Кіріспе

Неміс философы және экономисі (1833–1921)
Эуген Карл Дюринг (1833 жылдың 12 қаңтарында Берлинде дүниеге келген, 1921 жылдың 21 қыркүйегінде Новавесте, қазіргі Потсдам Бабелсбергте 88 жасында қайтыс болды) – антисемит неміс философы, позитивист, экономист және социалист, ол марксизмді қатысты сынға алған.

Өмір жолы және шығармашылығы

Дюринг Пруссиядағы Берлинде дүниеге келген. Заң білімі алғаннан кейін 1859 жылға дейін Берлинде заңгер болып жұмыс істеді. Көздерінің нашарлауы, соқырлыққа ұласқандықтан, ол қазір оның есімімен байланысты зерттеулерге бет бұрды. 1864 жылы Берлин университетінде доцент болды, бірақ профессорлармен туысқандық салдарынан 1874 жылы оқытуға рұқсатынан айырылды. 1882 жылы "Сахе, Лебен унд Файнде" деген атпен автобиографиясын жариялады; "душпандар" ("Файнде") туралы айту оның ерекшелігі. Дюрингтің философиясы – бұл шындықтың философиясы деп мәлімдейді. Ол мистицизм сияқты шындықты жасыруға тырысатын барлық нәрсені қатты сынады. Тарихшы Карлтон Хейзтің айтуынша, ол "дінге деген ашуымен Лукрецийге ұқсас" және ол ғаламның құпиясын біздің тікелей көруімізден жасыруға тырысады. Оның дінге орнына ұсынған ілімі көп жағынан Огюст Конт пен Людвиг Андреас Фейербахқа ұқсас, ол сезімталдығымен біріншісіне ерекше жақын. Басқа мәселелерде, әсіресе яхудилерге деген көзқарастарында екі адамның пікірлері мүлдем өзгеше болды.

Ойлау

Ол өзінің бүкіл мансабында Шопенгауэрдің "терең" әсерін көрді. Дюрингтің пікірі жазушы ретінде алғаш рет пайда болғаннан кейін едәуір өзгерді. Оның алғашқы еңбегі "Табиғи диалектика" (Naturliche Dialektik) сындық философияның рухында жазылған. Кейіннен, "Философияның сын тарихы" (Kritische Geschichte der Philosophie) еңбегін жариялаудан бастап позитивизмге бет бұрғанда, Иммануил Канттың құбылыс пен нәрсенің өзінен (ноумен) ажыратуын жоққа шығарып, адам ақылы бүкіл шындықты ұға алатынын айтады. Ойдың нәрселерге сәйкес келуінің себебі – ғаламда бір ғана шындық бар, яғни материя. Сандық және физикалық жағдайлардың түсіндірмесін материяда іздеу керек. Бірақ оның жүйесінде материяны жалпы мағынада емес, барлық саналы және физикалық болмыстың негізі ретінде, терең мағынада түсіну қажет; осылайша, болу заңдары ойлау заңдарымен теңестіріледі. Дюринг осы идеалистік жүйеде телеологияға орын береді. Оның пікірінше, табиғаттың мақсаты – саналы тіршілік иелерінің пайда болуы. Телеологияға сенуіне қарамастан, ол қайғының сыры оны тоқтатпайды. Ол, оптимист ретінде, қайғының мәні – ләззатты санаға жеткізуде екенін мәлімдейді. Дюринг өмір бойы қанағаттанбас антисемит болды және Германиядағы нәсілдік антисемитизмнің алғашқы жақтаушыларының бірі еді. 1881 жылы Дюрингтің "Die Judenfrage als Racen, Sitten und Culturfrage" ("Яһуди мәселесі: нәсіл, әдеп және мәдениет мәселесі ретінде") атты памфлеті жарық көрді. Бұл – антисемитизмді саяси қозғалыс ретінде биологиялық, тарихи және философиялық негізге салуға жасалған жалған ғылыми әрекет болды. Ол "еврей мәселесін" Вильгельм Марр сияқты, шешілмейтін нәсілдік қайшылықтың көрінісі ретінде сипаттады және еврей мәселесін шешу үшін еврейлерді "өлтіру және жоюды" ашық түрде қолдады.