Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританиядағы азаматтық тұрғындарды эвакуациялау, әсіресе балаларды қалаларды әуеден бомбалау қаупінен қорғау мақсатында, оларды қауіпсіз деп саналған аймақтарға көшіру арқылы жүзеге асырылды. "Керемет сырнай" (Operation Pied Piper) операциясы 1939 жылдың 1 қыркүйегінде басталды және ресми түрде 1,5 миллион адамды көшірді. 1940 жылдың маусымында теңізден шабуыл күтілген кезде, сондай-ақ 1940 жылдың қыркүйегінде "Блитц" басталғаннан кейін, оңтүстік және шығыс жағалауларынан қосымша ресми эвакуация және қайта эвакуация толқындары болды. Ресми эвакуациялар Ұлыбританиядан Британ империясының басқа бөліктеріне де жүргізілді, сонымен қатар Ұлыбритания ішінде және одан тыс көптеген ресми емес эвакуациялар да болды. Азаматтардың басқа да жаппай қозғалыстарына – Ла-Манш аралдарынан келген британдық азаматтар мен континенттік Еуропадан келген көшіп қонған адамдар кірді.

Өмірбаян

1938 жылдың жазында Андерсон комитеті үкіметтік эвакуация жоспарын әзірледі, ал Денсаулық сақтау министрлігі оны іске асырды. Ел аймақтарға бөлінді, олар «эвакуациялық», «бетарап» немесе «қабылдау» аймақтары деп жіктелді. Басымдыққа ие болған эвакуацияланғандар ірі қалалық орталықтардан көшіріліп, ауылдық жерлердегі жеке тұрғын үйлерге орналастырылды. Әр аймақ шамамен халықтың үштен бірін қамтыды, бірақ кейінірек бомбаланған бірнеше қалалық аймақтар эвакуацияға жіктелмеді. 1939 жылдың басында қабылдау аймақтарындағы бос тұрғын үйлердің тізімі жасалды. Шамамен 2000 адамға орын табылды, сонымен қатар үкімет бірнеше мың орынға арналған лагерьлер де салды. 1939 жылдың жазында үкімет жергілікті билік органдары арқылы жоспарын жариялай бастады. Үкімет сұранысты шамадан тыс бағалады: күтілген 80%-дың орнына, қалалардан мектеп жасындағы балалардың тек жартысы ғана көшірілді. Аймақтық айырмашылықтар зор болды: кейбір қалалық аймақтардан балалардың 15%-ы ғана эвакуацияланды, ал Манчестер, Белфаст және Ливерпуль қалаларынан балалардың 60%-дан астамы эвакуацияланды. Орталық үкіметтің дайындыққа көп қаржы жұмсаудан бас тартуы жоспардың тиімділігін азайтты. Дегенмен, 3 миллионнан астам адам эвакуацияланды.

Эвакуациялау

Шамамен 3,75 миллион адам көшірілді, жалпы халықтың үштен бірі эвакуацияның әсерін сезінді. Ресми эвакуацияның алғашқы үш күнінде 1,5 миллион адам көшірілді: 827 000 мектеп жасындағы бала; 524 000 ана мен 5 жасқа дейінгі балалар; 13 000 жүкті әйел; 7 000 мүгедек және 103 000-нан астам мұғалім мен басқа да «көмекшілер». Балалар ата-аналарынан айырылды. Адамдармен қатар тауарлар да эвакуацияланды; ұйымдар мен ведомстволар қалаларды тастап кетті. Көркемдік құндылықтар алыс сақтау орындарына жіберілді: Ұлттық галерея коллекциясы соғыс жылдарын Солтүстік Уэльстегі Ффестиниог қаласына жақын Манод карьерінде өткізді. Англия Банкі Гэмпширдегі Овертон шағын қаласына көшірілді және 1939–40 жылдары 2154 тонна алтынды Канада Банкінің Оттавадағы сақтау қазынасына жеткізді. Би-би-си түрлі бағдарламаларды Бристоль мен Бедфордқа көшірді, ал басшы қызметкерлерді Вуд Нортонға (Уорстершир, Эвешем маңында) орналастырды. Пошта басқармасының көптеген басшы қызметкерлері Харрогейтке көшірілді. Кейбір жеке компаниялар бас кеңселерiн немесе ең маңызды құжаттарын ірі қалалардан қауіпсіз жерге көшірді. Мемлекеттік органдар да эвакуацияланды. «Сары жоспар» бойынша шамамен 23 000 мемлекеттік қызметкер және олардың құжаттары жағажайдағы курорттар мен шипажай қалаларындағы бос қонақ үйлерге жіберілді. Басқа қонақ үйлер реквизицияланып, соңғы шара ретінде «Қара көшуге» дайындық үшін босатылды. Уинстон Черчилль Спечли паркіне көшірілуге тиіс болды, ал король Георг VI және корольдік отбасының басқа мүшелері Мальверн маңындағы Мадресфилд сотында тұруға дайын болды. Кейбір қиын жағдайдағы аймақтар балаларды жергілікті мектептерге қабылдады, бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған «екі ауысымды білім беру» тәсілін пайдаланды – сабақтар ұзақтығы еселенді, бірақ оқытылатын балалар саны да еселенді. Мұғалімдердің көшірілуі салдарынан, үйде қалған шамамен миллион баланың білім алуға мүмкіндігі болмады.

