Кіріспе

Музыкалық нотаның, дыбыстың немесе тонның сапасы. Музыкада тембр (/'tæm.bər/, /'tɪm/, /'tæ̃/) сондай-ақ тонның түсі немесе тон сапасы (психоакустикадан) деп аталады, бұл музыкалық нотаның, дыбыстың немесе тонның қабылданатын дыбыс сапасы. Тембр әртүрлі дыбыс шығару түрлерін, мысалы, хор дауыстарын және музыкалық аспаптарды ажыратады. Сондай-ақ, тыңдаушыларға бір санаттағы әртүрлі аспаптарды (мысалы, обой мен кларнет, екеуі де ағаштан жасалған үрмелі аспаптар) ажыратуға мүмкіндік береді. Қарапайым тілмен айтқанда, тембр – бір музыкалық аспаптың немесе адам дауысының екіншісінен өзгеше дыбыстауына себеп болатын нәрсе, тіпті олар бірдей нотаны орындағанда немесе ән салғанда да. Мысалы, бұл гитара мен пианиноның бірдей дыбыспен, бірдей үнде ойнауы арасындағы айырмашылық. Екі аспап та бір-біріне қатысты дұрыс реттелген болуы мүмкін, олар бірдей нотаны орындайды, және бірдей амплитуда деңгейінде ойнағанда да әр аспап өзінің ерекше дыбыс түсімен ерекшеленеді. Тәжірибелі музыканттар бір типтегі әртүрлі аспаптарды олардың әртүрлі тембрлері бойынша ажырата алады, тіпті егер олар бірдей негізгі биіктікте және күшпен нота ойнаса да. Дыбыстың физикалық сипаттамалары, тембрдің қабылдануын анықтайтын жиілік спектрі мен амплитудалық қабылданысы (envelope) болып табылады. Әншілер мен аспаптық музыканттар әртүрлі орындау немесе ән салу техникаларын қолдану арқылы ойнайтын немесе айқайлайтын музыканың тембрін өзгерте алады. Мысалы, скрипкашы әртүрлі иілу стильдерін қолдана алады немесе әртүрлі тембрлер алу үшін саптың әртүрлі бөліктерінде ойнай алады (мысалы, sul tasto-да ойнау жеңіл, ауалы тембрді тудырады, ал sul ponticello-да ойнау қатал, тегіс және агрессивті тонды тудырады). Электр гитарасы мен электр фортепианосында орындаушылар эффекттер мен графикалық теңестіргіштерді қолдана отырып тембрді өзгерте алады.

Синонимдер

Тоналдық сапа мен тоналдық түс – тембрдің синонимдері, сондай-ақ "бір аспапқа тән текстура". Дегенмен, текстура сөзі музыканың түрін де білдіре алады, мысалы, бірнеше өріліп жатқан әуендерге қарсы, қосалқы аккордтармен сүйемелденген оңай ән айтуға болатын әуен. Герман фон Гельмгольц неміс тіліндегі Klangfarbe (тоналды түс) терминін қолданды, ал Джон Тиндалл оның ағылшын тіліне аудармасын – clangtint деп ұсынды, бірақ екі термин де Александр Эллиспен келісім таппады, ол бұрыннан бар мағыналары үшін тіркелім мен түс терминдерін де сынға түсірді. Музыкалық аспаптың дыбысы жиілік құрамына байланысты жарық, қараңғы, жылы, кескір және басқа да сипаттамалармен сипатталуы мүмкін. Сондай-ақ, қызғылт және ақ сияқты шудың түрлері де бар. Дыбыстың визуализациясында тембр бейне пішінімен, ал дыбыс күші – жарықтығымен сәйкес келеді; биіктік спектрограмманың y осіндегі ығысуымен сәйкес келеді.

АСА анықтамасы

Америка акустикалық қоғамының (АСА) акустикалық терминологиясының 12.09 анықтамасы бойынша, тембр – "бір-бірінен ерекшеленетін екі бірдей емес дыбысты, бірдей түрде берілген және бірдей күш пен биіктікке ие, ерекшеленеді деп бағалауға мүмкіндік беретін есту сезімінің қасиеті" деп сипатталады. Бұған қоса, "Тембр негізінен жиілік спектріне байланысты, бірақ дыбыс қысымы мен дыбыстың уақытша сипаттамаларына да байланысты" делінеді.

