Кіріспе

Еуразия тарихы – Орталық Азия мен Шығыс Еуропаның Еуразия даласының ішкі бөлігімен байланысқан бірнеше ерекше шеткі жағалау аймақтарын қамтитын континенттік аймақтың ортақ тарихы: Оңтүстік-Батыс Азия, Оңтүстік Азия, Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Батыс Еуропа. Бұл тарих, мүмкін, Дала жолы арқылы саудадан басталып, ертедегі Жібек жолымен жалғасқан. Еуразия тарихнамасы ежелгі Еуразия мәдениеттері арасындағы генетикалық, мәдени және тілдік байланыстарды анықтауға бағытталған. Бұл аймаққа деген қызығушылықтың көп бөлігі прото-үнді-еуропа тілдерінде сөйлейтін халықтардың және Орталық Еуразиядағы күймелі соғыстың болжамды бастау тегімен байланысты.

Төменгі палеолит

1,8 және 1,0 миллион жыл аралығындағы Homo ergaster және Homo erectus-тың қазбаланған қалдықтары Еуропадан (Грузия (Дманиси), Испания), Индонезиядан (мысалы, Сангиран және Тринил), Вьетнамнан және Қытайдан (мысалы, Шэньси) табылды. (Сондай-ақ қараңыз: Көп аймақтық гипотеза.) Ең алғашқы қалдықтар Олдуван мәдениетіне, кейін Ашеул және Клактон мәдениеттеріне жатады. Homo cepranensis сияқты кейінгі қазбалардың табылу орындары шектеулі, сондықтан 1 000 000 – 300 000 жыл бұрын Еуразияда адамдар қаншалықты қоныстанғандығы әлі де жұмбақ болып қалуда.

Орта палеолит

Геологиялық температуралық деректер шамамен 650 000 және 450 000 жыл бұрынғы екі күшті мұз дәуірін көрсетеді. Бұл тропиктік аймақтан тыс жерде өмір сүрген адамдарға беспрецеденттік қиындықтар тудырған болар еді. Дейін, осы кезеңге қатысты қазба жұмыстарынан алынған қалдықтар өте сирек, ал осы кезеңде Еуразиядағы адамдардың қоныстануы туралы көп мәлімет жоқ. Табылған аз ғана қалдықтар – Homo antecessor және Homo heidelbergensis, сондай-ақ Қытайдағы Ланьтянь адамы. Содан кейін, Мустер технологиясын қолданған Homo neanderthalensis пайда болды, ол Еуропадан Батыс Азияға дейінгі аймақтарда кеңінен таралды және 40 000 – 28 000 жыл бұрынға дейін Еуропа мен Таяу Шығыстағы басым адам тобы болып қала берді. Пекин адамы да осы кезеңге датирленген. Эем кезеңінде адамдар (мысалы, Қасқыр үңгірінде) технологиясы мен біліктілігіне қарай мүмкіндік болған жерлерге тарады. Сахара құрғап, адамдардың өтуіне қиындық тудырды. Алғашқы заманауи адамның (Homo sapiens idaltu) пайда болуы 200 000 және 130 000 жыл бұрынға (қараңыз: Митохондриялық Ева, Біртұтас шығу гипотезасы) датирленген, яғни Рисс мұздығының ең суық кезеңіне сәйкес келеді. Археологиялық мәліметтерде Атерия мәдениетінің іздері табылды.

Халық санының өшіруі

Соңғы мұз дәуірінің басында Индонезияда бір үлкен вулкан жарылды. Теория бойынша, жарылыстың салдары көп жылдар бойы жаһандық климаттың өзгеруіне алып келді, нәтижесінде бұрынғы көптеген мәдениеттер құрып кетті. Y-хромосомалық Адам (90000–60000 ж.б., расталган деректер) алғаш рет осы жерде кездестірілді. Неандертальдықтар осы ортаның күрт өзгеруінен аман қалды, демек, басқа да адам топтары үшін де мұмкін. Теорияға сәйкес, адамдар Африкада аман қалды және жарылыстың әсері баяу басылғаннан кейін солтүстікке қайта қоныстанды. Осы қатал оқиғадан кейін Жоғарғы палеолит революциясы басталды, ең ертегі табылған жәдігерлер шамамен 50000 ж.б. дауырға жатады. Мұз басудың алғашқы кезеңінде генетикалық деректерде айырмашылықтар байқалады. Бүгінгі Еуразиялық халықтардың арасында әйелдердің М, N гаплогруппаларының және ерлердің CT гаплогруппаларының ұрпақтары табылады.