Эвакуациялау орталықтары

1939 жылы британ үкіметі Лагерьтер заңы 1939 жылды қабылдады, ол Ұлттық лагерьлер корпорациясын жастарға ашық ауада білім алу мүмкіндіктерін ұсынатын және соғыс жағдайында эвакуация орталықтары ретінде қызмет ететін тұрғын лагерьлерді жобалау және салу үшін құрды. Архитектор Т. С. Тайт ғимараттардың дизайнына жауапты болды, онда 200-ден астам бала мен қызметкерге арналған жатақханалар, демалыс залдары, жуынатын бөлмелер және асхана/ас үй кешені болды. Мұндай лагерьлер елдегі отыздан астам ауылдық жерде салынды. Соғыс жылдарында олар қала балалары үшін қауіпті пана болды. Соғыстан кейін осы жерлердің меншігі жергілікті билік органдарына берілді. Уақыт өте келе осы орындардың көпшілігі жойылды, бірақ бүгінгі таңда ең жақсы сақталған мысалы – Суррейдегі Эвхерсттегі Сайерс Крофт. Асхана мен ас үй кешені Тайттың еңбегінің маңыздылығы және көптеген эвакуацияланғандардың өмірін бейнелейтін суреттердің болуына байланысты II санаттағы қорғалатын ғимарат ретінде қарастырылады. Эвакуация орталықтарын соғыстан зардап шеккен балаларға арналған Асыраушы ата-аналар жоспары (FPP) құрды, кейіннен ол Халықаралық жоспар деп аталды. Кнутсфордтағы (Чешир) FPP эвакуацияланған бір мектепті демеушілік етті, ондағы әр бала американдық азаматтардың қаржылық қолдауына ие болды. Бір оқушы қыз, Полетт есімді, миссис Элеонора Рузвельтпен қамқорлыққа алынды.

Шетелдегі эвакуация

Балалар шетелде қабылдау жөніндегі кеңес (CORB) 24 000 баланы шетелге эвакуациялауға бекітті. 1940 жылдың наурыз және қыркүйек айлары аралығында 1532 бала Канадаға, көбінесе 21-ші пирс арқылы эвакуацияланды; 577 бала Австралияға; 353 бала Оңтүстік Африкаға және 202 бала Жаңа Зеландияға жіберілді. 1940 жылдың 17 қыркүйегінде кеме торпедаланып құлағаннан кейін бұл жоспар тоқтатылды, оның бортындағы 90 CORB баласының 77-сі қаза тапты. Дегенмен, 1940 және 1941 жылдары шамамен 14 000 бала жеке тұтындарға, шетелдегі туыстарына немесе асырап алу отбасыларына эвакуацияланды, оның ішінде 6 000 бала Канадаға, ал 5 000 бала АҚШ-қа жіберілді. BBC қабылдаушы елдердегі радиожелілермен ынтымақтаса, эвакуацияланған балалар мен олардың ата-аналарына тікелей эфирде бір-бірімен сөйлесуге мүмкіндік беретін "Балалар үйге шақырады" атты бағдарламаны жасады.

