Кіріспе

Douglas A-1 Skyraider (бұрын AD деп аталатын, 1962 жылы Әскери-теңіз және Әскери-әуе күштері таңбаламаларының бірігуіне дейін) – 1946 жылдан 1980 жылдардың басына дейін қызмет еткен, Корея соғысы мен Вьетнам соғысында қолданылған американдық бір орындық шабуылдаушы ұшақ. Skyraider ұзақ қызмет еткен, реактивтік ұшақтар пайда болғаннан кейін де (көптеген поршеньді қозғалтқышты шабуылдаушы және күресуші ұшақтар реактивтік ұшақтармен алмастырылғанда) бірінші қатарда қызметін жалғастырды; сондықтан оны кейбіреулер "анахронизм" деп атады. Ұшаққа бірінші дүниежүзілік соғыстағы француздық күресуші ұшағының атымен "Spad" деген лақап ат берілді. Ол АҚШ Әскери-теңіз күштері (USN), АҚШ Теңіз жаяу әскерлері (USMC) және АҚШ Әуе күштері (USAF) қолданды, сондай-ақ Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштері, Франция Әуе күштері, Вьетнам Республикасы Әуе күштері (RVNAF) және басқалары да пайдаланды. 1970 жылдардың басына дейін АҚШ қызметінде болды.

