Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуразия тарихы – Орталық Азия мен Шығыс Еуропаның Еуразия даласының ішкі бөлігімен байланысқан бірнеше ерекше шеткі жағалау аймақтарын қамтитын континенттік аймақтың ортақ тарихы: Оңтүстік-Батыс Азия, Оңтүстік Азия, Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Батыс Еуропа. Бұл тарих, мүмкін, Дала жолы арқылы саудадан басталып, ертедегі Жібек жолымен жалғасқан. Еуразия тарихнамасы ежелгі Еуразия мәдениеттері арасындағы генетикалық, мәдени және тілдік байланыстарды анықтауға бағытталған. Бұл аймаққа деген қызығушылықтың көп бөлігі прото-үнді-еуропа тілдерінде сөйлейтін халықтардың және Орталық Еуразиядағы күймелі соғыстың болжамды бастау тегімен байланысты.
The history of Eurasia is the collective history of a continental area with several distinct peripheral coastal regions: Southwest Asia, South Asia, East Asia, Southeast Asia, and Western Europe, linked by the interior mass of the Eurasian steppe of Central Asia and Eastern Europe. Perhaps beginning with the Steppe Route trade, the early Silk Road, the Eurasian view of history seeks establishing genetic, cultural, and linguistic links between Eurasian cultures of antiquity. Much interest in this area lies with the presumed origin of the speakers of the Proto Indo European language and chariot warfare in Central Eurasia.
Төменгі палеолит
1,8 және 1,0 миллион жыл аралығындағы Homo ergaster және Homo erectus-тың қазбаланған қалдықтары Еуропадан (Грузия (Дманиси), Испания), Индонезиядан (мысалы, Сангиран және Тринил), Вьетнамнан және Қытайдан (мысалы, Шэньси) табылды. (Сондай-ақ қараңыз: Көп аймақтық гипотеза.) Ең алғашқы қалдықтар Олдуван мәдениетіне, кейін Ашеул және Клактон мәдениеттеріне жатады. Homo cepranensis сияқты кейінгі қазбалардың табылу орындары шектеулі, сондықтан 1 000 000 – 300 000 жыл бұрын Еуразияда адамдар қаншалықты қоныстанғандығы әлі де жұмбақ болып қалуда.
Fossilized remains of Homo ergaster and Homo erectus between 1.8 and 1.0 million years old have been found in Europe (Georgia (Dmanisi), Spain), Indonesia (e. g., Sangiran and Trinil), Vietnam, and China (e. g., Shaanxi). (See also:Multiregional hypothesis.) The first remains are of Olduwan culture, later of Acheulean and Clactonian culture. Finds of later fossils, such as Homo cepranensis, are local in nature, so the extent of human residence in Eurasia during 1,000,000 300,000 ybp remains a mystery.
Орта палеолит
Геологиялық температуралық деректер шамамен 650 000 және 450 000 жыл бұрынғы екі күшті мұз дәуірін көрсетеді. Бұл тропиктік аймақтан тыс жерде өмір сүрген адамдарға беспрецеденттік қиындықтар тудырған болар еді. Дейін, осы кезеңге қатысты қазба жұмыстарынан алынған қалдықтар өте сирек, ал осы кезеңде Еуразиядағы адамдардың қоныстануы туралы көп мәлімет жоқ. Табылған аз ғана қалдықтар – Homo antecessor және Homo heidelbergensis, сондай-ақ Қытайдағы Ланьтянь адамы. Содан кейін, Мустер технологиясын қолданған Homo neanderthalensis пайда болды, ол Еуропадан Батыс Азияға дейінгі аймақтарда кеңінен таралды және 40 000 – 28 000 жыл бұрынға дейін Еуропа мен Таяу Шығыстағы басым адам тобы болып қала берді. Пекин адамы да осы кезеңге датирленген. Эем кезеңінде адамдар (мысалы, Қасқыр үңгірінде) технологиясы мен біліктілігіне қарай мүмкіндік болған жерлерге тарады. Сахара құрғап, адамдардың өтуіне қиындық тудырды. Алғашқы заманауи адамның (Homo sapiens idaltu) пайда болуы 200 000 және 130 000 жыл бұрынға (қараңыз: Митохондриялық Ева, Біртұтас шығу гипотезасы) датирленген, яғни Рисс мұздығының ең суық кезеңіне сәйкес келеді. Археологиялық мәліметтерде Атерия мәдениетінің іздері табылды.
