Кіріспе
Солтүстік Италиядағы Вальтеллина немесе Вальтеллин аңғары (кейде ағылшын тілінде екі сөзбен жазылады: Валь Теллин;; немесе Вальтулина; link=no;) – Швейцариямен шектес, Солтүстік Италияның Ломбардия аймағында орналасқан. Бүгінде ол шаңғы курорттарымен, жылы сулы шипажайларымен, брессаоласымен, ірімшіктерімен (әсіресе Битто өзенінің атымен аталған Битто ірімшігі) және шараптарымен мәшһүр. Бұрынғы ғасырларда Вальтеллина Солтүстік Италия мен Германия арасындағы Альпі таулары арқылы өтетін маңызды жол болған. Вальтеллинаны бақылауға көптеген күш салынды, әсіресе Отыз жылдық соғыс кезінде, себебі ол Испан жолының маңызды бөлігі еді.
Valtellina or the Valtelline (occasionally spelled as two words in English: Val Telline; ; or Valtulina; link=no; ) is a valley in the Lombardy region of northern Italy, bordering Switzerland. Today it is known for its ski centre, hot spring spas, bresaola, cheeses (in particular Bitto, named after the river Bitto) and wines. In past centuries it was a key Alpine pass between northern Italy and Germany. The control of the Valtellina was much sought after, particularly during the Thirty Years' War as it was an important part of the Spanish Road.
География
Валлеядағы ең маңызды коммуна – Сондрио; басқа да ірі орталықтар – Априка, Морбегно, Тирано, Бормио және Ливиньо. Ливиньо альпілік суайдырының солтүстік жағында орналасқанымен, Сондрио провинциясының құрамына кіретіндіктен Валтеллинаның бір бөлігі деп есептеледі.
Антикалық және орта ғасырлар
Бұл аймақ б.з. 16 жылы римдіктер тарапынан бағындырылды. V ғасырға қарай, Комо епархиясының қарамағындағы онға жуық пиве (баптистериі бар ауылдық шіркеулер) христиандыққа айналды. 720 жылдан кейін Ломбардтар бұл аймақты бақылауға алды, бірақ шамамен елу жылдан соң Шарль Великий аңғарды Париж маңындағы Сен-Дени монастырына сыйлады. Кейін аңғар Комо епискобының иелігіне қайта оралды.
Ерте заманауи кезең
16, 17 және 18-ғасырларда Вальтеллина Үш лигаға ("Сұр лигалар") қарасты, ол кезде Швейцариядан тәуелсіз, өзара қорғаныс аймағы болды, бірақ қазір Швейцарияның ең шығысында орналасқан Граубюнден кантоны. Граубюнден – неміс, романш, ломбард және итальян тілдерінің қолданылатын аймағы. Сондықтан, 16 ғасырда Граубюнденнің үстемдігі кезінде аймақ Велтлин, Весттироль (Батыс Тироль) және Велш Вогтейен ("Романдық биліктері") деп әртүрлі аталатын. Отыз жылдық соғыс кезінде Вальтеллина Франция, Габсбургтердің билігі және жергілікті билік арасындағы қатаң әскери және дипломатиялық күрестің аренасына айналды, бұл 1620–1626 жылдардағы Вальтеллина соғысымен аяқталды. Вальтеллина арқылы Ломбардия мен Дунай суайдыры арасындағы өткелдерге бағытталған бақылау, «Испан жолы» деп аталатын жолдың бір бөлігі болғандықтан, маңызды мәселе болды. Габсбургтерге қарсы күштер Үш лигада «рухани қадағалаушылар» деп аталған сот құрды, ол 1618 және 1620 жылдар аралығында лигалар мен Вальтеллинадағы католиктерге қатысты көптеген айыптау үкімдерін шығарды (көбінесе қатысусыз). Бұл католик архиерей Николо Русканы жалған айыппен тұтқындап, азаптап өлтіруді қамтыды. Осы және Тусис сотының басқа да қатал үкімдері протестанттарды аңғардан қууға бағытталған құйрыққа әкелді. Құйрықтың жетекшісі, Планта әулетінен шыққан Гьякомо Робустелли, Мадрид, Рим және Парижбен байланыстарға ие болды. 1620 жылдың 18/19 шілдесіне қараған түні Вальтеллина көтерілісшілері, австриялық және итальяндық әскерлердің қолдауымен Тираноға кіріп, протестанттарды өлтіре бастады. Тиранодағы қырқыны біткен соң, олар Теглио, Сондрио және аңғардың төменгі бөлігіне қарай беттеп, кездескен әрбір протестантты өлтірді. Сол түні және одан кейінгі төрт күнде 500-ден 600-ға дейін адам қаза тапты. Бұл шабуыл аңғардан протестанттардың дерлік барлығын қууына, одан әрі протестанттардың басып кіруіне жол бермеуге және Вальтеллинаны Үш лигадан шығаруға әкелді. Вальтеллинадагы оқиғалар Граубюндендегі «Лигалардың шатасуы» немесе Бюнднер Виррен деп белгілі қақтығыстардың бір бөлігі болды. 1623 жылдың ақпан айында Франция, Савойя және Венеция Париж шартына қол қойды, онда барлық үш тарап сол жерде орналасқан испан әскерлерін алып тастауға тырысып, Вальтеллина аумағын қалпына келтіруге келісті.
