11–19 years Fidelity Identity vs. Role Confusion Peers, Role Model Who am I? Who can I be? Social relationships Early adulthood
20–44 years Love Intimacy vs. Isolation Friends, Partners Can I unite myself with another person? Romantic relationships Middle adulthood
45–64 years Care Generativity vs. Stagnation Household, Workmates Can I make my life count? Work, parenthood Late adulthood
65 and above Wisdom Ego Integrity vs. Despair Humankind, My kind Is it okay to have been me? Reflection on life
Үміт: сенім мен сенімсіздік (ауызша-сенсорлық, нәрестелік, 1 жасқа дейінгі)
Өмірлік сұрақ: Дүниеге сенуге бола ма? Нәресте тамақ пен қорғау үшін, әсіресе анасына тәуелді болады. Нәрестелер өздерінің қызығушылықтарын немесе тілектерін ата-аналарына немесе күтушілеріне көрсету үшін, мысалы, нәрселерге бағыттап көрсету сияқты әдістерді жиі қолданады. Баланың әлем мен қоғам туралы алғашқы түсінігі ата-анасынан және олармен болатын қарым-қатынасынан қалыптасады. Балалар алдымен ата-аналарына немесе күтуші адамға сенуге үйренеді. Егер ата-анасы баласына жылу, қауіпсіздік және тұрақты махаббат көрсетсе, нәресте әлемді сенімді орын деп қабылдайды. Бала өзінің төңірегіндегі әлемге сенуді үйренгенде, ол үміт сезімін де дамытады. Сенімсіздік туындаса, кейіннен көңілсіздік, күдік, өзін-өзі шектеу және өзіне сенімсіздікке алып келуі мүмкін. Баланың қалыптастырған байланыс стилі, өмірінің соңына дейін қарым-қатынастарына әсер етеді. Мысалы, егер нәресте аш болса, оны тамақтандыра ма? Егер пеленкасы ластанса, оны ауыстыратын адам болады ма? Егер олар ренжісе, оларды жұбата ма? Нәрестенің санасы, әлемде сенімді адамдар бар ма, жоқ па, соны анықтайды. Нәрестелерге таныс ересектерден қорғау мен қолдау қажет, әйтпесе олар тірі қалуы қиын. Бұл тұжырымды Боулби мен Эйнсворт өздерінің байланыс теориясында терең зерттеді, ол Эриксонның зерттеулерімен үйлеседі.
Фрейдтен кейінгі теорияның дамуы
Эриксон Зигмунд Фрейдтің қызы Анна Фрейдтің шәкірті болды, оның психоаналитикалық теориясы және психосексуалдық кезеңдері сегіз кезеңнің негізгі жоспарына, әсіресе балалық шаққа қатысты, үлкен әсер етті. Атап айтқанда, Эриксонның өмірлік кезеңдерінің алғашқы төрт кезеңі Фрейдтің ауыздық, анальдық, фалликалық және жасырын кезеңдерімен сәйкес келеді. Сонымен қатар, жасөспірімдіктің бесінші кезеңі психосексуалдық дамудағы генитальдық кезеңмен салыстырылады:
<blockquote>Бірінші үш кезең Фрейдтің теориясымен байланысты болғанымен, олардың мүлдем басқаша тұжырымдалғаны байқалады. Назар жыныстық режимдер мен олардың салдарына емес, әр кезеңнен пайда болатын «мен» (эго) қасиеттеріне аударылған. Жеке дамудың тізбегін қоғамның кең контекстімен байланыстыруға да тырысылады. Фрейдтің пікірінше, даму жасөспірім шаққа дейін толыққандай аяқталады. Ал Фрейдтің шәкірттерінің бірі – Эрик Эриксон (1902–1994) даму өмір бойы жалғасады деп сенді. Эриксон Фрейдтің қалаған негізін алып, оны ересек жасқа және қарттыққа дейін кеңейтті.</blockquote>
Сын
Эриксонның психоәлеуметтік даму теориясының басты сын-тегесі – ол негізінен еуропалық немесе американдық еркектердің дамуын сипаттайды. Эриксонның теориясы оның кезеңдерінің тізбектей келіп, тек оның көрсеткен жас шегінде ғана пайда болатынын қабылдау керек пе деген сұрақ туындайды. Адамдар өзінің кім екенін жасөспірім шақта ғана іздей ме, әлде келесі кезеңге өту үшін бұрынғысы аяқталуы керек пе деген пікірталас бар. Дегенмен, Эриксон осы процестердің барлығы өмір бойы әлдебір формада жүріп жататынын айтады және ол осы «фазаларды» қақтығыстардың осы уақытта ең айқын болатыны себепті ерекше атап көрсетеді. Эриксонға қатысты эмпирикалық зерттеулердің көп бөлігі оның жасөспірімдікке қатысты көзқарастарымен және жеке басын табуға жасаған тың ізденістерімен байланысты. Оның теориялық тәсілі, әсіресе жасөспірімдерге қатысты, Джеймс Э. Марсия тарапынан зерттелді және қолдау тапты. Марсияның еңбегі жеке тұлғаның түрлі формаларын ажыратты, сондай-ақ жасөспірім шақта тұрақты өзіндік түсінік қалыптастырған адамдар ересек жаста жақын қарым-қатынас құруға бейім екенін көрсететін эмпирикалық деректер бар. Бұл Эриксон теориясының сол бөлігін қолдайды, онда ересек жастағы дағдарысты шешуге ең дайын адамдар – жасөспірімдік кезеңдегі дағдарысты сәтті шешкендер дейді. Эриксон кезеңдердің дамуын адам өмірінің кез келген сәтінде туындауы мүмкін белгілі бір кернеулердің болуымен байланыстырды. Бұл Эриксонның психоәлеуметтік даму теориясына тағы бір сынды тудырады: Эриксон осы даму кезеңдеріне не себеп болатынын немесе олар қалай шешілетінін егжей-тегжейлі түсіндірмейді. Адамның әр кезеңде қалай дамитыны туралы ақпарат аз. Сонымен қатар, әр теорияның себептері туралы бұлыңғыр мәліметтер бар, олар келесі кезеңге өту үшін қақтығысты шешудің қажетті қадамдарын көрсете алмайды.