Geologic temperature records indicate two intense ice ages dated around 650000 ybp and 450000 ybp. These would have presented any humans outside the tropics unprecedented difficulties. Indeed, fossils from this period are very few, and little can be said of human habitats in Eurasia during this period. The few finds are of Homo antecessor and Homo heidelbergensis, and Lantian Man in China. After this, Homo neanderthalensis, with his Mousterian technology, emerged, in areas from Europe to western Asia and continued to be the dominant group of humans in Europe and the Middle East up until 40000 28000 ybp. Peking man has also been dated to this period. During the Eemian Stage, humans probably (e. g. Wolf Cave) spread wherever their technology and skills allowed. The Sahara dried up, forming a difficult area for peoples to cross. The birth of the first modern humans (Homo sapiens idaltu) has been dated between 200000 and 130000 ybp (see:Mitochondrial Eve, Single origin hypothesis), that is, to the coldest phase of the Riss glaciation. Remains of Aterian culture appear in the archaeological evidence.
Халық санының өшіруі
Соңғы мұз дәуірінің басында Индонезияда бір үлкен вулкан жарылды. Теория бойынша, жарылыстың салдары көп жылдар бойы жаһандық климаттың өзгеруіне алып келді, нәтижесінде бұрынғы көптеген мәдениеттер құрып кетті. Y-хромосомалық Адам (90000–60000 ж.б., расталган деректер) алғаш рет осы жерде кездестірілді. Неандертальдықтар осы ортаның күрт өзгеруінен аман қалды, демек, басқа да адам топтары үшін де мұмкін. Теорияға сәйкес, адамдар Африкада аман қалды және жарылыстың әсері баяу басылғаннан кейін солтүстікке қайта қоныстанды. Осы қатал оқиғадан кейін Жоғарғы палеолит революциясы басталды, ең ертегі табылған жәдігерлер шамамен 50000 ж.б. дауырға жатады. Мұз басудың алғашқы кезеңінде генетикалық деректерде айырмашылықтар байқалады. Бүгінгі Еуразиялық халықтардың арасында әйелдердің М, N гаплогруппаларының және ерлердің CT гаплогруппаларының ұрпақтары табылады.
In the beginning of the last ice age a supervolcano erupted in Indonesia. Theory states the effects of the eruption caused global climatic changes for many years, effectively obliterating most of the earlier cultures. Y chromosomal Adam (90000 60000 BP, dated data) was initially dated here. Neanderthals survived this abrupt change in the environment, so it's possible for other human groups too. According to the theory humans survived in Africa, and began to resettle areas north, as the effects of the eruption slowly vanished. Upper Paleolithic revolution began after this extreme event, the earliest finds are dated c.50000 BCE. A divergence in genetical evidence occurs during the early phase of the glaciation. Descendants of female haplogroups M, N and male CT are the ones found among Eurasian peoples today.