Көші-қон

Қазіргі заманғы адамдардың геномдарындағы ең ұсақ айырмашылықтарды генетикалық генеалогия әдістерімен зерттеу арқылы тарихи көші-қондардың модельдерін жасауға болады және жасалған. Бұл модельдер ата-бабаларымыздың қозғалған жолдары туралы мәліметтер берсе де, генетикалық маркерлерді мерзімдеудің дәлдігі артып келеді. Ең ерте көші-қондар (шамамен 75 000 жыл бұрын) Қызыл теңіз жағалауынан басталып, Азияның оңтүстік жағалауымен жүрген болуы мүмкін. Осыдан кейін генетикалық маркерлерді іздеу және оларды мерзімдеу күрделене түседі. Қазіргі Ирак, Иран, Пәкістан және Ауғанстан аумақтарында генетикалық маркерлер әртүрлілене бастады (шамамен 60 000 жыл бұрын), содан кейін барлық бағытта (тіпті Левантқа дейін) және Солтүстік Африкаға көші-қондар жүрді. Загрос тауларының етегінде ірі аң аулау мәдениеттері дамыды, олар Еуразия даласына тарады. Кавказ және Орал тауларын кесіп өтетін самоидтар мен ұралдықтардың ата-бабалары сана, шаңғы және каноэ ойлап тапты. Қазақстан арқылы Американың жергілікті тұрғындарының ата-бабалары көшіп өтті (50 000 – 40 000 жыл бұрын). Шығысқа қарай (мүмкін, Джунгария және Тарым бассейні арқылы) солтүстік қытайлар мен корейлердің ата-бабалары сапар шекті. Индоевропалықтардың ата-бабалары Босфор арқылы өткен болуы мүмкін. Генетикалық дәлелдер бірнеше жеке көші-қон болғанын көрсетеді (1. Анатолиялықтар, 2. Тохариялықтар, 3. Кельт-Иллириялықтар, 4. Герман және Славян тайпалары, мүмкін осы ретпен). Кейбір топтарға қатысты археологиялық дәлелдер табылмады. Тарихи тіл білімі бойынша мәліметтерге, мысалы, фракиялықтардың жіктелуіне қараңыз. Ерте кельттерді Халштат мәдениетімен, ал Нордикалық қола дәуірін герман халықтарымен байланыстыру – дәстүрлі көзқарас. Рим империясы темірдің Орталық Еуропадан тыс жерлерде кеңінен қолданыла бастағаннан кейін, Вилланова мәдениет аймағынан тарады. Осы кезеңде сауда-саттық болған болуы мүмкін, мысалы, янтарь мен тұз маңызды тауарлар еді. Солтүстік Африкадан Гибралтар және Сицилия арқылы келген ықпалды жоққа шығару қиын. Көптеген сұрақтар әлі де ашық, мысалы, неандертальдықтар сол кезде әлі де болған. Әр түрлі зерттеу бағдарламалары арқылы генетикалық деректер жинақталуда.

Ертегі голоцен

Мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, теңіз деңгейінің 120 метрге көтерілуі, өсімдік жамылыстың өзгеруі және голоцен жойылу оқиғасында жануарлардың жоғалуы сияқты маңызды экологиялық өзгерістер болды. Осы кезде неолиттік революция басталды, адамдар қыш ыдыс жасауға, егін өсіруге және кейбір жануарларды үйретпекке кірісті. Еуразиядағы неолиттік мәдениеттер көп, олар туралы жеке мақалаларда толығырақ айтуға болады. Бұл тақырыптағы мақалалардың кейбіреулері: Натуф мәдениеті, Жомон мәдениеті, Қытайдың неолиттік мәдениеттерінің тізімі және Мехргарх. Еуропалық археологиялық ескерткіштер көп, олар туралы «Тарихи Еуропа» мақаласында айтылған. Эцци мұз адамның табылуы (б.з.д. 3300 жыл) Еуропадағы халколит дәуірін зерттеуде маңызды ақпарат береді. Осы кезеңде түрлі халықтардың прототілдері қалыптасты, бірақ (анықтама бойынша) тікелей дәлелдерді табу мүмкін емес. Кейінгі көші-қондар осы кезеңдегі көші-қондарды зерттеуді одан әрі қиындатады.