Жобалау және әзірлеу

Пистондармен жұмыс істейтін, винтпен қоздырылатын Skyraider екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің талаптарын қанағаттандыру үшін, бір орындық, ұзақ қашықтыққа, жоғары өнімділікке ие секіру/торпедалық бомбалаушы ретінде жобаланды. Бұл ұшақ Douglas SBD Dauntless, Curtiss SB2C Helldiver және Grumman TBF Avenger сияқты бұрынғы ұшақтардың ізбасары болды. Эд Хайнеманның (Douglas Aircraft Company) жобалаушысы болған бұл ұшақтың прототиптері 1944 жылдың 6 шілдесінде XBT2D 1 деп тапсырылды. XBT2D 1 алғашқы ұшуын 1945 жылдың 18 наурызында жасады, ал USN 1945 жылдың сәуір айында Әскери-теңіз сынақ орталығында (NATC) ұшақты сынауды бастады. 1946 жылдың желтоқсан айында, AD 1 деп атауы өзгергеннен кейін, алғашқы өндірістік ұшақ VA 19A эскадрильясына жеткізілді. AD 1 ұшағы Дугластың Оңтүстік Калифорниядағы Эль-Сегундо зауытында құрастырылды. "Жалғыз аспан" атты естеліктерінде сынақ ұшқышы Билл Бриджмен 1949 және 1950 жылдары АҚШ Әскери-теңіз күштеріне күніне екі ұшақты жеткізу кезінде AD 1 ұшақтарын сертификаттаудың әдеттегі, бірақ кейде қауіпті жұмысын сипаттады. Төмен қанатты моноплан дизайны Wright R 3350 Duplex Cyclone радиалдық қозғалтқышымен басталды, ол кейін бірнеше рет жаңартылды. Ұшақтың ерекшелігі – әрқайсысында жеті бекіткіш нүктесі бар ұзын, тік қанаттары. Skyraider төмен жылдамдықта өте жақсы маневрлеуге қабілетті болды және едәуір ұрыс радиусында көп мөлшерде қару-жарақ тасыды. Оның көлеміне қарағанда, басқа ұшақтарға қарағанда ұшу уақыты ұзақ болды. Ұшақ жер бетіндегі нысандарға шабуыл жасауға арналған және маңызды жерлерде жерден атылатын оқтан қорғалған, Vought F4U Corsair немесе North American P-51 Mustang сияқты бомба тасуға бейімделген жылдам ұшақтардан өзгешелік танытты. Бұл ұшақтар 1960 жылға дейін АҚШ күштерінде пайдаланылмай қалды. Хайнеман XBT2D 1 жобалауды бастағаннан кейін жүргізілген зерттеу салмақты азайту үшін ұшып көтерілу жолы 2,44 метрге қысқартылатынын, ұрыс радиусы артатынын және көтерілу жылдамдығы жоғарылайтынын көрсетті. Хайнеман бірден өзінің жобалау инженерлеріне XBT2D 1 дизайнында салмақты азайту бағдарламасын бастауды тапсырды, тіпті ең кішкентай өзгерістерге де мән беруді бұйырды. Отын жүйесін жеңілдету салмақты азайтуға мүмкіндік берді; ішкі бомба бөлімшесін жою және қанаттардан немесе фюзеляждан сыртқы жабдықтарды ілу арқылы; фюзеляждың тежегішін пайдалану арқылы; және ескі артқы дөңгелек дизайнын пайдалану арқылы. Нәтижесінде, Хайнеман және оның жобалау инженерлері бастапқы XBT2D 1 дизайнында салмақты азайтуға қол жеткізді. Әскери-теңіз AD сериясы бастапқыда ANA 623 жылтыр теңіз көк түсіне боялған, бірақ 1950-ші жылдары, Корея соғысынан кейін, түс схемасы ашық сұр және ақ түске өзгертілді (Fed Std 595 27875). Бастапқыда сұр және ақ түсті әскери-теңіз флоты схемасын пайдаланып, 1967 жылға қарай АҚШ Әскери-әуе күштері Skyraiders ұшақтарын екі түстес жасыл және бір түстес қоңыр түсті маскировкаланған үлгіде бояуға кірісті. A-1 ұшағы Корея және Вьетнамда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің әуе шабуылына қарсы қолдауында болды, ал Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Әскери-әуе күштері мен Оңтүстік Вьетнамның Ұлттық Армиясы үшін негізгі жақыннан қолдау ұшағы болды. A-1 ұшағы пилотты қорғау үшін пилот кабинасының айналасына орнатылған бронь арқасында зақымдарға төтеп бере алатындығымен танымал болды. 1960-шы жылдардың ортасынан бастап Grumman A-6 Intruder ұшағымен ауыстырылды, ол әскери-теңіз флотының негізгі орта шабуыл ұшағы болды. Алайда Skyraider ұшақтары кішкентай Essex класты әскери-теңіз кемелерінен әрі қарай пайдаланыла берді. Skyraider жеті нұсқадан өтті, AD 1 бастап, содан кейін AD 2 және AD 3 әртүрлі шағын жақсартулармен, одан кейін қуатты R 3350-26WA қозғалтқышымен жабдықталған AD 4. AD 5 едәуір кеңейтілді, екі экипаж мүшесінің қатар отыруына мүмкіндік берді (бұл бірінші көп экипажды нұсқа емес, AD 1Q екі орындық, ал AD 3N үш орындық болды); сонымен қатар, төрт орындық түнгі шабуыл нұсқасы AD 5N да болды. AD 6 жақсартылған AD 4B ұшағы болып табылды, төменгі деңгейдегі бомбалау жабдықтары жақсартылды, ал соңғы AD 7 өндіріс нұсқасы R 3350-26WB қозғалтқышына жаңартылды. Вьетнамдағы қызмет үшін USAF Skyraiders ұшақтарында Stanley Yankee жүйесі орнатылды, ол экзекциялық орындық сияқты әрекет етті, бірақ екі зымыранмен пилотты пилот кабинасынан шығарып алды. Корея мен Вьетнамда шабуылдаушы ұшақ ретінде қызмет етумен қатар, Skyraider Grumman TBM 3W Avenger ұшағының орнына әуедегі ерте ескертуші ұшақ ретінде өзгертілді. Ол осы функцияны АҚШ және Корольдік теңіз флотында орындады, оларды осы қызметтерде Grumman E-1 Tracer және Fairey Gannet ұшақтары алмастырды. Оның қару-жарағы мен 10 сағаттық ұшу уақыты сол кездегі ұшақтардан әлдеқайда жоғары болды. 1951 жылдың 2 мамырында Skyraiders соғыстың жалғыз әуе торпедалық шабуылын жасады, сол кезде Солтүстік Кореяның бақылауында болған Хвачхон бөгетіне шабуыл жасады. 1953 жылдың 16 маусымында майор Джордж Х. Линнемайер мен CWO Вернон С. Крамер басқарған VMC 1-ден USMC AD 4 совет құрамында жасалған Polikarpov Po-2 бипланын атып түсірді, бұл соғыстың жалғыз Skyraider әуе жеңісі болды. AD 3N және 4N ұшақтары бомбалар мен шаралармен түнгі шабуылдар жасады, ал радармен жабдықталған AD ұшақтары кемелер мен құрлықтағы базалардан радарды бұзу миссияларын орындады. Теңіз корпусының Skyraider ұшақтары төмен деңгейдегі жақыннан қолдау миссияларында ауыр шығындарға ұшырады. Төмен деңгейдегі операцияларды қабылдауға болатын шығындарды азайту үшін, ұшақтың фюзеляжінің астыңғы және бүйір бөліктеріне орнатылған 1 дюймдік алюминий броньдан тұратын қосымша бронь жинағы орнатылды. Бронь жинағының салмағы барлығы 680 кг болды және ұшақтың өнімділігіне немесе басқаруына ешқандай әсер етпеді. Корея соғысында 128 әскери-теңіз және теңіз корпусының AD Skyraider ұшағы жоғалды – 101 ұшақ жауынгерлік оқиғаларда, ал 27 ұшақ операциялық себептерге байланысты жоғалды. Операциялық шығындардың көп бөлігі AD ұшағының қуаттылығына байланысты болды: әскери-теңіз кемесіндегі қону операциясы кезінде "қайтарылған" AD ұшақтары теңізге немесе әскери-теңіз кемесінің палубасына құлауы мүмкін болды, егер пилот қателікпен AD ұшағына тым көп қуат берсе. Қозғалтқыштың күші соншалықты зор болды, ұшақ винттің айналасында айналып, теңізге немесе кемеге шағылысты.