Көші-қон
Қазіргі заманғы адамдардың геномдарындағы ең ұсақ айырмашылықтарды генетикалық генеалогия әдістерімен зерттеу арқылы тарихи көші-қондардың модельдерін жасауға болады және жасалған. Бұл модельдер ата-бабаларымыздың қозғалған жолдары туралы мәліметтер берсе де, генетикалық маркерлерді мерзімдеудің дәлдігі артып келеді. Ең ерте көші-қондар (шамамен 75 000 жыл бұрын) Қызыл теңіз жағалауынан басталып, Азияның оңтүстік жағалауымен жүрген болуы мүмкін. Осыдан кейін генетикалық маркерлерді іздеу және оларды мерзімдеу күрделене түседі. Қазіргі Ирак, Иран, Пәкістан және Ауғанстан аумақтарында генетикалық маркерлер әртүрлілене бастады (шамамен 60 000 жыл бұрын), содан кейін барлық бағытта (тіпті Левантқа дейін) және Солтүстік Африкаға көші-қондар жүрді. Загрос тауларының етегінде ірі аң аулау мәдениеттері дамыды, олар Еуразия даласына тарады. Кавказ және Орал тауларын кесіп өтетін самоидтар мен ұралдықтардың ата-бабалары сана, шаңғы және каноэ ойлап тапты. Қазақстан арқылы Американың жергілікті тұрғындарының ата-бабалары көшіп өтті (50 000 – 40 000 жыл бұрын). Шығысқа қарай (мүмкін, Джунгария және Тарым бассейні арқылы) солтүстік қытайлар мен корейлердің ата-бабалары сапар шекті. Индоевропалықтардың ата-бабалары Босфор арқылы өткен болуы мүмкін. Генетикалық дәлелдер бірнеше жеке көші-қон болғанын көрсетеді (1. Анатолиялықтар, 2. Тохариялықтар, 3. Кельт-Иллириялықтар, 4. Герман және Славян тайпалары, мүмкін осы ретпен). Кейбір топтарға қатысты археологиялық дәлелдер табылмады. Тарихи тіл білімі бойынша мәліметтерге, мысалы, фракиялықтардың жіктелуіне қараңыз. Ерте кельттерді Халштат мәдениетімен, ал Нордикалық қола дәуірін герман халықтарымен байланыстыру – дәстүрлі көзқарас. Рим империясы темірдің Орталық Еуропадан тыс жерлерде кеңінен қолданыла бастағаннан кейін, Вилланова мәдениет аймағынан тарады. Осы кезеңде сауда-саттық болған болуы мүмкін, мысалы, янтарь мен тұз маңызды тауарлар еді. Солтүстік Африкадан Гибралтар және Сицилия арқылы келген ықпалды жоққа шығару қиын. Көптеген сұрақтар әлі де ашық, мысалы, неандертальдықтар сол кезде әлі де болған. Әр түрлі зерттеу бағдарламалары арқылы генетикалық деректер жинақталуда.
Tracing back minute differences in the genomes of modern humans by methods of genetic genealogy, can and have been used to produce models of historical migration. Though these give indications of the routes taken by ancestral humans, genetic marker dating is becoming more accurate. The earliest migrations (dated c. 75.000 BP) from the Red Sea shores have been most likely along southern coast of Asia. After this, tracking and timing genetical markers gets increasingly difficult. What is known, is that on areas, of what is now Iraq, Iran, Pakistan and Afghanistan, genetic markers diversify (from about 60000 BCE), and subsequent migrations emerge to all directions (even back to the Levant) and North Africa. From the foothills of the Zagros, big game hunting cultures developed which spread across the Eurasian steppe. Crossing the Caucasus and the Ural Mountains were the ancestors of Samoyeds and the ancestors of Uralic peoples, developing sleds, skis and canoes. Through Kazakhstan moved the ancestors of the Indigenous Americans (dated 50000 40000 BCE). Eastbound (maybe through Dzungaria and the Tarim Basin went the ancestors of the northern Chinese and Koreans. It is possible that the routes taken by the Indo European ancestors travelled across the Bosphorus. Genetic evidence suggests a number of separate migrations (1. Anatoleans 2. Tocharians, 3 Celto Illyrians, 4. Germanic and Slav, possibly in this order). Archaeological evidence has not been identified for a number of different groups. On historical linguistic evidence, see for example classification of Thracian. The traditional view of associating early Celts with the Hallstatt culture, and the Nordic Bronze Age with Germanic peoples. The Roman Empire spread after the first widespread use of iron outside Central Europe from the Villanovan culture area. Most likely there was trade also in these periods, e. g. with amber and salt being major products. Influences from northern Africa via Gibraltar and Sicilia cannot be readily discounted. Many other questions remain open, too; for example, Neanderthals were still present at this time. More genetic data is being gathered by various research programs.
