Уатек: Араб ертегісі немесе халиф Уатек тарихы

Кіріспе

1786 жылы жазылған Уильям Бекфордтың романы

Ватек (сондай-ақ Ватек, араб ертегісі немесе Халифа Ватек тарихы деп аталады) – Уильям Бекфордтың жазған готикалық романы. Ол 1782 жылы француз тілінде жазылып, кейін Семуэль Хенли аударған нұсқасы 1786 жылы Бекфордтың аты көрсетілмей, «Араб ертегісі, жарияланбаған қолжазбадан» деген атпен жарық көрді, бұл тікелей араб тілінен аударылған деген талаппен жарияланды. Француз тіліндегі алғашқы басылым 1786 жылдың желтоқсан айында (1787 жылға қарамастан) жарық көрді. ХХ ғасырдағы кейбір басылымдарында Бекфордтың үш байланысты әңгімесінен тұратын «Ватек эпизодтары» (Vathek et ses épisodes) қосылған, бірақ олар түпнұсқа басылымнан алынып тасталған және оның өлімінен көп уақыт өткен соң жеке жарияланған.

Сюжетке кіріспе

Ватек он сегізінші (және он тоғызыншы ғасырдың басында) Шығысқа деген құмарлықты пайдаланды (ориентализмді қараңыз), бұл Антуан Галландтың "Мың бір түн" аудармасынан (1708 жылы ағылшын тіліне қайта аударылған) шабыттанды. Бекфордқа француз жазушысы Вольтердің ұқсас туындылары да әсер етті. Оның ерекшелігі – Хорас Уолполдың "Отранто қамалы" (1764) готикалық стилімен танымал Шығыс элементтерін үйлестіруде болды. Соның нәтижесінде оның туындысы Уолполдың романымен және Мэри Шеллинің "Франкенштейн" (1818) романымен бірге ерте готикалық әдебиеттің алдың қатарында тұр.

Сипаттама

Уильям Бекфорд 1782 жылы 21 жасында «Ватек» кітабын француз тілінде жазды. Ол жиі «Ватек» 1781 жылы Рождествода Фонтильде болған оқиғаларға эмоционалдық жауап ретінде жазылғанын айтқан, ол әйгілі суретші және декоратор Филипп Джеймс де Лотербургтің көмегімен өзінің сәнді ауылдық үйінде шығыс үлгісінде әсем кеш өткізген. Бекфорд кітапты толығымен жазуға екі-үш күн мен түндерін жұмсағанын мәлімдеді. «Ватек» Еуропа мәдениетінің бір бөлігі ориентализмнің ықпалында болған кезде жазылды. Бұл кітап шығыс ортасы мен кейіпкерлерін, шығыс мәдениеттерін, қоғамдарын және мифтерін бейнелегендіктен араб ертегісі болып табылады. «Ватек» – табиғаттан тыс күштерге, әруақтар мен рухтарға, сондай-ақ оқырманға қорқыныш сезімін тудыруға бағытталғандықтан готикалық роман. Кітаптағы басты кейіпкер 842-847 жылдары (Ислам күнтізбесі бойынша 227-232) билік еткен Аббасид халифасы әл-Мутасимнің ұлы әл-Ватиқ (الواثق) тұлғасынан шабыт алған. Ол білімге зор құштарлық танытып, ғалымдар мен суретшілердің ынталы қолдаушысы болды. Оның билік кезінде бірнеше көтеріліс болды, ол оларды басуға белсенді қатысты. 847 жылдың 10 тамызында қызбадан қайтыс болды. «Ватек» повестісінде үшінші тұлғада, барлығын білетін, кейде араласатын баяндаушы қолданылады. Роман бөлімдерге бөлінуге мүмкіндігі болғанымен, тоқтаусыз жалғасатын толық қолжазба болып табылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Романда халифа Ватектің биліктен құлдырауы баяндалады, ол исламнан бас тартып, анасы Каратхиспен бірге оған табиғаттан тыс күш-қуатты алу үшін жасалған азғындық пен өкінішті іс-әрекеттердің сериясына қатысады. Романның соңында Ватек осы күш-қуатына ие болудың орнына құлаған періште Эблис басқаратын тозаққа түседі, онда ол сөзсіз және ақыры жоққа саяхаттауға сотталады. Аббасидтердің тоғызыншы халифасы Ватек таққа жас шағында отырды. Ол - ұлы тұлға, ашуы қорқынышты (оның бір ғана көзі "өзінен көзін айырған адамды бірден артқа қарай құлатып, кейде өлімге ұшыратады"), сондай-ақ тәндік ләззатты ұнатады. Ол білімге деген құштарлығын арттырып, жиі ғалымдарды өзімен әңгімелесуге шақырады. Егер ол ғалымды өз көзқарасына сендіре алмаса, пара беруге тырысады; егер бұл жұмыс істемесе, ол ғалымды түрмеге жібереді. Астрономияны жақсырақ зерттеу үшін ол 11000 баспалдақпен бақылау мұнарасын салады. Қалаға бір сұм бейтаныс келеді, ол өзін қымбат заттарды сататын Үндістанның саудагері деп атайды. Ватек саудагерден жарқыраған семсерлер сатып алады және саудагерді кешкі асқа шақырады. Саудагер Ватектің сұрақтарына жауап бермегенде, Ватек оған "жаман көзбен" қарайды, бірақ бұл әсер етпейді, сондықтан Ватек оны түрмеге қамап қояды. Келесі күні ол саудагердің қашып кетіп, күзетшілердің өлгенін біледі. Халық Ватекті ақылсыз деп атай бастады. Оның анасы, грек Каратис, саудагердің "Пайғамбарлықта айтылған" адам екенін айтады. Ватек жаңа семсерлердегі хабарларды түсінгісі келеді, оған көмектесетіндерге сыйлық ұсынады, ал көмектеспегендерді жазалайды. Бірнеше ғалым сәтсіз аяқтағаннан кейін, бір қарт адам табысқа жетеді: семсерлер былай дейді: "Біз бәрі жақсы жасалған жерде жасалдық; біз бәрі ғажап және лайықты болған жердің ең кішкентай ғажайыптарымыз, жер бетіндегі алғашқы биліктің көрінісі". Бірақ келесі күні таңертең хабар өзгерді: семсер қазір былай дейді: "Білімсіз болып қалуға тиіс нәрсені білуге тырысатын және өз күшінен асып түсетін нәрсені жүзеге асыруға тырысатын асықпай өлетін адамға қасірет". Қарт Ватек оны жазаламас бұрын қашып кетеді. Алайда, Ватек қылыштардағы жазудың шынымен өзгергенін түсінеді. Содан кейін Ватектің шөлін қандыра алмай, биік таудың маңында орналасқан төрт бұлақтан су ішу үшін, бұлақ шетінде тізе бүгіп, су ішуге барады. Бірде ол "итке ұқсама" деген дауысты естиді. Бұл - оған семсерлерді салған саудагердің дауысы еді, құпия адам, Ватек оны "Giaour" деп атайтын, сенбегендерге арналған Османлы сөзі. Жиаур шөлдегенін ішіп, екеуі Самараға қайтады. Ватек тәннің ләззатына батып, сонда да соттың сүйіктісі болған Гьяоурдың әйелдерінің біреуін азғырып, азғындыққа итермелейтінін ойлайды. Ватек Гьяоурды ішіп, жеп, оны жеуге тырысып, өзін ақымақ қылады; ол таққа отырып, әділдікті жүзеге асырғанда, ол кездейсоқ жасайды. Оның бас уәзирі оны масқарадан құтқарып, қарғаның жұлдыздардан оқыған хабарды оқығанын, Ватек пен оның уәзирі Мораканабадқа үлкен жамандық төнетінін айтты. Вазир Ватекке Каратхис оған уысында қолданған дәрілер туралы сұрауға кеңес бергенін айтады. Ватек оған қарсы шыққанда, Гиаур тек күледі, сондықтан Ватек ашуланып, оны тепкілейді. Гьяур допқа айналады және Ватек сарайдағы барлық адамды оны тепкілеуге мәжбүр етеді, тіпті қарсылық білдірген Каратхи мен Мораканабадты да. Содан соң Ватек бүкіл қалаға шар тәрізді саудагерді алыс аңғарға лақтырып жіберді. Ватек сол жерде қалады да, ақырында Гьяурдың дауысын естиді. Егер ол Гьяурға және жер бетіндегі жын-перілерге табынып, ислам ілімінен бас тартса, ол Ватекті "жер асты от сарайына" (22) алып келеді, онда Сулиман Бен Дауд (Патша Сүлеймен) әлемді басқаратын талисмандарды басқарады. Ватек келіседі және Гиаур талап еткен рәсімді орындайды: қаланың елу баласын құрбандыққа шалады. Ал, Ватхке үлкен құдірет беретін кілт беріледі. Ватек Самараның ақсүйектерінің балалары арасында "байқау" өткізіп, жеңімпаздарға "тұзаққа созылатын" сыйлық беріледі деп жариялайды. Балалар Ватекке жарыс үшін жақындағанда, ол оларды құрбандыққа