Кіріспе

Кітаптағы мәтіннің бөлімі – проза, поэзия немесе заң кітабы сияқты салыстырмалы ұзындықтағы жазбадағы негізгі тақырыптық бөлімдердің кез келгені (латынша capitula; французша sommaires). Бірнеше тараулардан тұратын кітап (тарау кітабымен шатастырмау керек), әр тарауы жеке тақырыптарды немесе тақырыптар жиынтығын қамтуы мүмкін. Тараулар нөмірленуі, атауы болуы немесе екеуі де болуы мүмкін. Мысалы, "Кролик тесігіне түсу" ("Down the Rabbit Hole") – "Алисаның ғажайыптар еліндегі басынан кешкендері" кітабының бірінші тарауы, кеңінен танымал.

Бөлiмдер атауларының тарихы

Көптеген көне кітаптарда сөздер мен тараулар бөлінбеген. Жером (420 ж. ш.) нөмірленген тарау тақырыптарын "capitulum" деп, ал "index capitulorum" терминін мазмұн көрсеткіштері үшін қолданған дегенді айтады. Августин өзінің маңызды еңбектерін тарауларға бөлмеген, бірақ VI ғасырдың басында Евгиппиус бөлген. Орта ғасырлық қолжазбаларда көбінесе тақырыптар болмаған, тек мәтінде сандар және одан кейін бірнеше сөз, көбінесе қызыл түсте жазылған.

Бөлімнің құрылымы

Көптеген ұзын романдар тараулардан тұрады. Фактылық емес кітаптар, әсіресе анықтамалықтар, оңай бағдарлану үшін көбінесе тараулардан құралады. Мұндай еңбектерде тараулар жиі бөлімдерге бөлінеді. Көп тарауы бар үлкен шығармалар кітаптың негізгі бөлімі ретінде бірнеше "бөлімге" топтастырылады. Анықтамалық еңбектердің тараулары дерлік әрқашан мазмұн тізімінде көрсетіледі. Романдар кейде мазмұн тізімін пайдаланады, бірақ міндетті емес. Егер тараулар қолданылса, олар әдетте тізбекпен нөмірленеді; сондай-ақ олардың тақырыптары болуы мүмкін, ал кейбір жағдайларда эпиграф немесе кіріспе цитата кездеседі. Ескі романдарда тараудың мазмұнын мазмұн тізімінде және/немесе тараудың басында түйіндеу жиі қолданылатын тәжірибе болды.

Әдеттегіден өзгеше нөмірлеу жүйелері

Шығармашылық туындыларда авторлар кейде тарауларын ерекше нөмірлеп жазады, көбінесе бұл метафикциялық мәлімдеме ретінде болады. Мысалы: Ласло Краснахоркайдың "Сейобо Там Төменде" кітабында тараулар Фибоначчи тізбегі бойынша нөмірленген. Марк Хэддонның "Түндегі Иттің Қызықты Оқиғасы" кітабында тек жай сандар ғана кездеседі. Фланн О'Брайеннің "Екі Құстың Жымылдауы" кітабында бір ғана тарау бар: бірінші беті "1-тарау" деп аталады, бірақ басқа тарауларға бөлінбейді. Шон Монкриффтің "Құдай, Пайдаланушы Нұсқаулығы" кітабы кері санап тарауларға бөлінген (яғни, бірінші тарау 20-тарау, ал соңғысы 1-тарау). Стивен Кингтің "Қашқан Адам" романы да ұқсас тарау нөмірлеу схемасын қолданады. Лемони Сникеттің "Бақытсыз Оқиғалар Сериясы" сериясындағы әрбір роман он үш тараудан тұрады, соңғы бөлімінен (The End) басқа, онда он төртінші тарау жеке роман ретінде безендірілген. Джон Варлидің "Мамонт" кітабында тараулар уақытқа саяхат жасамайтын адамның көзқарасымен хронологиялық тәртіпте орналастырылған, бірақ кейіпкерлердің көпшілігі уақытқа саяхаттайтындықтан, бұл тараулар дәстүрлі тәртіпке қайшы келеді. Джеймс Джойстің "Улисс" кітабындағы 18 тарау эпизодтар деп белгіленген, олардың арасында 3 кітап бөлінген.

Кітап тәрізді

Көне мәдениеттерде кітаптар көбінесе папирус немесе пергамент түріндегі томдар болып келген, олардың көлемі қазіргі кітаптың бір тарауына шамалас болған. Сондықтан осы кезеңдердегі еңбектердің жаңа басылымдары мен аудармаларында тараулар көбінесе "1-том", "2-том" сияқты көрсетіледі. Алғашқы баспа дәуірінде ұзақ шығармалар көбінесе бірнеше томдық болып шығарылған, мысалы, Виктория дәуірінің үш томдық романдары, әрқайсысы көптеген тарауларға бөлінген. Қазіргі заманғы қайта басылымдар көбінесе томдық бөліністі сақтайды. Кейде тараулар біртіндеп нөмірленеді, яғни "2-том" "9-тараудан" басталуы мүмкін, ал кейде әр бөлімнен кейін нөмірлеу қайта басталған (мысалы, "2-том, 1-тарау"). Романды жеке томдарға бөлу қазіргі баспагерлікте сирек болғанымен, көптеген авторлар өз шығармаларын "Томдарға" немесе "Бөлімдерге" құрылымдап, содан кейін тарауларға бөледі. Бұған "Сақиналардың иесі" кітабын мысал келтіруге болады, ол әдетте үш томдық болып шығарылса да, оқиғаның танымал бөліктерінен тұратын алты "томнан" құралған.