Ертегі голоцен
Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, теңіз деңгейінің 120 метрге көтерілуі, өсімдік жамылыстың өзгеруі және голоцен жойылу оқиғасында жануарлардың жоғалуы сияқты маңызды экологиялық өзгерістер болды. Осы кезде неолиттік революция басталды, адамдар қыш ыдыс жасауға, егін өсіруге және кейбір жануарларды үйретпекке кірісті. Еуразиядағы неолиттік мәдениеттер көп, олар туралы жеке мақалаларда толығырақ айтуға болады. Бұл тақырыптағы мақалалардың кейбіреулері: Натуф мәдениеті, Жомон мәдениеті, Қытайдың неолиттік мәдениеттерінің тізімі және Мехргарх. Еуропалық археологиялық ескерткіштер көп, олар туралы «Тарихи Еуропа» мақаласында айтылған. Эцци мұз адамның табылуы (б.з.д. 3300 жыл) Еуропадағы халколит дәуірін зерттеуде маңызды ақпарат береді. Осы кезеңде түрлі халықтардың прототілдері қалыптасты, бірақ (анықтама бойынша) тікелей дәлелдерді табу мүмкін емес. Кейінгі көші-қондар осы кезеңдегі көші-қондарды зерттеуді одан әрі қиындатады.
As the ice age ended, major environmental changes happened, such as sea level rise (est. 120m), vegetation changes, and animals disappearing in the Holocene extinction event. At the same time Neolithic Revolution began and humans started to make pottery, began to cultivate crops and domesticated some animal species. Neolithic cultures in Eurasia are many, and best discussed in separate articles. Some of the articles on this subject include: Natufian culture, Jōmon culture, List of Neolithic cultures of China and Mehrgarh. European sites are many, they are discussed in Prehistoric Europe. The finding of Ötzi the Iceman (dated 3300 BC) provides an important insight to Chalcolithic period in Europe. Proto languages of various peoples have been forming in this period, though no literal evidence can (by definition) be found. Later migrations further complicate the study of migrations in this period.
Өркениеттердің пайда болуы
Еуропа, Иран және Үндістан бойынша таралған үнді-еуропалық тілдердің ұқсастығына байланысты, б.з.д. 5 мыңжылдықта Понт даласынан шыққан топтың шығысқа және батысқа таралып, біртіндеп Үнді субконтиненті мен Қытайға қарай, шығыста және батыста Еуропаға қарай жылжуы жиі айтылады. Осы түпнұсқалы индоевропалықтар өз тілдерін Таяу Шығысқа, Үндістанға, Еуропаға және Қытай шекарасына дейін таратты. Оңтүстік-Батыс Азиядағы өркениеттің алғашқы нысандары б.з.д. 8 мыңжылдықта, мысалы, Чатал-Хойюк сияқты қалалық орталықтарда пайда болды. Қалалық өркениеттер Хальколит дәуірінде қалыптаса бастады. Месопотамия, Үндістан және Қытайдағы ең алғашқы қалалық өркениеттер өзен аңғарлары бойында дамыды. Месопотамияның Урук дәуірі шамамен б.з.д. 4000-3100 жылдар аралығында болды және Таяу Шығыста мемлекеттердің пайда болғанының алғашқы белгілерін көрсетеді. Цивилизация б.з.д. 3300 жылы Инд өзені бойында (Үндістанда қола дәуірінде) және б.з.д. 1700 жылы Сары өзен бойында (Қытайда) өркендеді. Аңғарлар мол сумен қамтамасыз етті және жыл сайынғы су тасқынынан топырақтың құнарлы болуына жағдай жасады, бұл ауыл шаруашылығымен айналысатын елді асырау үшін қажеттіден артық өнім өндіруге мүмкіндік берді. Бұл қауымның кейбір мүшелеріне ғимараттар салу, сауда және әлеуметтік ұйымдастыру сияқты ауыл шаруашылығымен байланысты емес қызметтермен айналысуға мүмкіндік берді. Өзендегі қайықтар адамдар мен тауарларды тасымалдаудың оңай және тиімді жолын ұсынды, сауданың дамуына және шет аймақтарды бақылауды жеңілдетті. Жазу, мүмкін, Еуразияның бірнеше өркениетінде, соның ішінде Месопотамияда (б.