шалу үшін эбен порталына лақтырады. Бұл аяқталғаннан кейін, Гиаур порталды жоғалтып алады. Самаралықтар Ватекті жалғыз көріп, оны өз балаларын Гиаурға құрбандыққа шалды деген айып тақты және Ватекті өлтіру үшін бұқаралық топ құрды. Каратхис Мораканабадтан Ватектің өмірін құтқаруды сұрайды; везир мойынсұнады және көпшілікті тыныштандырады. Ватек өзінің сыйлығы қашан келетінін сұрайды, ал Каратхис оның келісімін орындауға тиіс екенін, жер жын-перілеріне құрбандық шалуға тиіс екенін айтады. Каратхис оған құрбандық дайындауға көмектеседі: ол және оның ұлы мұнараның басына көтеріліп, майларды араластырып, жарық шашырап, жарылыс тудырады. Халық мұнара өртеніп кеткенін ойлап, Ватекті өрттен құтқару үшін баспалдақпен жоғала бастайды. Бірақ Каратхис оларды жын-перілерге құрбандыққа шалады. Каратхис тағы бір рәсім орындайды және Ватек сыйлығын алу үшін Истақхарға баруы керектігін біледі. Ватек әйелдерімен және қызметшілерімен бірге кетеді, қаланы Мораканабад пен Каратхистің қамқорлығына қалдырады. Ол кеткеннен бір апта өткен соң, оның керуені жыртқыш жануарлардың шабуылына ұшырайды. Әскерлер үрейленеді және кездейсоқ түрде аймақты өртейді; Ватек пен оның әйелдері қашуға мәжбүр болады. Дегенмен, олар жолымен жалғастырады. Олар ислам әйелдері тұратын тік тауларға жетеді. Олар Ватекті демалуға шақырады, мүмкін оны исламға қайтаруға үміттенеді. Ватек анасы оған қалдырған хабарды көреді: "Ескі дәрігерлер мен бір кубитке жуық шағын елшілерінен сақтаныңыз: олардың ділсізтігіне сенбеңіз және олардың қарпуыздарын жеудің орнына, оларды шаңқаға іліп қойыңыз. Егер сіз оларды баруға ақымақ болсаңыз, жер астына түсетін есік сіздің бетіңізге жабылады" (53). Ватек ашуланып, ол Гьяурдың нұсқауларын ұзақ уақыт бойы орындағанын айтады. Ол әйелдермен бірге қонаққа келіп, олардың әміршісі Фахреддинмен және оның сұлу қызы Нуронихармен танысады. Ватек онымен үйленгісі келеді, бірақ ол өзінің нәзік туысы Гүлшенрузға ғашық және оған міндетті. Ватек оның "нағыз" адаммен болуы керек деп ойлайды және Бабабалуқты Гүлшенрузды ұрлауға жібереді. Әмір ұрлық әрекетін білгеннен кейін, басын иіп, Ватекті "пейғамбардың орынбасарының қонақжайлық заңдарын бұзғанын" көргені үшін өлтіруді сұрайды. Бірақ Нуронихар Ватекті әкесін өлтірмейді, ал Гүлшенруз қашып құтылады. Әмір мен оның қызметшілері Нуронихар мен Гүлшенрузды есірткілікпен улап, көлдің жанындағы аңғарға жасырып, сақтауды жоспарлайды. Жоспар уақытша сәтті болады, бірақ олар аңғарда оянғанда, өлгендерін және тазалықта екенін ойлайды. Алайда, Нуронихар қызығушылық танытып, аймалды зерттегісі келеді. Аңғардан тыс, ол оны күйрегені үшін аза тұтқан Ватекті кездестіреді. Екеуі де алдауды түсінеді. Ватек Нуронихарға оған үйленуді бұйырады, ол Гүлшенрузды тастап кетеді, ал әмір үмітін жоғалтады. Темірқазықта Каратхис ұлынан ешқандай жаңалық естімейді. Ватекке сүйікті әйелі, султана Дилара, Каратхиске хат жазады, онда ұлының Истақхарға бара жатқан жолда Фахреддиннің қонақжайлығын бұзғанын хабарлайды. Ол оны Нуронихарды суға батыруға кеңес береді, бірақ Ватек бас тартады, өйткені оны патшайымы етпек. Содан соң Каратхис Гүлшенрузды құрбан етуді шешеді, бірақ оны ұстамас бұрын Гүлшенруз Жиннің құшағына секіріп түседі, ол оны қорғайды. Сол түні Каратхис Ватекке қарсы Мотавакелдің көтеріліс жоспарлап жатқанын естиді. Каратхис Ватекке оның қонақжайлық заңдарын бұзу арқылы өзін-өзі таныстырғанын айтады...

