Кіріспе
Жеке меншіктегі активтерді ұлттық үкіметке беру Ұлттықтандыру (британ тілінде ұлттандыру) – жеке меншіктегі активтерді ұлттық үкімет немесе мемлекеттің мемлекеттік меншігіне көшіру арқылы мемлекеттік активтерге айналдыру процесі. Ұлттықтандыру жекешелендірумен және демутуализациямен қарама-қайшы келеді. Бұрын ұлттандырылған активтер жекешелендіріліп, кейіннен мемлекеттік меншікке қайтарылған жағдайда, олар қайта ұлттандырылды деп есептеледі. Ұлттықтандыруға көбінесе телекоммуникация, электр энергиясы, қатты отын, теміржол, әуе компаниялары, темір кен, бұқаралық ақпарат құралдары, почта қызметтері, банктер және су (кейде экономиканың негізгі салалары деп аталады) секторлары жатады. Көптеген елдерде мұндай ұйымдардың жеке меншік тарихы болмауы мүмкін. Ұлттықтандыру бұрынғы иелеріне қаржылық өтемақы төленген немесе төленбеген күйінде жүзеге асырылуы мүмкін. Ұлттықтандыру мүлікті қайта бөлуден өзгеше, себебі мемлекет ұлттандырылған мүлікке бақылауды сақтайды. Кейбір ұлттықтандырулар заңсыз алынған мүлікті мемлекеттік меншікке қайтару кезінде жүзеге асырылады. Мысалы, 1945 жылы француз үкіметі Renault автокөлік зауытын иеленді, өйткені оның иелері 1940-1944 жылдары Францияны оккупациялаған нацистермен ынтымақтасқан. 2021 жылдың қыркүйегінде берлиндіктер 240 000-нан астам тұрғын үйді иеліктен алуға дауыс берді, олардың көпшілігі инвестициялық мақсатта бос тұрған. Экономистер ұлттықтандыру мен социалистендіруді ажыратады, социалистендіру – экономиканың негізгі құрылымын, ұйымдық құрылымын және институттарын социалистік принциптерге сәйкес қайта құру процесі. Ал ұлттықтандыру міндетті түрде әлеуметтік меншікті және экономикалық жүйені қайта құруды білдірмейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, мемлекеттер әр түрлі саяси және экономикалық жүйелерде әртүрлі мақсаттармен ұлттықтандыруды жүзеге асырған.
Nationalization (nationalisation in British English)
is the process of transforming privately owned assets into public assets by bringing them under the public ownership of a national government or state. Nationalization contrasts with privatization and with demutualization. When previously nationalized assets are privatized and subsequently returned to public ownership at a later stage, they are said to have undergone renationalization. Industries often subject to nationalization include telecommunications, electric power, fossil fuels, railways, airlines, iron ore, media, postal services, banks, and water (sometimes called the commanding heights of the economy), and in many jurisdictions such entities have no history of private ownership. Nationalization may occur with or without financial compensation to the former owners. Nationalization is distinguished from property redistribution in that the government retains control of nationalized property. Some nationalizations take place when a government seizes property acquired illegally. For example, in 1945 the French government seized the car maker Renault because its owners had collaborated with the 1940–1944 Nazi occupiers of France. In September 2021, Berliners voted to expropriate over 240,000 housing units, many of which were being held unoccupied as investment property. Economists distinguish between nationalization and socialization, which refers to the process of restructuring the economic framework, organizational structure, and institutions of an economy on a socialist basis. By contrast, nationalization does not necessarily imply social ownership and the restructuring of the economic system. Historically, states have carried out nationalizations for various different purposes under a wide variety of different political systems and economic systems.
Саяси қолдау
Ұлттықтандыру реформашы социалистер мен социал-демократтар тарапынан социализмге біртіндеп көшудің маңызды механизмдерінің бірі болды. Осы контексте ұлттықтандырудың мақсаты ірі капиталистерден мүлікті алып қою, өнеркәсіп табысын мемлекеттік қазынаға қайта бағыттау және социалистік экономикалық жүйені құруға дейінгі алғышарт ретінде жұмысшылардың өзін-өзі басқаруының кейбір формаларын орнату болды. Социализмді құру стратегиясының бір бөлігі ретінде кейде жүзеге асырылса да, ұлттықтандыру көбінесе мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі үшін маңызды деп саналатын салаларды (мысалы, ғарыш және кеме жасау) қорғау және дамыту үшін немесе белгілі бір салалардағы жұмыс орындарын сақтау үшін қолданылды. Ұлттықтандыруға тарихи түрде әртүрлі деңгейде қолдау көрсетілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Ұлыбританияның Лейбористік партиясы сияқты Батыс Еуропадағы кейбір социал-демократиялық партиялар ұлттықтандыруды қолдады. АҚШ-та денсаулық сақтауды ұлттықтандыру мүмкіндігі саяси даудың тақырыбы болып табылады және саяси кандидаттар арасындағы пікірталастарда жиі кездеседі. 