Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карей (Надькароли, Гроскарол/Гроßкарл) – Румынияның солтүстік-батысындағы Сату-Маре округіндегі, Венгриямен шекараға жақын орналасқан қала. Қала Іанкулешть (Сентьяношмадьор) атты бір ауылды басқарады.
Carei (; Nagykároly, ; Grosskarol/Großkarl, , ) is a city in Satu Mare County, northwestern Romania, near the border with Hungary. The city administers one village, Ianculești (Szentjánosmajor).
География
Карей муниципалитеті Румынияның солтүстік-батысында, Орадея қаласынан шалқары орналасқан. Карей Сату-Маре округінің оңтүстік-батыс бөлігінде, жазық далада жатыр және округ орталығы Сату-Маре қаласынан шалқары орналасқан. Карейге жақын коммуналар: Кэплени, Урзичени, Фойени, Санислау, Петрешти, Тиреам, Кэуаш және Мофтин.
The municipality of Carei is situated in the north west of Romania, away from Oradea. Carei is situated in the south western part of Satu Mare County, in a plain region, and it is away from the county seat, Satu Mare. Communes that are near Carei include Căpleni, Urziceni, Foieni, Sanislău, Petrești, Tiream, Căuaș, and Moftin.
Тарих
Қаланың "Карул" атауымен алғашқы айғақ 1320 жылға дейін, ал "Кароли" атауымен 1325 жылға дейін жетеді. Алайда, қаланың 1264 жылдан бері бар екені мәлім, себебі ол Каплони руының иелігінде болған және мажарлар келгеннен кейін аймаққа қоныстанған Кароли әулетінің жеке иелігінің орталығы еді. Қаланың аты "карул" сөзінен шыққан (қазіргі венгр тілінде "карвали"). Сөздің этимологиясы ежелгі түрік тіліне дейін жетеді, онда ол "құсқұйрық" деген мағынаны білдіреді. Тағы бір теория бойынша, қала Кароли әулетінің құрметіне аталған. Венгрия королі Людовик I 1346 жылы Карейде апталық базар жиындарын өткізуге рұқсат берді, бұл Кароли әулетінің әскери жетістіктерінің нәтижесі болды. Аймақтағы аймақтық сауданың дамуы қаланың өсуіне түрткі болды, ал 1387 жылы король Зигмунд қаланы округ орталығы етіп бекітті және оған тәуелсіз сот билігін берді. Келесі онжылдықтарда османдық шабуылының қаупінен сақтану үшін резиденция біртіндеп қамалға айналды, оған бекініс, төрт бұрышты бастиондар және зеңбіректерге арналған ату орындары салынды. 1526 жылы Мохач шайқасынан кейін қала Шығыс Венгрия Корольдігінің құрамына кірді, ол Осман империясының вассалдық мемлекеті еді. Габсбургтардың Фердинанд I мен Иоанн Заполя арасындағы Венгрия тағы үшін күресте Кароли әулеті бастапқыда Заполя тарапына шықты, Фердинанд 1558 жылы олардың иеліктерін тәркіледі, бірақ кейін оларды қайта қалпына келтірді. 1592 жылы барон Михай Кароли қаланың бекіністерін одан әрі кеңейтті, олар негізінен топырақтан жасалған. Алайда, османдықтардың жауабынан кейін қала тұрақты түрде салық төлеуге мәжбүр болды. Стратегиялық орнының арқасында қала османдықтарға қарсы салынған қамалдар жүйесінің бөлігіне айналды, ал шабуылдарды тойтару үшін 1661 және 1666 жылдар аралығында бекіністер қайтадан кеңейтілді, сонымен қатар артиллериясы бар неміс гарнизоны орналастырылды. Бірақ бірнеше шабуылдардан кейін қала өртеніп, ауыр зақымдарға ұшырады, бірақ 1678 жылға дейін толығымен қайта жаңғыртылды. Франциск II Ракоци көтерілісі кезінде қала тағы да өртке түсті, халық азайып, кедейлікке ұшырады. Қала Сзатмар шартына қол қойылғаннан және Кароли әулеті графтар мәртебесіне көтерілгеннен кейін қайта жандана бастады. Граф Александр Кароли соғыстан кейін көп ұзамай аймақты швабтармен қоныстандыруды бастады, Вюртембергтен 124 отбасын шақырды. Соңынан словактар, еврейлер және русиндер де осы аймаққа қоныстанды. Францис Кароли билігінде қоныстандыру күш алды, 1762 жылы тағы 132 отбасы қоныстанды, олардың жалпы саны шамамен 466 шваб отбасына жетіп, қала ішінде екі аудан құрды. Мәдени және әлеуметтік өмірге әсері байқалды: 1727 жылы пиар гимназиясы ашылды, 1754 жылы алғашқы типография салынды, ал 1756 жылы дәріхана ашылды. 1845 жылы граф Дьёрдь Каролидің көмегімен аурухана салынды және ашылды. 1887 жылы салынысмен жаңа теміржол қаланың жеңіл және тамақ өнеркәсібінің гүлденуіне ықпал етті, сонымен қатар жаңа қағаз фабрикасы да салынды. 1893 және 1896 жылдар аралығында граф Стефан Каролидің тапсырысымен сәулетші Артур Майнинг жобалары бойынша қамал тағы да өзгертілді және қазіргі түріне келді. 1904 жылы қалаға электр қуаты келді, ал 1914 жылға дейін бірнеше бастауыш және гимназия мектептері ашылды, ең танымалдарының бірі – Пиар мектебі, бүгінде Василе Лукачу атындағы гимназия мектебі (Școală Gimnazială Vasile Lucaciu) деп аталады. 1910 жылы теміржол станциясы салынды, ол бүгінгі күнге дейін сақталған. 1760-1920 жылдар аралығында қала Сзатмар округінің орталығы болғанымен, өнеркәсіптік даму айтарлықтай болған жоқ және ол 1960 жылға дейін негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған өңір болып қала берді. 1926 жылы Карей Сэлаж округіне қосылды. 1950 жылдан кейін Карей Байа-Маре аймағының құрамына кірді, ал 1968 жылдан кейін елдің әкімшілік-аумақтық қайта ұйымдастырылуымен Сату-Маре округіне қайта оралды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қаланың өнеркәсіп саласы диірмендерден, Ардеалул мұнай зауытынан, темекі жинау және ашыту стансасынан және бірнеше шағын шеберханалардан тұрды. Коммунистік кезеңде Карей біртіндеп өнеркәсіптік қалаға айналды.