18-19 ғасырлар
1797 жылы Бірінші Француз Республикасының күшейіп келе жатқан күші Солтүстік Италияда Цизальпин Республикасын құрды. 1797 жылдың 10 қазанында француздар Вальтеллинадағы Граубюнденге (француз және ағылшын тілдерінде Грюзон) қарсы көтерілісті қолдады, және ол Цизальпин Республикасына қосылды. 1815 жылғы Вена конгресінен кейін Вальтеллина Австрия империясының құрамына кіретін Ломбардия-Венеция Корольдігінің бір бөлігі болды. 1859 жылы Ломбардиямен бірге Сардиния Корольдігіне қосылды, ал 1861 жылы Италия Корольдігінің құрамына енді. XIX ғасырдың соңында аймақтағы нашар экономикалық жағдай мен жас жігіттердің әскери қызметке шақырудан қашуы себепті Вальтеллинадан көптеген адамдар көшіп кетті. Австралия, әсіресе Батыс Австралия, осындай көшіп-қонушылар үшін танымал бағыт болды. Дегенмен, фашистік басшылық жоспар бойынша келіспеді және аймақты бекініс ретінде дамыту үшін минималды дайындық жұмыстары ғана жасалды. 1945 жылдың сәуірінде одақтастар соңғы шабуылға өткен кезде Вальтеллина редут ретінде қолдануға дайын болған жоқ. Дегенмен, 27 сәуірде Муссолинидің Вальтеллинаға жақын орналасқан Донгода партизандар тарапынан қолға түсуі, фашистердің соңғы қарсылығына қатысты кез келген мүмкіндікті жойды.
Мәдениет және тіл
Ресми тіл – итальян тілі, бірақ Ломбард тілінің вальтелин диалектісі де сөйленіп жүреді.
"Менің анамның аты мен анамның аты"
31 қаңтарда l'è foeu el sginer ("қаңтардың аяқталуы") дәстүрі болды, ол 2 ақпанда тойланатын l'è foeu l'ors de la tana ("аю күңгірінен шықты") әдетіне өте ұқсас. Екі дәстүр де қыс аяқталып, көктемнің жақындауын білдірді. Бұл екі әдет-ғұрыпта қала бойынша жүріп, адамдарды кез келген сылтаумен үйден шығуға шақыратын, мысалы, баспалдақтан үлкен ағаш бөлігін немесе құмыраны лақтырып жіберу сияқты амалдар қолданылды. Адамдар сыртқа шығып, не болғанын тексергенде, "l'è foeu el sginer!" немесе "l'è foeu l'ors de la tana!" деп шулап қарсы алатын.
Интраверсер Лэнн
Интраверсер л'ен немесе интраверсер л'анн (сөзбе-сөз "жылды кесіп өту") Жаңа жылды қарсы алу рәсімі болған: түні бойы жастар басты алаңға немесе шіркеу алдына қақпалар, есіктер, орындықтар, шаруашылық құралдары, ағаш кесектер, баспалдақтар, шаналар және арбалардан баррикадалар тұрғызатын, ескі жылдың кетіп қалмауы үшін. Ертесі күні ұрланған заттардың иелері оларды қайтарып алу үшін барып, баррикаданы бұзып, метафоралық түрде жаңа жылға жол ашатын.
