Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрлері
Species of bird
Елькуан шырылдауы, Левант шырылдауы немесе Жерорта теңізі шырылдауы (Puffinus yelkouan) – Procellariidae теңіз құстары отбасысына жататын орташа өлшемді шырылдауы. Бұрын ол Манкс шырылдауының (Puffinus puffinus) түршесі ретінде қарастырылған.
The yelkouan shearwater, Levantine shearwater or Mediterranean shearwater (Puffinus yelkouan) is a medium sized shearwater in the seabird family Procellariidae. It was formerly treated as a subspecies of the Manx shearwater (Puffinus puffinus).
Таксономия
Елькуан бұрғылау суын 1827 жылы итальяндық табиғатты зерттеуші Джузеппе Ачерби Түркияның Босфор бұғазынан жиналған үлгілер негізінде ресми түрде сипаттады. Ол осы суды Procellaria туысына жатқызды және Procellaria yelkouan деген екі атау берді. Елькуан бұрғылау суын қазір Puffinus туысына енгізді француз зоологы Матурин Жак Бриссон 1760 жылы. Puffinus туысының атауы ағылшын тіліндегі "puffin" сөзіне негізделген. "Yelkouan" - түрікше сөз, "желді қуушы" деген мағынаны білдіреді, бұл бұрғылау суына берілген есім. Елькуан бұрғылау суы монотипті түр саналады: кез келген кіші түрлер танылмайды. Алғашқы бөліністен кейін, ол шамамен он жыл бойы "Жерорта теңізі бұрғылау сулары" деп аталатын түрдің атаулы кіші түрі болды; қазір Балеарлық mauretanicus пішіні Балеар бұрғылау суы ретінде бөлінгендіктен, ол монотипті түр болып саналады. 2021 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеу елькуан бұрғылау суы мен Балеар бұрғылау суы (Puffinus mauretanicus) арасындағы генетикалық айырмашылықтың өте аз екенін көрсетті. Зерттеу авторлары осы екі таксонды бір түрдің кіші түрлері ретінде қарастыруға болатынын ұсынды. Елькуан бұрғылау суы Жерорта теңізі мен оған жақын Атлант мұхитының бұрғылау сулары тобына жатады, оған Балеар бұрғылау суы, сондай-ақ бір-үш тарихқа дейінгі жойылған таксондар – Холдің және, мүмкін, лава бұрғылау суы, сонымен қатар Меноркадан алынған, ерекшелігі анықталмаған популяция да кіреді. Екі тірі Жерорта теңізі туысы, молекулалық айырмашылықтар мен Балеар бұрғылау суының ықтимал тікелей ата-бабасы – Плиоценнің соңынан немесе Плейстоценнің басынан табылған Puffinus nestori қазындысы көрсеткендей, Плиоценнің соңына дейін (шамамен 2 миллион жыл бұрын) бөлініп кеткен болуы мүмкін. Оның қанаттары қатайып, суға тиесілідей, аздаған қанат соққыларымен жанынан-жанына иілген, әдеттегі "қиып" ұшу стиліне ие. Бұл құс қанаты денесіне тік бұрышпен ұсталып, ұшқанда крест тәрізді көрінеді, ал қараңғы үстіңгі жағы мен ақшыл астыңғы жағы кезектесіп көрінетін болғандықтан, қара қоңырдан ақ түске дейін өзгереді. Теңізде ол үнсіз, бірақ түнде көбею орындары Манкс бұрғылау суына қарағанда жоғарырақ және созылған дауыспен қатты ыңғырлап тұрады. Елькуан бұрғылау суының сыртқы түрі Балеар бұрғылау суынан айқынрақ, өйткені олардың қыстау орындары бір-бірімен толысады, соңғысы жоғарыдан қоңыр, ал төменгі жағы кірпіктей ақ болады. Бұл Атлант мұхитындағы қара және ақ Манкс бұрғылау суына өте ұқсас, сондықтан әдеттегі ареалынан тыс жерде кездесетін құстарды анық анықтау өте қиын. Сонымен қатар, Меноркада елькуан және Балеар бұрғылау суларының кем дегенде бір аралас көбею орыны бар. Осы құстарды зерттеу нәтижесінде, кем дегенде ғылыми мақсаттар үшін, әрбір құсты екі түрге жатқызу үшін морфологиялық ерекшеліктер мен ДНК тізбектері туралы мәліметтерді біріктіру қажет деп ұсынылды.