The first mention of the city under the name of "Karul" dates from 1320, and as "Károly" in 1325, however, the city is known to have existed since 1264, as it was the domain of the Kaplony clan and the center of the Károlyi family's personal domain that settled in the region shortly after the arrival of the Hungarians. The name of the city comes from the word "karul" (in modern Hungarian "karvaly"). The etymology of the word can be traced back to the ancient Turkish language, the word meaning sparrow. Another theory is that the city was named after the Károlyi family. King Louis I of Hungary permitted the organization of weekly market gatherings on Saturdays in Carei in 1346, as a result of the military achievements of the Károlyi family. The development of regional trade in the region stimulated the development of the town, and in 1387, King Sigismund elevates the town to county center, while also granting it independent jurisdiction. Over the course of the following decades, due to fears of an Ottoman attack, the residence will gradually get transformed into a fortification outfitted with a moat, four corner bastions and shooting niches for cannons. After the Battle of Mohács in 1526, the town falls under the Eastern Hungarian Kingdom, a vassal state of the Ottoman Empire, and in the ensuing struggle between the Habsburg Ferdinand I and John Zápolya for the crown of Hungary, the Karolyi family initially sides with Zápolya, and Ferdinand confiscates their holdings in 1558, however, he reinstates them to power later. In 1592, the baron, Mihály Károlyi, further expands the fortifications of the city, these being made out of predominantly dirt. However, after an Ottoman response, the city is forced to keep paying tribute. Thanks to its strategic position, the city becomes part of a series of fortifications built against the Ottomans, and to be able of repelling the eventual attacks, the fortifications are enlarged again between 1661 and 1666, as well as a German garrison with artillery being assigned. However, after a series of attacks, the city is burned and suffers grave damage, but is eventually rebuilt by the year 1678. The city will once again come under fire during Francis II Rákóczi's uprising, and the city will be depopulated and left impoverished. The city will have a resurgence after Treaty of Szatmár is signed and the Károlyi family is elevated to the status of counts. Count Alexander Karolyi, shortly after the war, begins colonizing the region with Swabians, inviting 124 families from Württemberg. Eventually Slovaks, Jews, and Rusyns also get settled in the regions. The colonization efforts become more significant during Francis Károlyi tenure, an additional 132 families are settled in 1762, with the total number reaching an estimated 466 Swabian families, forming two districts in the town. Effects on cultural and social life began to show: in 1727 the Piarist Gymnasium was established, in 1754 the first typography was built, and in 1756 a pharmacy was opened. In 1845, with help from count György Károlyi, a hospital was built and opened. With the new railway built in 1887, the light industry and the food industry in the city started blooming, and a new paper mill was also built. Between the years 1893 and 1896, at the behest of count Stephen Károlyi, the castle underwent change once more, according to the plans of the architect Arthur Meinig, and it reached its current form. In 1904, electricity was introduced in the city, and until 1914, multiple elementary and general schools were opened, the most renowned being the Piarist school, today known as Școală Gimnazială Vasile Lucaciu (the Vasile Lucaciu school). In 1910, the train station was built, and it still exists today. Although between 1760 and 1920 the town was the seat of Szatmár County, the industrial development was not significant and it basically preserved its agricultural specificity until about 1960. In 1926 Carei was attached to Sălaj County. After 1950, Carei was included in the Baia Mare Region, while after 1968, along with the administrative territorial reorganization of the country, it returned to Satu Mare County. Until World War II, the industry of the town consisted of mills, the oil factory Ardealul, a station for collecting and fermenting tobacco, and some small workshops. During the Communist period, Carei gradually turned into an industrial town.