з.д. 3400-3100 жылдар аралығында) және Қытайда (б.з.д. 1200 жылдары) тәуелсіз түрде дамыды. Оңтүстік Еуропада Эгей аралдарындағы Миной өркениеті б.з.д. 3500 шамасында пайда болды, ал күрделі қалалық өркениет б.з.д. 2000 шамасында қалыптасты. Ол көптеген ірі құрылыстар, өте күрделі өнер және жазу жүйесін қалдырды. Оның экономикасы Жерорта теңізінің көп бөлігінде сауда желісінің арқасында дамыды. Б.з.д. 2 мыңжылдықта Жерорта теңізінің шығыс жағалауында Леванттағы қала-мемлекеттерді бақылау үшін бәсекелескен Хетт және Мысыр империялары билік етті. Қара теңіз аймағы еуропалық өркениеттің тағы бір ошағы болды. Солницатаның (б.з.д. 5500-4200 жылдар) ежелгі бекіністі тас елді мекені Еуропадағы ең көне қалалардың бірі болып саналады. Қола дәуірі осы аймақта 4 мыңжылдықтың соңғы ғасырларында пайда болды. Қола дәуірінің құлдырауы Еуропаның көп бөлігінде және Жерорта теңізі аймағында соңғы қола дәуірін аяқтады, бұл ерте темір дәуіріне әкелді. Қола дәуірінің құлдырауы аймақта темір өңдеу технологиясының баяу, салыстырмалы түрде үздіксіз таралуын көрсететін технологиялық тарих тұрғысынан қарастырылуы мүмкін, ол б.з.д. 13 және 12 ғасырларда басталды. Микен патшалықтарының, Анатолия мен Сириядағы Хетт империясының және Сирия мен Израильдегі Мысыр империясының мәдени құлдырауы, алыс қашықтықтағы сауда байланыстарының үзілуі және сауаттылықтың кенеттен жойылуы б.з.д. 1206-1150 жылдар аралығында болды. Одан кейін болған Қараңғы дәуірдің біртіндеп аяқталуы б.з.д. 10 ғасырдың ортасында Нео-Хетт арамей патшалықтарының және Нео-Ассирия империясының пайда болуымен аяқталды. Финикиялықтардың б.з.д. 12 ғасырда Леванттан кеңінен таралуы "әлемдік экономикаға" алып келді. Финикиялық мәдениет пен теңіз билігінің гүлденген кезеңі әдетте б.з.д. 1200-800 жылдар аралығында болды. Финикиялықтар мен ассириялықтар Таяу Шығыстың соңғы қола дәуірі мәдениетінің элементтерін темір дәуірі Грекиясына және Италияға, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Африка мен Иберияға жеткізді, бұл қазір классикалық антикалық деп аталатын Жерорта теңізі тарихының басталуын қадағалады. Олар әліпбилік жазуды кеңінен таратты, ол Ассирияның клинопись жазуымен және Қиыр Шығыстағы логографиялық жүйеге (кейін Үндістанның абугида жүйелеріне) қарағанда, темір дәуіріндегі Жерорта теңізі өркениеттерінің ерекшелігі болды. Темір дәуірінде темірді балқыту үшін көп отын қажет болғандықтан, үлкен орман алқаптары елдің табысына маңызды болды, ал адамзат өркениеттерінің биік нүктелері орманды жерлер жойылғанда біртіндеп жылжыды. Еуропадағы Жерорта теңізі аймағы неміс және франк жерлерімен алмастырылды. Таяу Шығыста Анатолия басты билік орталығы болды, ал бұрынғы үстемдік құрған Месопотамия оның қарауында болды. Қытайда экономикалық, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік орталық солтүстік Сары өзеннен оңтүстік Янцзыға көшті, бірақ саяси орталық солтүстікте қалды. Бұл бір жағынан, бұрын дамымаған аймақтардағы өмірді жайлырақ ететін, мысалы, топырақ өңдеуге арналған қылыштың пайда болуы сияқты технологиялық жаңалықтармен байланысты. Өзекті дәуірде Қытай, Үндістан және Жерорта теңізі Тынық мұхитынан Атлант мұхитына дейін созылған және Жібек жолы арқылы байланысқан үздіксіз өркениеттер белдеуін құрады. Еуразия тарихының кейінгі дамуы басқа мақалаларда баяндалған.