The yelkouan shearwater was formally described in 1827 by the Italian naturalist Giuseppe Acerbi from specimens collected in the Bosphorus, Turkey. He placed the shearwater in the genus Procellaria and coined the binomial name Procellaria yelkouan. The yelkouan shearwater is now placed in the genus Puffinus was introduced by the French zoologist Mathurin Jacques Brisson in 1760. The genus name Puffinus is Neo Latin based on the English "puffin". The specific yelkouan is the Turkish word "wind chaser" for a shearwater. The yelkouan shearwater is considered to be monotypic: no subspecies are recognised. After the first split, it was the nominate subspecies of the so called "Mediterranean shearwater" for nearly ten more years; it is considered a monotypic species now, as the Balearic form mauretanicus has been separated as the Balearic shearwater. A molecular phylogenetic study published in 2021 found very little genetic difference between the yelkouan shearwater and the Balearic shearwater (Puffinus mauretanicus). The authors of the study suggested that these two taxa might be better considered as subspecies of the same species. The yelkouan shearwater appears to belong to a group of Mediterranean and adjacent Atlantic shearwaters which includes the Balearic shearwater and one to three prehistorically extinct taxa, Hole's and possibly also lava shearwater as well as an undescribed population of uncertain distinctness from Menorca. The two living Mediterranean lineages had probably separated before the end of the Pliocene (c. 2 million years ago), as indicated by molecular differences and the putative direct ancestor of the Balearic shearwater, the Ibizan fossil Puffinus nestori from the Late Pliocene or Early Pleistocene. It has the typically "shearing" flight of the genus, dipping from side to side on stiff wings with few wingbeats, the wingtips almost touching the water. This bird looks like a flying cross, with its wing held at right angles to the body, and it changes from very dark brown to white as the dark upperparts and paler undersides are alternately exposed as it travels low over the sea. It is silent at sea, but at night the breeding colonies are alive with raucous cackling calls, higher pitched and more drawn out than the Manx shearwater's. The yelkouan shearwater has a more contrasted appearance than the Balearic shearwater with which its winter range overlaps, since the latter species is brown above and dirty white below. It is very similar to the black and white Manx shearwater of the Atlantic, and stray birds out of their usual range are very difficult to identify with certainty. Also, at least one mixed breeding colony of the yelkouan and the Balearic shearwaters exists on Menorca. A study of these birds recommended that a combination of morphological characteristics and DNA sequence data should be required at least for scientific purposes to assign individual birds to either species.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Елькуанның қыш құстары Жерорта теңізінің шығысы мен орталық бөлігіндегі аралдарда және жағалау жартастарында көбейеді. Көбінесе осы теңізде қыстайды, бірақ жаздың аяғында шағын топтары Атлантика мұхитына өтеді.
Yelkouan shearwaters breed on islands and coastal cliffs in the eastern and central Mediterranean. Most winter in that sea, but small numbers enter the Atlantic in late summer.
Мінез-құлық және экология
Бұл түр үлкен шағалалардың шабуылынан сақтану үшін тек түнде ғана баратын қуыстарда көбейеді. Бұл - топтасып тіршілік ететін түр, оны әсіресе күзде қайықтардан немесе мүйістерден көптеп көруге болады. Елькуан қанаты балық және моллюскалармен қоректенеді. Ол балық аулайтын кемелер қалдықтарды тастағанда олардың ізінен жүреді.
This species nests in burrows which are only visited at night to avoid predation by large gulls. This is a gregarious species, which can be seen in large numbers from boats or headlands, especially in autumn. The yelkouan shearwater feeds on fish and molluscs. It follows fishing ships when offal is being thrown.
Қалыптануы мен сақталуы
Ол көбейетін орындарына жақын демалыс аймақтарының дамуынан және тышқандар, мысықтар сияқты жануарлардан белгілі бір қауіп төндіреді. Ле-Левант аралында, оның маңызды көбейетін орындарының бірінде, мысықтар жыл сайын мыңдаған құстарды өлтіреді және бұл бірнеше онжылдық ішінде жергілікті популяцияның жойылуына алып келуі мүмкін деп есептеледі. Меноркадағы колонияны зерттеу көрсеткендей, ең батыс құстардағы генетикалық әртүрлілік өте төмен, бұл Yelkouan shearwater бұрын тарихи түрде қатты қысқарған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осылайша, жалпы санына қарағанда қауіп төндірмесе де, туысқандық шаруашылықтың зиянды салдарына осал болуы мүмкін. Бірақ жаңа зерттеулер оның күткеннен гөрі сирек екенін көрсетті. Осыған байланысты, 2008 жылы оның статусы "қауіпке жақын" деп өзгертілді, ал 2012 жылы "әлсіз" деп танылды.
It is under some threat from the development of holiday resorts near its breeding sites, and also from animals such as rats and cats. On Le Levant Island, one of its major breeding locations, cats kill thousands of birds each year and it is estimated that this may lead to local extinction in several decades. The study of the Menorcan colony concluded that at least in these westernmost birds, genetic variation was extremely low, suggesting that the yelkouan shearwater may have suffered a marked population decline historically and thus, while not threatened judging from its absolute numbers, it could be vulnerable to adverse effects of inbreeding. But new research has shown it to be rarer than it was believed. Consequently, it was uplisted to near threatened status in 2008 and vulnerable in 2012.