Басқа эвакуациялар

Франция құлдырауы кезінде және одан кейін екінші эвакуация басталды. 1940 жылдың 13-18 маусымында шамамен 100 000 бала эвакуацияланды (көп жағдайда қайта эвакуацияланды). Германия бақылауындағы аймақтарға жақын орналасқан Оңтүстік және Шығыс Англияның жағалау қалаларынан осал адамдарды шығаруға күш салынды. Шілде айына қарай 200 000-нан астам бала көшірілді; Кент және Шығыс Англияның кейбір қалалары халықтың 40% астамын эвакуациялады. Сонымен қатар, континенттік Еуропадан 30 000 адам, ал 20-24 маусым аралығында Канал аралдарынан 25 000 адам келді. Гернсидің мыңдаған мектеп оқушылары мұғалімдерімен бірге Солтүстік Англияға келген кезде, кейбіреулеріне бос ғимараттарда мектептерін қайта ашуға рұқсат берілді. Гернсидің Орман мектебі 1945 жылдың тамызына дейін жұмыс істеген Чедл Хулм, Чеширдегі шіркеу залында қайта ашылды. Гернси халқының көп бөлігі Англияға эвакуацияланғандықтан, соғыстан кейін олар Гернси тілінде (гернсиа) сөйлей алмады. Лондон, Мидленд және Шотландия темір жолы штаб-пәтерін Лондоннан көшіру арқылы ең жылдам эвакуацияның бірін жүзеге асырды. Компания Гертфордширдегі Кларендон графының иелігіндегі Гроувты иеленді. Ол кеңселер және айналасындағы саябақта салынған бірнеше қаңғыбас үйлермен жабдықталды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде көшіру туралы шешім қабылданды және екі күннен кейін соғыс жарияланбас бұрын көшіру аяқталды. Үш күн ішінде 3000-ға жуық қызметкер жаңа бас кеңседе орналасты. 1940 жылдың қыркүйегінде "Блиц" басталғанда эвакуациялауға негіз болды. Жеке эвакуацияны ұйымдастырғандарға тегін сапар және тұруға орын берілді. Бұл мүмкіндік балаларға, қарттарға, мүгедектерге, жүкті әйелдерге, ауруларға және үйлерін жоғалтқандарға да ұсынылды (бірінші алты аптада Лондонда 250 мыңға жуық адам). Мемлекеттік және жеке күш-жігердің нәтижесінде Лондон халқының саны шамамен 25% азайды. Бомбалаулар көбірек қалаларды қамтығанда, "жеке эвакуацияға көмек көрсету" кеңейтілді. Дегенмен, эвакуацияланған барлық балалар, аналар мен мұғалімдер эвакуацияланған аймақтарда қауіпсіздікке кепілдік берілмеді. Әуе шабуылдары, жарылмаған бомбалар, әскери көліктер және миналық өрістер эвакуацияланғандар үшін қауіп тудырды. Лондон ауыр бомбалауларға қарамастан, төзімді екенін көрсетті. Кішкентай қалалардағы қиратулар үрей тудырып, спонтанды эвакуацияға әкелуі мүмкін. 1941 жылдың ақпан айына қарай ресми эвакуацияланғандардың саны 1,37 миллионға жетті. Қыркүйек айында бұл көрсеткіш бір миллионнан асты. 1943 жылдың соңына қарай ресми түрде 350 000 адам орналастырылды. Алайда, 1944 жылдың маусымында V-1 ұшатын бомбаларынан Лондоннан тағы бір үлкен эвакуация болды. Қыркүйек айына дейін шамамен 1,5 миллион адам кетіп қалды, олардың тек 20% "ресми" эвакуацияланғандар еді. 1944 жылдың қыркүйегінен бастап эвакуация процесі ресми түрде тоқтатылып, Лондон мен шығыс жағалаудан басқа көптеген аймақтарда кері қайтарылды. Лондонға қайту 1945 жылдың маусым айына дейін ресми түрде мақұлданбады. 1946 жылдың наурыз айында тұрғын үй беру схемасы тоқтатылды, 38 000 адам әлі де үйсіз қалды.

Балаларға әсер ететін жарақат

Тіпті сол кезде де, психологиялық әсеріне, әсіресе кішкентай балаларға қатысты, үлкен алаңдаушылық білдіргендер болды және олардың ата-аналарымен бірге қауіп-қатерге тікелей бетке басқандары дұрыс бола ма екенін ойлады. 2000 жылдардың басында эвакуациядан өткендердің көптегені эвакуацияның көптеген жағымсыз жақтарын айқындау үшін белсенділік танытты.