Due to the similarities between Indo European languages spoken throughout Europe, Iran, and India, it is widely believed that a group originating in the Pontic steppe in the 5th millennium BC spread both east and west, gradually making their way towards the Indian subcontinent and China in the east and western Europe in the west. These Proto Indo Europeans spread their languages into the Middle East, India, Europe, and to the borders of China. Early forms of civilization in Southwest Asia began as early as the 8th millennium BC, in proto urban centers such as Çatalhöyük. Urban civilizations began to emerge in the Chalcolithic. The earliest urban civilizations in Mesopotamia, India, and China all developed along river valleys. The Uruk period of Mesopotamia dates from about 4000 to 3100 BCE and provides the earliest signs of the existence of states in the Near East. Civilizations grew along the Indus River around 3300 BCE in Bronze Age India and in 1700 BCE along the Yellow River in China. The valleys provided plentiful water and the enrichment of the soil due to annual floods, which made it possible to grow excess crops beyond what was needed to sustain an agricultural village. This allowed for some members of the community to engage in non agricultural activities, such as the construction of buildings, trade, and social organization. Boats on the river provided an easy and efficient way to transport people and goods, allowing for the development of trade and facilitating central control of outlying areas. Writing likely developed independently in multiple Eurasian civilizations, including Mesopotamia (between 3400 and 3100 BCE) and China (1200 BCE). In southern Europe, the Minoan civilization of the Aegean Islands began around 3500 BC, with the complex urban civilization beginning around 2000 BC. It left behind a number of massive building complexes, sophisticated art, and writing systems. Its economy benefited from a network of trade around much of the Mediterranean. By the 2nd millennium BC, the eastern coastlines of the Mediterranean were dominated by the Hittite and Egyptian empires, competing for control over the city states in the Levant. The Black Sea area was another cradle of European civilization. The prehistoric fortified stone settlement of Solnitsata (5500 BC 4200 BC) is one of the oldest known towns in Europe. The Bronze Age arose in this region during the final centuries of the 4th millennium. The Bronze Age collapse ended the Late Bronze Age in much of Europe and the Mediterranean region, leading to the Early Iron Age. The Bronze Age collapse may be seen in the context of a technological history that saw the slow, comparatively continuous spread of iron working technology in the region, beginning in the 13th and 12th centuries BC. The cultural collapse of the Mycenaean kingdoms, the Hittite Empire in Anatolia and Syria, and the Egyptian Empire in Syria and Israel, the scission of long distance trade contacts and sudden eclipse of literacy occurred between 1206 and 1150 BC. The gradual end of the Dark Age that ensued saw the rise of settled Neo Hittite Aramaean kingdoms of the mid 10th century BC, and the rise of the Neo Assyrian Empire. Phoenician expansion from the Levant beginning in the 12th century BC resulted in a "world economy". The high point of Phoenician culture and sea power is usually placed ca. 1200–800 BC. The Phoenicians and the Assyrians transported elements of the Late Bronze Age culture of the Near East to Iron Age Greece and Italy, but also further afield to Northwestern Africa and to Iberia, initiating the beginning of Mediterranean history now known as Classical Antiquity. They notably spread alphabetic writing, which would become the hallmark of the Mediterranean civilizations of the Iron Age, in contrast to the cuneiform writing of Assyria and the logographic system in the Far East (and later the abugida systems of India). The Iron Age made large stands of timber essential to a nation's success because smelting iron required so much fuel, and the pinnacles of human civilizations gradually moved as forests were destroyed. In Europe the Mediterranean region was supplanted by the German and Frankish lands. In the Middle East the main power center became Anatolia with the once dominant Mesopotamia its vassal. In China, the economical, agricultural, and industrial center moved from the northern Yellow River to the southern Yangtze, though the political center remained in the north. In part this is linked to technological developments, such as the mouldboard plough, that made life in once undeveloped areas more bearable. In the Axial Age, China, India, and the Mediterranean formed a continuous belt of civilizations stretching from the Pacific to the Atlantic and connected by the Silk Road. Later development of Eurasian history is told in other articles.