Кіріспе

Словакиядағы Токай шарап өсіру аймағы – Словакияның оңтүстік-шығысында және Венгрияның солтүстік-шығысында орналасқан шарап өсіру аймағы. Бұл екі жүзім шаруашылығы аймағы бұрын Венгрия Корольдігінің үлкен Токай шарап өсіру аймағының (сонымен қатар Токай Хегиялья шарап өсіру аймағы) бір бөлігі болған. Трианон шартынан кейін кішірек бөлігі (3 ауыл және шамамен 175 гектар жүзімдік) Чехословакияның, ал 1993 жылдан кейін Словакияның құрамына кірді. Аймақтың көп бөлігі (шамамен 28 қауым және 5500 гектарға жуық жүзімдік) Венгрияда қалды. Қазіргі күні Словакиядағы Токай шарап өсіру аймағы 7 қауымнан және шамамен 908 гектар жүзімдіктерден тұрады.

Тарих

Токай шарап өсіретін аймағының тарихы Рим империясының Паннония провинциясына дейін жетеді. Рим империясы құлағаннан кейін, жүзім өсіру дәстүрін славяндар жалғастырды. Тоқаж ауылы мен тауының аты славян тілінен шыққан деп саналады. Бұл атау "Стокай" сөзінен туындаған, ол екі өзеннің – Бодрог және Тисаның – қосылған жерін білдіреді. Аңыз бойынша, Альмос пен оның ұлы Арпад басқарып келген венгрлер бұл жерге келген кезде, жүзім өсіру гүлденіп тұрған. Арпадтың батыр жолбасшысы Турзоль бірінші болып таудың шыңына көтерілді, ал оралған соң, оның иесіне төбелердің тыныш жүзімдіктерге толы екенін хабарлады. Арпад оған тек төбені ғана емес, сонымен қатар Бодрог және Тиса өзендерінің қиылысына дейінгі барлық жерді де сыйлады. Осы жерде Турзол ауылы салынды (қазіргі Таркал). 1241 жылы татар шапқыншылығынан кейін аймақ тоналып, жүзімдіктер қиратылды. Венгрия королі Бела IV (1235-1270) аймаққа жаңа өмір сыйлауды шешіп, оны латын халқымен қоныстандырды. Қоныс аударушылардың көпшілігі солтүстік Франциядан келген валлондықтар болған, бірақ кейбір зерттеушілер олардың итальяндықтар болғанын айтады. Словакиядағы Бара ауылын (венгрше: Bári) итальяндық қоныс аударушылар мекендеп, жаңа шарап өсіру шеберлігі мен дәстүрлерін, сондай-ақ Furmint сортының негізін әкелді. 1528 жылы басталған түрік соғыстарынан кейін, аймақ 170 жыл бойы түрік билігінде болды. Токай шараптықтарының көпшілігі осы кезеңде салынды, олар тонаушы әскерлерден адамдар мен мүлікті жасыру үшін пайдаланылды. 1620 жылдары император француз шарапшысы Дювонтты шақыртып алды, ол кейіннен Токай ауданында "шараптардың патшасы" әдісін ойлап тапты. Дювонттың ерекше қабілетін бағалап, император оны асылдандырып, көптеген ауылдарының бірін (Киралифальва) – қазіргі Австриядағы Кенигсдорфты сыйлады. Император содан кейін оның отбасына Киралифалви деген фамилия берді. 17 ғасырдан бастап Токай шараптары аймақ үшін маңызды тауарға айналды, оның экспорты Трансильвания князьдарының табыс көзіне айналды, олардың билігінде Токай аймағы болды. Шындығында, Токаджи Асу шарабынан түскен кірістер Австрияның Габсбургтер билігіне қарсы тәуелсіздік соғыстарын қаржыландыруға көмектесті. 1703 жылы Трансильвания князі Франциск II Ракоци Франция королі Людовик XIV-ке Токайдан көптеген шарап бөтелкаларын сыйға берді. Токай шараптары Версаль сарайында ұсынылып, Токай деген атпен танылды. Бұл құнды сусынға риза болған Людовик XIV оны "Vinum Regum, Rex Vinorum" ("Патшалардың шарабы, шараптардың патшасы") деп жариялады. 18 ғасырда Токай өзінің гүлдену шыңына жетті. Польша мен Ресей оның шараптарының ірі экспорттық нарығына айналды. Токайдың Ресейдегі маңызы соншалық болды, Ресей императорлары императорлық сарайға шарап жеткізуді қамтамасыз ету үшін Токайда де-факто колонияны ұстады. 1795 жылы Польшаның бөлінуі және одан кейінгі кедендік салықтар Токай шараптарының экспортына ауыр соққы берді және аймақтың экономикалық құлдырауына әкелді. Алайда, бұл Токай үшін болған үш үлкен дағдарыстың біріншісі ғана болды. Екіншісі 1885 жылы Токайға жеткен филлоксера эпидемиясы болды, ол бірнеше жылдың ішінде жүзімдіктердің көп бөлігін жойды.

"Түпнұсқа атауын" дау

Токай шараптары өзінің ерекше сипаттамаларымен халықаралық нарықта жоғары сұранысқа ие, сәнді тауар болып саналады. Бұл дау 1964 жылы басталды, ол кездегі Чехословакия Токай шараптарының артық өндірісін бұрын тек Венгриямен қамтамасыз етілген Австрия нарығына экспорттады. Мүдделер қақтығысы екіжақты келісім арқылы шешілді, оған сәйкес Словакияға Венгрия тарапынан сыраға қатысты концессия есебінен Токай шараптарының артық өндірісін Венгрияға экспорттауға рұқсат берілді (кейін ол қайта таңбаланып, қайта экспортталды). Бұл келісім 1990 жылы аяқталды, содан кейін дау қайтадан туындады. 2012 жылдың қараша айында Еуропалық сот Венгрияның «E Bacchus» электрондық деректер базасынан Словакияның «Vinohradnícka oblasť Tokaj» жазуын жою туралы өтінішін қабылдамады, бұл деректер базасы ЕО-да қорғалатын тектік атаулар мен географиялық көрсеткіштердің тізімін қамтиды. Венгрия Бас соттың шешіміне шағымдады. 2013 жылдың ақпан айында Еуропалық Одақтың Әділет соты Венгрияның Токай аймағының атын қамтитын «Vinohradnícka oblasť Tokaj» (Токай шарап аймағы) Словакияның тіркелуіне қатысты алдыңғы шешімге қатысты шағымын қабылдамады. Сот шешімінде Словакияның «Vinohradnícka oblasť Tokaj» еуропалық деректер базасы E Bacchus-қа тіркеуі заңмен қорғалатын шара болып табылмайтыны айтылды. Осыған байланысты, қазіргі ЕО заңнамасы бойынша Токай шарап өсіру аймағы Венгрия мен Словакияда орналасқан. Сондықтан Венгрияның және Словакияның Токай аймақтарындағы шарап өндірушілер Токай брендін пайдалана алады.