Cathay Pacific VR-HEU оқиғасы

1954 жылғы 26 шілдеде «Филиппин теңізі» және «Хорнет» авианосецтерінен екі «Дуглас Скайрейдер» ұшағы Хайнань аралының жағалауында үш күн бұрын атып түсірілген «Cathay Pacific» әуе лайнері «Douglas DC-4 Skymaster» жолаушыларының аман қалғандарын іздеу кезінде екі қытайлық PLAAF Лавочкин истребителін атып түсірді.

Вьетнам соғысы

Американың Вьетнам соғысына қатысуы басталғанда, A-1 Skyraider әлі де көптеген әуе кемелерінің орташа шабуыл ұшағы болып табылды, бірақ жалпы реактивтік ұшақтарға ауысудың бір бөлігі ретінде оны A-6A Intruder ұшағымен алмастыру жоспарланған. "Констелляция" мен "Тикондерога" әуе кемелерінің Skyraider ұшақтары 1964 жылғы 5 тамызда Тонкин шығанағы оқиғасына жауап ретінде "Пирс Стрела" операциясы аясында Солтүстік Вьетнамға қарсы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің алғашқы шабуылдарына қатысты. Олар Виньдегі жанармай қоймаларын нысанаға алды. "Тикондерога" ұшағынан бір Skyraider зениттік артиллериядан зақымданды, ал "Констелляция" ұшағынан екіншісі атып түсіріліп, оның ұшқышы, лейтенант Ричард Сатер қаза тапты.