Гармоникалар

Музыкалық аспап шығаратын дыбыстың немесе нотаның байлығы кейде бірнеше түрлі жиіліктердің қосындысы ретінде сипатталады. Ең төменгі жиілік негізгі жиілік деп аталады, ал ол шығаратын биіктік нотаны атауға қолданылады, бірақ негізгі жиілік әрқашан басым жиілік емес. Басым жиілік – ең көп естілетін жиілік және ол әрқашан негізгі жиіліктің есесі. Мысалы, көлденең флейтаның басым жиілігі негізгі жиіліктен екі есе көп. Басқа маңызды жиіліктер негізгі жиіліктің овертондары деп аталады, оларға гармоникалар мен бөлшектер кіруі мүмкін. Гармоникалар – негізгі жиіліктің бүтін сан көбейтінділері, мысалы, ×2, ×3, ×4 және т.б. Бөлшектер – басқа да үндеулер. Кейде негізгі жиіліктің бүтін сандық бөліністерінде субгармониялар да болады. Көптеген аспаптар гармониялық дыбыстарды шығарады, бірақ көптеген аспаптар жартылай және гармониялық емес дыбыстарды шығарады, мысалы, сымбалдылар және басқа да белгісіз биіктіктегі аспаптар. Оркестр немесе концерттік тобындағы күйдің нотасы ойналғанда, дыбыс 440 Гц, 880 Гц, 1320 Гц, 1760 Гц және т.б. болып келеді. Оркестрдегі немесе концерттік топтағы әр аспап осы жиіліктердің әртүрлі комбинациясын, сондай-ақ гармониялар мен овертондарды шығарады. Әртүрлі жиіліктегі дыбыс толқындары бір-бірімен жанасып, бірігеді, ал осы амплитудалардың теңгерімі әр аспаптың ерекше дыбысында маңызды фактор болып табылады. Уильям Сетарес жазғандай, таза интонация және батыс тең темпераменттік шкаласы көптеген батыс аспаптарының гармониялық спектрлеріне/тембріне ұқсас, ал Тайланд ренатының (ксилофонға ұқсас аспап) гармониясыз тембрі, ол күйленген жеті тонға жақын тең темпераменттік пелог шкаласына байланысты. Сол сияқты, Бали металлофондарының гармониялық емес спектрлері, мысалы, саптық ребаб немесе дауыс сияқты гармониялық аспаптармен біріктіріледі, және бұл Индонезияның гамелан музыкасында жиі кездесетін бес ноталық, тең темпераменттік слендро шкаласына қатысты.

Қаптама

Дыбыстың тембріне оның амплитудалық қабылдауының келесі аспектілері де зор әсер етеді: шабуыл уақыты мен ерекшеліктері, ыдырау, сақталу, босату (ADSR қабылдауы) және уақытша құбылыстар. Сондықтан, мұндай бақылау элементтері кәсіби синтезаторларда жиі кездеседі. Мысалы, пианино немесе трубаның дыбысынан шабуылды алып тастасаңыз, дыбысты дұрыс анықтау қиын болады, себебі балғаның ішектерге тиюі немесе трубашының еріннің алғашқы серпілісі осы аспаптардың ерекше белгісі болып табылады. Амплитудалық қабылдау – бұл дыбыстың жалпы амплитудалық құрылымы.