2019 жылғы сауалнама көрсеткендей, тұрғындардың шамамен жартысы осы шараны қолдайды. Ренационализация – мемлекеттік меншіктегі активтер жекешелендіріліп, кейіннен, көбінесе басқа саяси партия немесе фракция билікке келген кезде қайтадан ұлттықтандырылуы. Бұл процеске "қайта жекешелендіру" делінуі мүмкін. Ұлттықтандыру мемлекеттік меншіктегі және басқарылатын кәсіпорынды немесе мемлекеттік компанияның басым үлесін мемлекетке беруді білдіреді. Пааша Махдавидің зерттеулеріне сәйкес, ұлттықтандыруды қарастыратын басшылар дилеммаға тап болады: "дербес пайда табу үшін ұлттықтандыру және болашақ өркендеуге тәуекел ету немесе жеке меншікті сақтап, күтпеген табысты бөлісу, бірақ ұзақ мерзімді қаржылық ағынды қамтамасыз ету". Ол басшылар "саяси қолдауды нығайту үшін осы артық капиталды пайдалана отырып, өндіруші ресурстарды ұлттықтандыру арқылы билігін ұзартады" деп санайды. 2019 жылғы Гринвич университетінің зерттеулеріне негізделген зерттеулер Ұлыбританияда су, автобус, теміржол және кеңжолақты байланыс сияқты маңызды қызметтерді ұлттықтандыру жыл сайын 13 миллиард фунт стерлинг үнемдеуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Керісінше, 2019 жылғы Фискалдық саясат институтының бағалауынша, Лейбористік партияның ұлттықтандыру саясаты ұлттық қарызды кемінде 150 миллиард фунт стерлингке арттырады және Ұлыбританияның климаттық өзгерістерге қатысты мақсаттарына жетуін қиындатады. Бұл талдау Ұлыбритания үкіметі осы салалар үшін нарықтық баға төлеуі керек деген болжамға негізделген. Ұлттықтандырудың жағымсыз салдары болуы мүмкін, мысалы, нарықтағы бәсекелестіктің төмендеуі, бұл инновацияларға ынталандыруды азайтады және бағаларды жоғары ұстайды. Ұлттықтандыру қысқа мерзімде үкіметтің кірісін арттыруы мүмкін, бірақ ұзақ мерзімде өнеркәсіптің құлдырауына әкелуі мүмкін. Венесуэланың мұнай өнеркәсібінің құлдырауы, үкімет тарапынан тиімсіз басқарудың салдарынан, осының мысалы болып табылады.
Талапқа иеліктен шығару
Жеке меншікті экспроприациялау – мемлекеттік органның жеке меншікті қоғамдық мүддеге қатысты деп саналатын мақсатта тартып алуы. Ол қылмыстық іс жүргізу кезінде жаза ретінде де қолданылуы мүмкін. Экспроприациялау, эминенттік доменнен өзгешелігі, мүлік иесіне тартып алынған мүлік үшін өтемақы төленбейді. Эминенттік доменнен айырмашылығы, экспроприациялау белгілі бір жағдайларда мемлекеттік органның өкілеттігімен жеке меншікті алуға уәкілеттік алған жеке тұлғаның жеке меншікті тартып алуын да білдіруі мүмкін. Елдердің халықаралық бизнесте қатысуымен байланысты туындайтын саяси тәуекелдерді ескере отырып, сол елдегі инвестор ретіндегі тәуекелдерді түсіну үшін, бизнес жүргізілетін әрбір елдегі экспроприациялау тәуекелдері мен заңдарын білу маңызды.
Тенденциялар
Зерттеулер көрсеткендей, ұлттандыру циклдік тенденцияны көрсетеді. 1960-1970 жылдары ұлттандыру өсті, одан кейін 1980-1990 жылдары жекешелендіру көбейді, ал 2000-2010 жылдары ұлттандыру қайтадан артты.
Марксистік теория
Марксистік теорияда бұл термин "иемденушілерді (үстем таптарды) иемдену" ретінде, сондай-ақ "тоналғанды тонаңдар!" ("грабь награбленное") деген ұран ретінде кездеседі, бұл ұран Ресейдің Қазан төңкерісі кезінде кең таралған. Бұл термин коммунистік мемлекеттердің, мысалы, КСРО-дағы декулакизация және коллективизация сияқты ұлттандыру кампанияларын сипаттау үшін де қолданылады. Дегенмен, ұлттандыру – социалистік стратегия емес, ал марксизмнің негізін қалаушылары оның құндылығына күмән келтірген. Энгельс былай деді: text= Дәл осы жерде мәселе жатыр; себебі, мүлік иеленуші таптар билікте болғанша, ұлттандыру ешқашан қанаушылықты жоймайды, тек оның формасын өзгертеді – француз, американдық немесе швейцар республикаларында, монархиялық Орталық және деспотиялық Шығыс Еуропада да. Автор: Фридрих Энгельс. Түпнұсқасы: Энгельстің Макс Оппенхаймге жазған хаты, 1891 жылғы 24 наурыз. Николай Бухарин да ұлттандыру терминін сынап, оның орнына мемлекеттендіру терминін қолдануды ұсынды.
text=Therein precisely lies the rub; for, so long as the propertied classes remain at the helm, nationalisation never abolishes exploitation but merely changes its form — in the French, American or Swiss republics no less than in monarchist Central, and despotic Eastern, Europe. |author=Friedrich Engels |source=Letter from Engels to Max Oppenheim, 24 March 1891
Nikolai Bukharin also criticised the term nationalisation, preferring the term statisation instead.