Кабинат
6 қаңтарда кабинат дәстүрі бүгінге дейін сақталып келеді, әсіресе Тиранода, Жоғарғы аңғарда және жақын орналасқан Пошьяво аңғарында (Швейцария). Дәстүр бойынша балалар кенеттен басқалардың үйіне кіріп, «кабинат!» деп шулап айқайлайтын, ал оларға бір жұдырыққа сыйған пісірілген қашаған, тәттілер немесе кептірілген жемістер берілетін. Ересектер кездескенде «кабинат!» деп айтуға бірінші болып ұмтылысып жарысатын. Ең соңғы айтқан адам кепіл төлеуге міндетті болатын; көбінесе, бәс тігілетін сыйлық алдын ала белгіленеді және кабинат сонда бәс нысанына айналатын. Жеңіске жету үшін түрлі тактикалар қолданылды: іздеп табу, киім ауыстыру, ауруға шалу сияқты. Бүгінде кабинатты тек балалар ғана жасайды, олар көбінесе туыстарына, достарына және жергілікті дүкен иелеріне барады. Кабинат дәстүрінің Германияның Бавариясынан шыққандығы айтылады, онда Рождество, Жаңа жыл және Эпифания мерекелері «Гебнахт» (Gaben – «сыйлық», Nacht – «түн» деген мағынаны білдіреді, демек «сыйлық түні») деп аталатын. Осы мерекелердің қарсаңында кедей жастар сыйлық алу үмітімен ең бай адамдардың үйінің алдында ән шырқаған.
Andà a ciamà l'erba (Біз шөпті шақырайық)
Наурыз айының бірінші күні Вальтеллина және Вальчиавенна аймақтарында адамдар "ciamà l'erba" ("шөпті шақыру") атты дәстүрді сақтап келген. Балалар далаларда малқоңғырауларын соғып, шу көтеріп, шөпті қыстан оятуға тырысқан. Бұл әдет мол өнімді қамтамасыз ету мақсатында жасалған.
Карнавалдық көкөніс (Ескі карнавал)
Грозио ауылында карнавал Вальтеллинаның қалған бөлігінен өзгеше, Грегориан реформасына дейін қолданылған Амброзиан күнтізбесі бойынша, Ұлы оразаның бірінші жексенбісінде тойланады. Осы себепті оны "Ескі карнавал" (Carneval vegg) деп атайды. Бұрын адамдар жиналып, билеп, ән айтып, тамақтанып, ішімдік ішетін. Карнавал – қыстың өлімін және жаздың басталуын көрсететін шаруалардың дәстүрлі мерекесі болғандықтан, ол 17 қаңтарда түрлі ленталармен безендірілген мал шеруімен ресми түрде басталатын. Көптеген оттар жағылып, шаруалардың, олардың ауыл шаруашылығы техникасының және малдарының жолын жеңілдету үшін жолдар тазартылды. Карнавалды бейнелейтін мүйізді сабаннан жасалған қуыршақ та өртеліп, жақылды. Карнавал кезінде малдың мол болуын тілеу үшін ақ ұн мен қара бидайдан жасалған, сыр кесектері қосылған және бұзау пішінінде кесілген манзоли немесе манзола желетін.
La coscrizione (әскерге шақыру)
Әскерге шақыру бастапқыда шақыруды тойлаумен байланысты болған: бұл дәстүр Италия біріккен ХІХ ғасырдың екінші жартысында пайда болған сияқты, онда жас жігіттер әскерде міндетті түрде қызмет етуге мәжбүр болды. Сондықтан 18 жастағы жауынгерлердің мерекесі – ересек өмірге қадам басудың бір түрі болды. Бүгін бұл жай ғана ересек болуді тойлау. Мерекенің ұзақтығы елден елге өзгеше болды: Грозиода әскерге шақыру он күнге дейін созуы мүмкін еді, осы уақытта жігіттер мен қыздар барларда, таверналарда немесе арнайы құрылған орындарда кездесетін. Әскерге шақырылғандардың міндеті – үш түсті туға топ таңдаған белгіні және мүмкін болса, ұранын кестелеу болды. Ауылдардың қабырғаларына «W LA CLASSE» («жылға сәлем») деген жазу және одан кейін туған жылы жазылатын: қазіргі уақытта әскерге шақырылғандар сол сөздермен және топ мүшелерінің есімдерімен (немесе лақап атымен) бірге үш түсті баннер іледі. Әскерге шақырушылардың мерекесі әсіресе Альта-Вальтеллинада қатты сезіледі: Грозиода бір апта бойы әскерге шақырылғандар клубта тойлап, қала көшелерімен топтың белгісімен безендірілген туымен машинада жүреді. Жаңа жыл қарсаңында, отшашудың және сыбызғы, қоңырау, мотоциклдер мен тракторлардың шуының арасында олар туды бір жас кіші рекруттарға тапсырады, ал бұрын шіркеуде бата алған еді. Әр топ әртүрлі түсті жейделер таңдап, үш түсті туды топтың ұраны немесе ерекшелігін көрсететін белгімен безендіреді.