The novel chronicles the fall from power of the Caliph Vathek, who renounces Islam and engages with his mother, Carathis, in a series of licentious and deplorable activities designed to gain him supernatural powers. At the end of the novel, instead of attaining these powers, Vathek descends into a hell ruled by the fallen angel Eblis where he is doomed to wander endlessly and speechlessly. Vathek, the ninth caliph of the Abassides, ascended to the throne at an early age. He is a majestic figure, terrible in anger (one glance of his flashing eye can make "the wretch on whom it was fixed instantly [fall] backwards and sometimes [expire]"), and addicted to the pleasures of the flesh. He is intensely thirsty for knowledge and often invites scholars to converse with him. If he fails to convince the scholar of his points of view, he attempts a bribe; if this does not work, he sends the scholar to prison. To better study astronomy, he builds an observation tower with 11,000 steps. A hideous stranger arrives in town, claiming to be a merchant from India selling precious goods. Vathek buys glowing swords with letters on them from the merchant, and invites the merchant to dinner. When the merchant does not respond to Vathek's questions, Vathek looks at him with his "evil eye", but this has no effect, so Vathek imprisons him. The next day, he discovers that the merchant has escaped and his prison guards are dead. The people begin to call Vathek crazy. His Greek mother, Carathis, tells him that the merchant was "the one talked about in the prophecy", and Vathek admits that he should have treated the stranger kindly. Vathek wants to decipher the messages on his new sabres, offers a reward to anyone who can help him, and punishes those who fail. After several scholars fail, one elderly man succeeds: the swords say "We were made where everything is well made; we are the least of the wonders of a place where all is wonderful and deserving, the sight of the first potentate on earth". But the next morning, the message has changed: the sword now says "Woe to the rash mortal who seeks to know that of which he should remain ignorant, and to undertake that which surpasses his power". The old man flees before Vathek can punish him. However, Vathek realises that the writing on the swords really did change. Vathek then develops an insatiable thirst and often goes to a place near a high mountain to drink from one of four fountains there, kneeling at the edge of the fountain to drink. One day he hears a voice telling him to "not assimilate [him]self to a dog". It was the voice of the merchant who had sold him the swords, a mysterious man whom Vathek calls "Giaour", an Ottoman term used for non believers. The Giaour cures his thirst with a potion and the two men return to Samarah. Vathek returns to immersing himself in the pleasures of the flesh, and begins to fear that the Giaour, who is now popular at Court, will seduce one of his wives. Vathek makes a fool of himself trying to out drink the Giaour, and to out eat him; when he sits upon the throne to administer justice, he does so haphazardly. His prime vizier rescues him from disgrace by whispering that Carathis had read a message in the stars foretelling a great evil to befall Vathek and his vizier Morakanabad; the vizier informs Vathek that Carathis advises him to ask the Giaour about the drugs he used in the potion, lest that be a poison. When Vathek confronts him, the Giaour only laughs, so Vathek gets angry and kicks him. The Giaour is transformed into a ball and Vathek compels everyone in the palace to kick it, even the resistant Carathis and Morakanabad. Then Vathek has the whole town kick the ball shaped merchant into a remote valley. Vathek stays in the area and eventually hears Giaour's voice telling him that if he will worship the Giaour and the jinns of the earth, and renounce the teachings of Islam, he will bring Vathek to "the palace of the subterrain fire" (22) where Soliman Ben Daoud (King Solomon) controls the talismans that rule over the world. Vathek agrees, and proceeds with the ritual that the Giaour demands: to sacrifice fifty of the city's children. In return, Vathek will receive a key of great power. Vathek holds a "competition" among the children of the nobles of Samarah, declaring that the winners will receive "endless favors". As the children approach Vathek for the competition, he throws them inside an ebony portal to be sacrificed. Once this is finished, the Giaour makes the portal disappear. The Samaran citizens see Vathek alone and accuse him of having sacrificed their children to the Giaour, and form a mob to kill Vathek. Carathis pleads with Morakanabad to help save Vathek's life; the vizier complies, and calms the crowd. Vathek wonders when his reward will come, and Carathis says that he must fulfill his end of the pact and sacrifice to the jinn of the earth. Carathis helps him