Өркениеттердің пайда болуы

Еуропа, Иран және Үндістан бойынша таралған үнді-еуропалық тілдердің ұқсастығына байланысты, б.з.д. 5 мыңжылдықта Понт даласынан шыққан топтың шығысқа және батысқа таралып, біртіндеп Үнді субконтиненті мен Қытайға қарай, шығыста және батыста Еуропаға қарай жылжуы жиі айтылады. Осы түпнұсқалы индоевропалықтар өз тілдерін Таяу Шығысқа, Үндістанға, Еуропаға және Қытай шекарасына дейін таратты. Оңтүстік-Батыс Азиядағы өркениеттің алғашқы нысандары б.з.д. 8 мыңжылдықта, мысалы, Чатал-Хойюк сияқты қалалық орталықтарда пайда болды. Қалалық өркениеттер Хальколит дәуірінде қалыптаса бастады. Месопотамия, Үндістан және Қытайдағы ең алғашқы қалалық өркениеттер өзен аңғарлары бойында дамыды. Месопотамияның Урук дәуірі шамамен б.з.д. 4000-3100 жылдар аралығында болды және Таяу Шығыста мемлекеттердің пайда болғанының алғашқы белгілерін көрсетеді. Цивилизация б.з.д. 3300 жылы Инд өзені бойында (Үндістанда қола дәуірінде) және б.з.д. 1700 жылы Сары өзен бойында (Қытайда) өркендеді. Аңғарлар мол сумен қамтамасыз етті және жыл сайынғы су тасқынынан топырақтың құнарлы болуына жағдай жасады, бұл ауыл шаруашылығымен айналысатын елді асырау үшін қажеттіден артық өнім өндіруге мүмкіндік берді. Бұл қауымның кейбір мүшелеріне ғимараттар салу, сауда және әлеуметтік ұйымдастыру сияқты ауыл шаруашылығымен байланысты емес қызметтермен айналысуға мүмкіндік берді. Өзендегі қайықтар адамдар мен тауарларды тасымалдаудың оңай және тиімді жолын ұсынды, сауданың дамуына және шет аймақтарды бақылауды жеңілдетті. Жазу, мүмкін, Еуразияның бірнеше өркениетінде, соның ішінде Месопотамияда (б.з.д. 3400-3100 жылдар аралығында) және Қытайда (б.з.д. 1200 жылдары) тәуелсіз түрде дамыды. Оңтүстік Еуропада Эгей аралдарындағы Миной өркениеті б.з.д. 3500 шамасында пайда болды, ал күрделі қалалық өркениет б.з.д. 2000 шамасында қалыптасты. Ол көптеген ірі құрылыстар, өте күрделі өнер және жазу жүйесін қалдырды. Оның экономикасы Жерорта теңізінің көп бөлігінде сауда желісінің арқасында дамыды. Б.з.д. 2 мыңжылдықта Жерорта теңізінің шығыс жағалауында Леванттағы қала-мемлекеттерді бақылау үшін бәсекелескен Хетт және Мысыр империялары билік етті. Қара теңіз аймағы еуропалық өркениеттің тағы бір ошағы болды. Солницатаның (б.з.д. 5500-4200 жылдар) ежелгі бекіністі тас елді мекені Еуропадағы ең көне қалалардың бірі болып саналады. Қола дәуірі осы аймақта 4 мыңжылдықтың соңғы ғасырларында пайда болды. Қола дәуірінің құлдырауы Еуропаның көп бөлігінде және Жерорта теңізі аймағында соңғы қола дәуірін аяқтады, бұл ерте темір дәуіріне әкелді. Қола дәуірінің құлдырауы аймақта темір өңдеу технологиясының баяу, салыстырмалы түрде үздіксіз таралуын көрсететін технологиялық тарих тұрғысынан қарастырылуы мүмкін, ол б.з.д. 13 және 12 ғасырларда басталды. Микен патшалықтарының, Анатолия мен Сириядағы Хетт империясының және Сирия мен Израильдегі Мысыр империясының мәдени құлдырауы, алыс қашықтықтағы сауда байланыстарының үзілуі және сауаттылықтың кенеттен жойылуы б.з.д. 1206-1150 жылдар аралығында болды. Одан кейін болған Қараңғы дәуірдің біртіндеп аяқталуы б.з.д. 10 ғасырдың ортасында Нео-Хетт арамей патшалықтарының және Нео-Ассирия империясының пайда болуымен аяқталды. Финикиялықтардың б.з.д. 12 ғасырда Леванттан кеңінен таралуы "әлемдік экономикаға" алып келді. Финикиялық мәдениет пен теңіз билігінің гүлденген кезеңі әдетте б.з.д. 1200-800 жылдар аралығында болды. Финикиялықтар мен ассириялықтар Таяу Шығыстың соңғы қола дәуірі мәдениетінің элементтерін темір дәуірі Грекиясына және Италияға, сондай-ақ Солтүстік-Батыс Африка мен Иберияға жеткізді, бұл қазір классикалық антикалық деп аталатын Жерорта теңізі тарихының басталуын қадағалады. Олар әліпбилік жазуды кеңінен таратты, ол Ассирияның клинопись жазуымен және Қиыр Шығыстағы логографиялық жүйеге (кейін Үндістанның абугида жүйелеріне) қарағанда, темір дәуіріндегі Жерорта теңізі өркениеттерінің ерекшелігі болды. Темір дәуірінде темірді балқыту үшін көп отын қажет болғандықтан, үлкен орман алқаптары елдің табысына маңызды болды, ал адамзат өркениеттерінің биік нүктелері орманды жерлер жойылғанда біртіндеп жылжыды. Еуропадағы Жерорта теңізі аймағы неміс және франк жерлерімен алмастырылды. Таяу Шығыста Анатолия басты билік орталығы болды, ал бұрынғы үстемдік құрған Месопотамия оның қарауында болды. Қытайда экономикалық, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік орталық солтүстік Сары өзеннен оңтүстік Янцзыға көшті, бірақ саяси орталық солтүстікте қалды. Бұл бір жағынан, бұрын дамымаған аймақтардағы өмірді жайлырақ ететін, мысалы, топырақ өңдеуге арналған қылыштың пайда болуы сияқты технологиялық жаңалықтармен байланысты. Өзекті дәуірде Қытай, Үндістан және Жерорта теңізі Тынық мұхитынан Атлант мұхитына дейін созылған және Жібек жолы арқылы байланысқан үздіксіз өркениеттер белдеуін құрады. Еуразия тарихының кейінгі дамуы басқа мақалаларда баяндалған.