I Паскули
Паскули – діни тақырыптағы аллегориялық шеру платформалары, оларды Бормионың әртүрлі аудандары (Буглио, Комбо, Доссилео, Доссоровина және Маджоре) қыс айларында Пасхаға (италия тілінде "Пасха" деген сөз) дайындайды. Пасха күні Паскулиді ұлдар иықтарына көтеріп алып, оны оркестр, фольклорлық топтар, әйелдер, қарттар және балалар сүйреп жүреді, олар шеруді гүлдермен және түрлі қолөнер бұйымдарымен көркейтеді. Барлығы дәстүрлі қызыл, қара және ақ түсті киімдер киеді. Via Roma көшесімен толық жүріп өткеннен кейін және Piazza del Kuerc алаңына (қаланың бас алаңы) жеткен соң, Бахона деп аталатын ежелгі қоңырау соғып, қазылар алқасы ең жақсы Паскулилердің тізімін жасайды. Шеру аяқталғаннан кейін платформалар Piazza del Kuerc алаңында қойылып, Пасха дүйсенбісіне дейін сонда қалады.
Қарсылық палионы
1963 жылы басталған Palio delle Contrade мерекесінде Бормио қаласының бес ауданының тұрғындары жас топтарына бөлініп, тау шаңғысынан сырға түсу, жарыс жолымен жүгіру, біріктірілген және эстафеталық жарыстарда күш сынасады. Жарыс жолымен жүгіру жарысы қала көшелерінде, осы мақсат үшін қармен жабылып өтеді.
Шараптар
Валтеллинада шараптар негізінен Чиавеннаскадан (Nebbiolo жүзімінің жергілікті атауы) өндіріледі, ал басқа сирек кездесетін сорттар, мысалы Rossola nera, Denominazione di origine controllata (DOC) үшін 20%-ға дейін және Denominazione di Origine Controllata e Garantita (DOCG) үшін 10%-ға дейін қосылуына рұқсат етіледі. Жүзімнің жиналымы гектарына 12 тоннамен шектеледі. Дайын шарапты шығару алдында кемінде екі жыл (Riserva бөтелкесі үшін үш жыл) сақтау қажет, алкогольдің мөлшері кемінде 11% болуы тиіс. DOCG шараптары үшін өнімділік 8 тонна/га дейін шектеледі. DOC шараптарымен салыстырғанда сақтау талаптары бірдей болғанымен, DOCG шарабы үшін алкогольдің ең төменгі мөлшері 12% құрайды. Қызыл шараптарға ең танымал ауылдар: Грумелло, Сасселла, Инферно, Вальгелла және Марогия. Ауылдардың аттары әдетте этикеткада көрсетіледі. Сонымен қатар, Амароне стиліндегі DOCG шарабы бар, ол Sforzato (Sfursat) деп аталады. Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Вал Пошиаво аңғарының төменгі бөлігінде, Тирано қаласынан Валтеллинаға түсетін жерде, ұқсас шараптар өндіріледі, бірақ басқа ережелер бойынша, мысалы, аталымдар және қант қосуға немесе шараптауға рұқсат етіледі.
Туризм
Аймақтың ең танымал туристік тартымдылықтарының бірі – Ретия темір жолының Бернина желісі ("Trenino Rosso", кішкентай қызыл пойыз), ол Валтеллинадағы Тирано қаласын Швейцарияның Граубюнден кантонындағы Сент-Мориц қаласымен Бернина өткелі арқылы жалғастырады. Валтеллина тауларында спортпен айналысуға көптеген мүмкіндіктер бар: Бормио, Априка немесе Ливиньода шаңғы тебу және қысқы спорт түрлері, осы жерлерде және әсіресе шағын аңғарларда жаяу және велосипедпен серуендеу, ал Мазино аңғарында тауға көтерілу. Грозиодағы Тасқа ою жасау паркінде біздің заманымыздан бұрынғы 4-1 мыңжылдықтар аралығында жасалған 5000-нан астам бейнесі бар бірегей үлкен Рупа Магна жартасы табылған.