Атып түсіру

Соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Skyraider ұшақтары өздерінің пулеметтерін пайдаланып екі Вьетнам Халық Әуе Күштерінің (ВХӘК) Микоян-Гуревич МиГ-17 истребителін атып түсірді. Біріншісі, 20 маусым 1965 жылы, VA-25 эскадрильясының лейтенанты Клинтон Б. Джонсон және кіші лейтенанты Чарльз В. Хартман III-тің бірлескен әрекетімен атылып түсірілген МиГ-17, Вьетнам соғысының алғашқы пулеметтен атылған жеңісі болды. Екіншісі 9 қазан 1966 жылы VA-176 эскадрильясының кіші лейтенанты Уильям Т. Паттонның күшімен атылып түсірілді. 10 наурыз 1966 жылы АҚШ Әуе күштерінің майоры Бернард Ф. Фишер A-1E миссиясын орындап, А Шау арнайы күштері лагеріндегі майор "Жамп" Майерсті құтқарғаны үшін Мерек медалімен марапатталды. 1 қыркүйек 1968 жылы АҚШ Әуе күштерінің полковнигі Уильям А. Джонс III A-1H ұшағымен миссия орындады және осы миссиясы үшін Мерек медалімен марапатталды. Бұл миссияда ұшағы зақымдалып, ауыр күйік шаққанмен, ол базаға оралып, атып түсірілген американдық ұшқыштың орнын хабарлады. 15 ақпан 1966 жылы Оскар Маутерер полковнигі, достық ұшақты қорғап жатқанда жаудың қатты атысына ұшырады және А-1 ұшағынан секіріп шықты. Радиохабарламалар Маутерердің парашюты жақсы жайланғанын растады, бірақ ол жау әскеріне түсіп қалды. Маутерер әлі де тұтқын/жоғалған мәртебесінде. Келесі А-1 29 сәуір 1966 жылы атып түсірілді, ал капитан Грант Н. Табор 19 сәуір 1967 жылы жоғалып кетті; екеуі де 602-ші Әуе командасы эскадрильясынан еді. 14 ақпан 1968 жылы Куби-Пойнт әскери-әуе базасынан (Филиппин) Корал теңізіне рейстік ұшумен ұшып бара жатқан VA-25 эскадрильясының Skyraider ұшағы екі қытайлық МиГ-17 истребителіне ұшырады: АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кіші лейтенанты Джозеф П. Данн Қытайдың Хайнань аралына тым жақын ұшып, тоқтатылды. Кіші лейтенант Даннның A-1H Skyraider 134499 (Canasta 404) соғыста жоғалған соңғы әскери-теңіз A-1 ұшағы болды. Ол катапульданудан аман қалғаны және сал ашқаны байқалды, бірақ оны ешқашан таба алмады. Бастапқыда жоғалып кеткен ретінде тіркелген, қазірде қаза тапқан ретінде тіркелді және қайтыс болғаннан кейін командир шеніне көтерілді. 1965 жылдың қазан айында алты миллион фунт оқ-дәрі тасталғанын көрсету үшін VA-25 эскадрильясының командирі Кларенс Дж. Стоддард A-1H ұшағымен басқа оқ-дәрілермен қатар арнайы, бір рет қана қолданылатын затты – унитазды тастады. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері 65 Skyraider ұшағын жоғалтты, оның 48-і жауынгерлік оқиғаларда. АҚШ Әуе күштері Вьетнамда әскери-теңіз A-1 Skyraider ұшағын алғаш рет қолданды. Вьетнам соғысы барысында USAF A-1 ұшақтары камуфляж түсімен боялды, ал USN A-1 Skyraider ұшақтары Корея соғысымен салыстырғанда сұр/ақ түсті болды, онда A-1 ұшақтары қара көк түспен боялған. 1972 жылдың қарашасынан кейін Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық A-1 ұшақтары RVNAF-қа берілді. Вьетнамдағы Skyraider ұшағы ұзақ уақыт ауада қалуға және үлкен қару-жарақ жүктемесіне қабілетті, берік ұшақ тұжырымдамасын алғаш рет енгізді. АҚШ Әуе күштері Оңтүстік-Шығыс Азияда 191 Skyraider ұшағын жоғалтты, оның 150-і жауынгерлік оқиғаларда. Жоғалған 256 A-1 ұшағының бесi жер-әуе зымырандарымен (ЖАЗ) атылып түсірілді, ал үшеуі әуедегі ұрыста атылып түсірілді; қалғаны әуеге қарсы артиллериямен атылып түсірілді.

Вьетнам Республикасының Әуе күштері

A-1 Skyraider Вьетнам соғысының көп бөлігінде RVNAF-тың жақыннан қолдау көрсететін негізгі ұшағы болды. АҚШ Әскери-теңіз күштері 1960 жылдың қыркүйегінде Skyraider-дің бір бөлігін RVNAF-қа беруді бастады, бұл RVNAF-тың ескі Grumman F8F Bearcat ұшақтарын алмастырды. 1962 жылға қарай RVNAF-тың құрамында 22 ұшақ болды, ал 1968 жылға таман тағы 131 ұшақ қосылды. Алғашқыда Әскери-теңіз күштерінің ұшқыштары мен экипаждары Оңтүстік Вьетнамдықтарды ұшақты басқаруға оқытты, бірақ уақыт өте келе бұл жауапкершілік Әуе күштеріне ауыстырылды. Алғашқы оқушылар 800-1200 сағат ұшу тәжірибесі бар RVNAF Bearcat ұшқыштарының арасынан іріктелді. Олар Техас штатындағы Корпус-Кристидегі Әскери-теңіз күштерінің базасында (NAS) оқытылып, содан кейін Калифорния штатындағы NAS Lemoore-ға қосымша оқуға жіберілді. Вьетнамдағы Әскери-теңіз күштерінің ұшқыштары мен экипаждары RVNAF-қа берілетін Skyraider ұшақтарын тексеріп, RVNAF жер экипаждары үшін курстар өткізді. Соғыс барысында RVNAF барлығы 350-ден астам Skyraider ұшағын алды және 1965 жылдың соңына қарай алты A-1 эскадрильясын құрды. Олардың шамамен үштен бірі A-1E/G үлгісінде болды. 1968-1972 жылдар аралығындағы Вьетнамдастыру кезеңінде бұл көрсеткіш азайды, себебі АҚШ Оңтүстік Вьетнамды A-37 Dragonfly және Northrop F-5 сияқты жаңа жақыннан қолдау көрсететін ұшақтармен жарақтандыра бастады. 1968 жылдың басында оның эскадрильяларының тек үші ғана A-1 ұшақтарын пайдаланды. АҚШ соғысқа тікелей қатысуын тоқтатқаннан кейін, ол қалған Skyraider ұшақтарын Оңтүстік Вьетнамға берді, ал 1973 жылға қарай АҚШ-тың барлық қалған Skyraider ұшақтары RVNAF-қа тапсырылды. Американдық әріптестерінен айырмашылығы, олардың жауынгерлік міндеттемелері әдетте 12 аймен шектелген, ал Оңтүстік Вьетнам Skyraider ұшқыштары A-1 ұшағында мыңдаған сағаттар бойы жауынгерлік қимылдарда болды, ал RVNAF-тың көптеген тәжірибелі ұшқыштары ұшақты басқаруда өте шебер болды. Соңғы рет ВНАФ-қа 1972 жылдың соңында 23 A-1H/J және 21 A-1E/G ұшағы берілді. 1974 жылы 61 ұшақ сақтауға алынды. Бір жылдан кейін он бір ұшақ Тайландқа (5 A-1E, 1 A-1G, 5 A-1H) қашып кетті, ал 40-тан астам ұшақ Солтүстік Вьетнамға түсті. 1H 134600 нөміріндегі ұшақ 1965-1975 жылдар аралығында ВНАФ-та пайдаланылды. 1997 жылы ол АҚШ Армиясының Әскери тарих орталығына сатып алынды, содан кейін қалпына келтіріліп, 2022 жылы АҚШ Әуе күштерінің Ұлттық мұражайында қойылды (52–139738 ресімдемесімен).