Музыка тарихында

Сегізінші және тоғызыншы ғасырларда оркестрлеуде аспаптық тембрдің рөлі арта түсті. Берлиоз бен Вагнер оның дамуына тоғызыншы ғасырда маңызды үлес қосты. Мысалы, Вагнердің "Уолкюр" операсының үшінші актісінен алынған "Ұйқы мотиві" оркестрлік тембрлердің кең диапазонынан өтетін төмендейтін хроматикалық гамманы қамтиды. Бірінші кезекте, ағаш аспаптары (флейта, одан кейін гобой), содан кейін әуенді орындайтын скрипкалармен бірге тартылған струналардың күшті дыбысы, соңында жез аспаптары (француз мүйіздері). Дебюсси, он тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдықтары мен жиырмасыншы ғасырдың алғашқы онжылдықтарында шығармалар жазған композитор, тембрдің рөлін одан әрі көтеруімен ерекшеленді: "Дебюсси музыкасы тембрді бұрын-соңды болмаған құрылымдық деңгейге көтереді; «Фавнның ортаңғы түскісіне прелюдия» атты шығармасында флейта мен арфаның түсі анықтамалық функция атқарады". Малердің оркестрлеуге қатысты көзқарасы, жиырмасыншы ғасырдың басындағы музыкада ерекшеленген тембрлердің маңыздылығын көрсетеді. Норман Дел Мар оның алтыншы симфониясының Скерцо бөлімінен алынған мына келесі үзіндіні былай сипаттайды: «жеті такттық байланыс, үштікке көшу үшін, қайталама А ноталарының төмендеуімен, олардың үстіне орналасқан октавалардың тізбегі арқылы, сондай-ақ А ноталарына С ноталарын қосып, бір-бірінен оздыру арқылы ұзартылады. Төменгі октавалар төмендейді және тек С ноталары қалады, бұл үштік бөлімінің алғашқы гобой фразымен үйлеседі». Осы такттарда Малер қайталама ноталарды аспаптық түстердің әртүрлі комбинациялары арқылы өткізеді: мүйіздер мен пиццикатода ойналған струналардан бастап, труба, кларнет, флейта, пикколо және соңында гобойға дейін. Сондай-ақ, «Кланфарбенмелодия» деген терминді қараңыз. 1960 жылдардың соңынан 2000 жылдарға дейінгі рок музыкасында нақты дыбыстардың тембрі әннің маңызды бөлігі болып табылады. Мысалы, хэви-метал музыкасында, электр гитарада орындалған, күшті күшейтілген, ауыр бұрмаланған қуатты аккордтың дыбыстық әсері, үлкен гитара күшейткіштері мен динамиктердің қатары арқылы, стильдің музыкалық ерекшелігінің маңызды бөлігі болып табылады.

Психоакустикалық дәлелдер

Көбінесе тыңдаушылар бір аспапты, тіпті әртүрлі биіктіктегі және дыбыс күшіндегі, әртүрлі ортада және әртүрлі музыканттар орындағанда да тани алады. Кларнеттің акустикалық талдауы, толқындарының бір емес, үш аспапқа ұқсас ретсіз екенін көрсетеді. Дэвид Люс бұл "жоғарыда аталған аспаптардың дыбыстық толқынында жоғарыда аталған өзгермелі факторларға қарамастан, өзгермейтін белгілі бір күшті үлгілер болуы керек" дегенді ұсынады. Дегенмен, Роберт Эриксон бұл үлгілердің азын айтады және олардың біздің "танылу және анықтау қабілеттерін" түсіндіре алмайды. Ол көру және визуалды қабылдау саласындағы зерттеулерден субъективті тұрақтылық тұжырымын қабылдауды ұсынады. 1960 жылдардан бергі психоакустикалық тәжірибелер тембрдің мәнін анықтауға бағытталған. Бір әдіс – тыңдаушыларға дыбыс жұптарын ойнату, содан кейін олардың ұқсамаушылық бағаларын тембр кеңістігіне біріктіру үшін көп өлшемді масштабтау алгоритмін қолдану. Мұндай тәжірибелердің ең тұрақты нәтижелері – жарықтық немесе спектрлік энергия таралуы, сондай-ақ шабуылдың "тістеуі" – жылдамдығы, синхрондылығы және көтерілу уақыты маңызды факторлар екенін көрсетеді.

Тристимулдың таңбалық үлгісі

Тристимул тұжырымдамасы түстер әлемінен бастау алып, үш негізгі түстің араласу арқылы нақты бір түс жасалуын сипаттайды. Сол сияқты, музыкалық тристимул – берілген дыбыстағы гармоникалардың үш бөлімге топталған қоспасын өлшейді. Бұл, іс жүзінде, дыбыс құраушыларының көп санын – кейбір жағдайларда ондаған, тіпті жүздеген – тек үш мәнге дейін азайту ұсынысы. Бірінші тристимул бірінші гармониканың салыстырмалы салмағын, екінші тристимул екінші, үшінші және төртінші гармоникалардың жиынтығының салыстырмалы салмағын, ал үшінші тристимул қалған барлық гармоникалардың салыстырмалы салмағын өлшейді. Дегенмен, осы типтегі бейнелеуді қолдануға және дұрыстығын тексеруге қосымша дәлелдер, зерттеулер мен тәжірибелік қолданулар қажет.

Жарықтығы

"Жарқырауы" термині дыбыс тембрлерін талқылауда да қолданылады, бұл көру жарықтығымен салыстыруға ұқсас. Тембр зерттеушілері жарықтылықты дыбыстардың ең айқын қабылданатын ерекшеліктерінің бірі деп есептейді және оны дыбыстағы жоғары жиілікті компоненттер мөлшерінің көрсеткіші ретінде акустикалық тұрғыдан формалдайды, мысалы, спектрлік центроид сияқты өлшем арқылы.