Ренессанс дәуіріндегі латын тілі

Кіріспе

Қайта өрлеу дәуірінде сөйленген және жазылған латын тілі – Еуропалық қайта өрлеу дәуірінде, атап айтқанда XIV-XV ғасырларда, әсіресе қайта өрлеу дәуіріндегі гуманизм қозғалысымен дамыған ерекше әдеби латын стилі. Бұл латын стилі стандартталған және грамматикалық тұрғыдан "классикалық" нео-латынның бірінші кезеңі деп есептеледі, ол 16-19 ғасырларда жалғасты және халықаралық (яғни, пан-еуропалық) аудиторияға лайықты деп саналған маңызды тақырыптарды талқылаған авторлар үшін басты тіл ретінде пайдаланылды.

Жазбалар

Ad fontes ("көздерге") – Ренессанс гуманистерінің жалпы ұраны болды, сондықтан олардың латын стилі латын тілін ортағасырлық латын сөздігінен және Рим империясы құлағаннан кейінгі ғасырларда жинаған стильдік қосымшалардан тазартуға ұмтылды. Олар латын әдебиетінің алтын ғасырын, әсіресе прозада Цицеронды және поэзияда Вергилийді латын стилінің өлшемі ретінде қарастырды. Олар реттік пен метрдің басқа да акценттік түрлерін қолданудан бас тартып, римдік кезеңдегі латын поэзиясында қолданылған грек үлгілерін қайта жаңғыртуға тырысты. Гуманистер ортағасырлық латын әдебиетінің көп бөлігін "готикалық" деп айыптады – олар үшін бұл сөз өкіссіздік білдіретін атау, және римдік кезеңдегі ежелгі латын тілі латын тілінің грамматикалық және дұрыс стилін бағалаудың негізін құруы керек деп сенді. XVI ғасырдың кейбір Цицерон гуманистері латын тіліндегі ортағасырлық орфографиялық өзгерістерді жазудан тазартуға тырысты. Мысалы, олар классикалық латын тілінде кездесетін ae әрпін толық жазылуын талап етті; ортағасырлық жазушылар көбінесе ae орнына e деп жазды. Олар ортағасырлық латын жазушыларына қарағанда t және c әрпін ажыратуға көбірек ұмтылды; себебі палаталданудың әсерінен олар бірдей дыбысталып, ортағасырлық жазушылар көбінесе, мысалы, эциам орнына эциам деп жазды. Олардың реформалары тіпті қолжазбаға да әсер етті; гуманистер латын тілінде каролингтік кішкентай әріптерден алынған гуманистік кішкентай әріптермен жазды, бұл қазіргі заманғы кішкентай әріптер қаріптерінің түпкі атасы, орта ғасырларда қолданылған қара әріптерден аулақ болды. Бұл жазу түрі әсіресе өңделген шығармаларда сақталды, сондықтан халықаралық әріптестер оларды оңай оқи алатын болды, ал өздерінің қолжазба құжаттарында латын тілі әдетте жергілікті тілде айтылғандай жазылды. Сондықтан гуманистердің алғашқы буындары он алтыншы және он жетінші ғасырдың соңына дейін орфографияға көп көңіл бөлмеді. Эразм латын тілінің сол кездегі дәстүрлі айтылуын оның классикалық латын айтылуының қайта құрылған нұсқасының пайдасына жоюды ұсынды, бірақ оның өзі шіркеулік айтылуды қолданғанын оның еңбектерінен көруге болады. Латын тілін қайта жасаудың гуманистік жоспары, кем дегенде білім беру саласында, сәтті аяқталды. Мектептер гуманистік орфографияны оқытты және гуманистер таңдаған мәтіндерді зерттеуді ынталандырды, кейінгі латын әдебиетін үлкен дәрежеде жоққа шығарды. Екінші жағынан, гуманистік латын тілі көркем әдеби тіл болғанымен, латын тілінде заң, медицина, ғылым немесе қазіргі заманғы саясат туралы кітаптар жазу, грамматикалық дәлдігі мен стильдік шеберлігінің жоғары стандарттарына қол жеткізу әлдеқайда қиын болды. Ғалым Юрген Леонхардт бұл жоғары стандарттар тілге қатысты адамдардың қарым-қатынасын қалай өзгерткенін былай түсіндірді: "Орта ғасырларда латын тілі адамдармен қарым-қатынас жасауда және әлемді түсінуде маңызды рөл атқарған болса, гуманистер үшін тілді меңгеру адамның өзін-өзі жетілдіруінің бір өлшемі болды. Соңында, ортағасырлық латын мен гуманистік латынның арасындағы ең маңызды айырмашылық оны үйренуге жұмсалған уақыт пен күш болуы мүмкін".

Ad fontes ("to the sources") was the general cry of the Renaissance humanists, and as such their Latin style sought to purge Latin of the medieval Latin vocabulary and stylistic accretions that it had acquired in the centuries after the fall of the Roman Empire. They looked to golden age Latin literature, and especially to Cicero in prose and Virgil in poetry, as the arbiters of Latin style. They abandoned the use of the sequence and other accentual forms of metre, and sought instead to revive the Greek formats that were used in Latin poetry during the Roman period. The humanists condemned much of the large body of medieval Latin literature as "Gothic"—for them, a term of abuse—and believed instead that ancient Latin from the Roman period had to form the basis for judging what was a grammatical and accurate style of Latin. Some 16th century Ciceronian humanists also sought to purge written Latin of medieval developments in its orthography. They insisted, for example, that ae be written out in full wherever it occurred in classical Latin; medieval scribes often wrote e instead of ae. They were much more zealous than medieval Latin writers that t and c be distinguished; because the effects of palatalization made them homophones, medieval scribes often wrote, for example, eciam for etiam. Their reforms even affected handwriting; Humanists usually wrote Latin in a humanist minuscule script derived from Carolingian minuscule, the ultimate ancestor of most contemporary lower case typefaces, avoiding the black letter scripts used in the Middle Ages. This sort of writing was particularly vigilant in edited works, so that international colleagues could read them more easily, while in their own handwritten documents the Latin is usually written as it is pronounced in the vernacular. Therefore, the first generations of humanists did not dedicate much care to the orthography till the late sixteenth and seventeenth century. Erasmus proposed that the then traditional pronunciations of Latin be abolished in favour of his reconstructed version of classical Latin pronunciation, even though one can deduce from his works that he himself used the ecclesiastical pronunciation. The humanist plan to remake Latin was largely successful, at least in education. Schools taught the humanistic spellings, and encouraged the study of the texts selected by the humanists, to the large exclusion of later Latin literature. On the other hand, while humanist Latin was an elegant literary language, it became much harder to write books about law, medicine, science or contemporary politics in Latin while achieving the higher standards of grammatical accuracy and stylistical fluency. Scholar Jürgen Leonhardt noted how these high standards changed speakers' relationship with the language: "Whereas during the Middle Ages, Latin had an instrumental function in human communications and in peoples' understanding of the world, for the humanists, the act of mastering the language became a measure of human self perfection. In the end, the most important difference between medieval and humanist Latin may well have been the time and effort to learn it."