Ұлыбритания

Корольдік әскери-теңіз флоты 1951 жылы әскери көмек бағдарламасы арқылы 50 AD 4W ерте ескерту ұшағын сатып алды. Барлық Skyraider AEW.1 ұшақтары 849 теңіз әуе эскадрильясымен пайдаланылды, ол британдық авиатасымалдаушыларға төрт ұшақтың бөлімшелерін ұсынды. 1956 жылғы Суэц дағдарысына қатысқан ұшақтар арасында болды. 778 теңіз әуе эскадрильясы 1952 жылдың шілдесіне дейін RNAS Culdrose базасында Skyraider экипаждарын даярлауға жауапты болды. 1960 жылы Fairey Gannet AEW.3 ұшақтары Douglas ұшағының AN/APS 20 радарымен жабдықталған Skyraider ұшақтарын алмастырды. Соңғы британдық Skyraider ұшақтары 1962 жылы қызметтен шығарылды. Skyraider ұшақтары алғаш рет 1956 жылы тапсырыс берілді және алғашқысы 6 ақпан 1958 жылы Sud Aviation компаниясы жүргізген күрделі жөндеуден және француздық жабдықтармен жабдықтаудан кейін француз әуе күштеріне тапсырылды. Ұшақтар Алжир соғысының соңына дейін пайдаланылды. Ұшақтар 20e Escadre de Chasse (EC 1/20 "Aures Nementcha", EC 2/20 "Ouarsenis" және EC 3/20 "Oranie") және EC 21 эскадрильяларымен жақыннан қолдау беру үшін, ракеталармен, бомбалармен және напалммен қаруланған күйде қолданылды. Skyraider ұшақтары Алжирде қысқа ғана уақыт қызмет етті, бірақ француздар қолданған барлық қарсы көтеріліс ұшақтарының ішінде ең табыстысы болды. Skyraider француздардың қызметінде 1970 жылдарға дейін шектеулі түрде қолданылды. (Габон мен Чадтан бірнеше ұшақтар француздық авиация әуесқойларымен табылып, француз азаматтық тіркеліміне енгізілді). Француздар жиі артқы бөлімді техникалық персоналды, қосалқы бөлшектерді және жабдықтарды алдыңғы базаларға тасымалдау үшін пайдаланды. Чадта олар тіпті "бомбардиер" және оның "арнайы жүктәрі" – бос сыра бөтелкелерін – артқы бөлімде тасыды, себебі олар өлімге жеткізбейтін қару ретінде қарастырылды, осылайша 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Ливия тарапынан қолдау көрсетілген көтерілісшілерге қарсы операциялар кезінде үкімет белгілеген қақтығыс ережелерін бұзбады.