Каролий қамалы
Қаладағы ең маңызды тарихи ғимарат – Карейдегі Кароли сарайының кешені. Бастапқыда 14 ғасырда бекініс ретінде салынған, ол 1794 жылы сарайға айналдырылды және 19 ғасырда одан әрі өзгерістерге ұшырады. Сарайды арборетум қоршап тұр, оның ауданы шамамен және түрлі-түрлі ағаштар мен өсімдіктерге толы.
The most important historical building in the city is the Ansamblul castelului Károlyi din Carei. Built originally as a fortress around the 14th century, it was converted to a castle in 1794, undergoing further transformations during the 19th century. The manor is surrounded by an arboretum, covering a surface of about and containing a great variety of species of trees and plants.
Театр
Карей театры 1907 жылы салынды және архитекторы Гьёрги Копечек жобасының нұсқасына сүйене отырып тұрғызылды. Театр 1920 жылдарға дейін бір жазушының атымен аталып келді, содан кейін Театруль Кармен Сильва деп өзгертілді. 1945 жылдан кейін тағы да аты өзгеріліп, Театруль Популяр аталды. 1953 жылы театр толыққанды қайта жаңартылып, ішкі және сыртқы пішіні жаңарып, "модернизацияланды".
Carei's theater was built in 1907 and was inspired by a project of architect György Kopeczek. The theater was first named after the writer de, until the 1920s, when it was renamed Teatrul Carmen Sylva. After 1945 it was renamed again, to Teatrul Popular. In 1953, the theater received a complete overhaul and it was "modernized" both inside and outside.
Василе Лукачу мектебінің
1919 жылы "Василе Лукачу" мектебі румын жоғары мектебіне айналды. Оған дейін ол венгр жоғары мектебі болған. Қазіргі таңда ол орта мектеп болып табылады.
The "Vasile Lucaciu" school became a Romanian high school in 1919. Prior to that, it was a Hungarian high school. Nowadays it serves as a secondary school.
Румын жауынгерінің ескерткіші
1944 жылдың қазан айындағы Карей шайқасын еске түсіретін румыниялық солдат ескерткіші қаланың орталығында орналасқан. Ескерткішті мүсінші Геза Вида және сәулетші Антон Дâmбояну салған. Ол 1964 жылы қорғаныс министрі Леонтин Сәләжанның қатысуымен ашылды. Ескерткіш ақ тастан тұрғызылған және әсерлі өлшемдерге ие: алдыңғы жағының ені , тереңдігі және биіктігі . Ескерткіште мына жазу бар: "Отанды азат ету үшін күресте қаза болған румыниялық армия сарбаздарына даңқ!"
The Monument of the Romanian Soldier, which commemorates the Battle of Carei of October 1944, is situated in the center of the city. The monument was built by the sculptor Gheza Vida and the architect Anton Dâmboianu. It was inaugurated in 1964, in the presence of the Defense Minister, Leontin Sălăjan. The monument was built with white stone and has impressive dimensions, with a frontal opening of , a depth of , and a height of The monument has the following inscription: "Glory to the soldiers of the Romanian Army, fallen in the struggles for the liberation of the homeland".
Пойыз бекеті
Бірінші теміржол станциясы 1871 жылы Дебрецен-Сату-Маре темір жолы салынысымен бірге салынды. Карей-Залау темір жолы 1887 жылдың 23 желтоқсанында пайдалануға берілді. Бүгінгі станция ғимараты 1910 және 1912 жылдар аралығында салынған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде станцияға күшті бомба шабуылы жасалды, бірақ келтірілген зиян тез жөнделді.
The first train station was built in 1871, when the Debrecen–Satu Mare railway was built. The Carei–Zalău railway was inaugurated on 23 December 1887. The building of today's train station was built between 1910 and 1912. During World War II the train station was heavily bombarded, but the damage it suffered was rapidly repaired.
Демография
2021 жылғы халық санауы бойынша Карейдің халқы 18 957 адамды құрады, бұл 2011 жылғы халық санауында тіркелген 20 775 тұрғыннан азайған.
According to the 2021 census, Carei had a population of 18,957, marking a decrease from the figure recorded at the 2011 census (20,775 inhabitants).
Климат
Карейдің климаты континенттік, ыстық, жазғы және жаңбырлы жаздары, суық және қарлы қыстарымен сипатталады. Қала елдің солтүстігіндегі шеткі ауданда орналасқандықтан, қысы елдегі орташа температурадан төмен болады. Жылдық орташа температурасы 9,6 °C (49 °F) шамасында.
Carei has a continental climate, characterized by hot warm and rainy summers, and cold and snowy winters. As the city is in the far north of the country, winter is colder than the national average. The average annual temperature is 9.6 °C (49 °F).