Кіріспе

Болгар монахы, ғалымы және жазушысы Черноризец Храбар (, Črĭnorizĭcĭ Hrabrŭ, ) Бірінші Болгар империясының Преслав әдеби мектебінде 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында қызмет еткен болгар монахы, ғалымы және жазушысы. Ол "Әріптер туралы" еңбегінің авторы ретінде белгілі.

Атауы және тарихилығы

Оның есімі дұрыс түрде "Қара шапанды киген Храбар" деп аударылады (яғни, Храбар монах), "черноризец" – монастырь иерархиясындағы ең төменгі шен (wikt: Реконструкция: Proto Slavic / čьrnъ және wikt:riza қараңыз), "Храбар" ("Храбр") оның нақты аты болған деп саналады. Дегенмен, кейде оны "Батыр черноризец", "Батыр" немесе "Батыр" деп те атайды, бұл "Храбар" есімінің аудармасы, ол лақап аты ретінде қарастырылады. Оның еңбегінің авторлығы және оның кім екендігі ғылыми пікірталас тудырып келеді. Оның есімі Константин, Иоанн Экзарх, Клемент Охридтік, тіпті Болгария патшасы I Симеон сияқты басқа да белгілі жазушылар қолданған псевдоним болуы мүмкін деген теориялар бар.

Хаттар туралы

Черноризец Храбар тек бір әдеби шығарманың авторы – "Хаттар туралы" (O pismenĭhŭ), ежелгі шіркеу славян тілінде жазылған танымал ортағасырлық трактат. Бұл еңбек 9 ғасырдың соңында немесе 10 ғасырдың басында жазылған. Ол сонымен қатар славян палеографиясы үшін маңызды ақпарат берді, оның айтуынша, христиандыққа дейінгі славяндар "сызықтар мен ойыстарды" (črŭty i rězy, төменде "есептеу таяқтары мен сызбалар" деп аударылады) қолданған, бұл тілді толыққанды жеткізуге жеткіліксіз болған. Бұл рун жазуының бір түрі болуы мүмкін деп саналады, бірақ оның нақты мысалдары сақталмаған. Ғалымдардың көпшілігі Храбардың славян тілін гректердің сынап-қақпасына қарсы қорғағанын айтады, ал кейбіреулер оның мәтіні глаголицаны кириллицаға қарсы қорғауға бағытталған деп санайды. Бұл еңбек Вильнюсте (1575–1580), Мәскеуде (1637), Санкт-Петербургте (1776), Супрасльде (1781) жарияланған. Бұл ерте болгар авторының ең ерте басылған еңбегі, ол 1578 жылғы Иван Федоровтың Шығыс славян оқулығының бір бөлігі ретінде жарық көрген. Олар дінге өту рәсімінен кейін славян сөздерін жазу үшін рим және грек әріптерін пайдалануға мәжбүр болды, бірақ олар тиімді болмады. Соңында, Құдай адамзатқа деген мейірімінен, оларға дана және адал адам Кирилл Философты жіберді, ол олар үшін отыздан сегіз әріп құрастырды, олардың кейбіреуі (24-і) грек әріптеріне ұқсас, ал кейбіреуі (14-і) славян дыбыстарын дұрыс беруге қолайлы жаңа әріптер болды.

Мұра

Антарктикадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Гринвич аралындағы Храбар нунатагы Черноризец Храбардың құрметіне аталған.