prepare the sacrifice: she and her son climb to the top of the tower and mix oils to create an explosion of light. The people, presuming that the tower is on fire, rush up the stairs to save Vathek from being burnt to death. Instead, Carathis sacrifices them to the jinn. Carathis performs another ritual and learns that for Vathek to claim his reward, he must go to Istakhar. Vathek goes away with his wives and servants, leaving the city in the care of Morakanabad and Carathis. A week after he leaves, his caravan is attacked by carnivorous animals. The soldiers panic and accidentally set the area on fire; Vathek and his wives must flee. Still, they continue on their way. They reach steep mountains where the Islamic dwarfs dwell. They invite Vathek to rest with them, possibly in the hopes of converting him back to Islam. Vathek sees a message his mother left for him: "Beware of old doctors and their puny messengers of but one cubit high: distrust their pious frauds; and, instead of eating their melons, impale on a spit the bearers of them. Should thou be so fool as to visit them, the portal to the subterranean place will shut in thy face" (53). Vathek becomes angry and claims that he has followed the Giaour's instructions long enough. He stays with the dwarfs, meets their Emir, named Fakreddin, and the Emir's beautiful daughter Nouronihar. Vathek wants to marry her, but she is already in love with and promised to her effeminate cousin Gulchenrouz. Vathek thinks she should be with a "real" man and arranges for Bababalouk to kidnap Gulchenrouz. The Emir, finding of the attempted seduction, bends his head and asks Vathek to kill him, as he is ashamed to have seen "the prophet's vice regent violate the laws of hospitality." But Nouronihar prevents Vathek from killing her father, and Gulchenrouz escapes. The Emir and his servants plan to safeguard Nouronihar and Gulchenrouz by drugging them and hiding them in a valley by a lake. The plan succeeds temporarily, but when they awake in the valley, they believe they have died and are in purgatory. Nouronihar, however, grows curious and wants to explore the area. Beyond the valley, she encounters Vathek, who is mourning for her supposed death. Both realise the sham. Vathek then orders Nouronihar to marry him, she abandons Gulchenrouz, and the Emir abandons hope. Meanwhile, in Samarah, Carathis can discover no news of her son from reading the stars. Vathek's favorite wife, the sultana Dilara, writes to Carathis, informing her that her son has broken the condition of the Giaour's contract, by accepting Fakreddin's hospitality on the way to Istakhar. She asks him to drown Nouronihar, but Vathek refuses, because he intends to make her his queen. Carathis then decides to sacrifice Gulchenrouz, but before she can catch him, Gulchenrouz jumps into the arms of a Genie who protects him. That night, Carathis hears that Motavakel, Vathek's brother, is planning to lead a revolt against Morakanabad. Carathis tells Vathek that he has distinguished himself by breaking the laws of hospitality by "seducing" the emir's daughter after sharing his bread, and that if he can commit one more crime along the way he shall enter Soliman's gates triumphant. Vathek continues on his journey, reaches Rocnabad, and degrades and humiliates its citizens for his own pleasure. A Genie asks Mohammed for permission to try to save Vathek from his eternal damnation. He takes the form of a saintly shepherd who plays the flute to make men realise their sins. The shepherd asks Vathek if he is done sinning, warns Vathek about Eblis, ruler of Hell, and asks Vathek to return home, destroy his tower, disown Carathis, and preach Islam. He has until a set moment to decide yes or no. Vathek's pride wins out, and he tells the shepherd that he will continue on his quest for power, and values Nouronihar more than life itself or God's mercy. The moment is past, and the shepherd screams and vanishes. Vathek's servants desert him; Nouronihar becomes immensely prideful. Finally, Vathek reaches Istakhar, where he finds more swords with writing on them, which says "Thou hast violated the conditions of my parchment, and deserve to be sent back, but in favour to thy companion, and as the meed for what thou hast done to obtain it, Eblis permitted that the portal of this place will receive thee" (108). The Giaour opens the gates with a golden key, and Vathek and Nouronihar step through into a place of gold where Genies of both sexes dance lasciviously. The Giaour leads them to Eblis, who tells them that they may enjoy whatever his empire holds. Vathek asks to be taken to the talismans that govern the world. There, Soliman tells Vathek that he had once been a great king, but was seduced by a Jinn and received the power to make everyone in the world do his bidding. But because of this, Soliman is destined to suffer in hell for a finite but vast period — until the waterfall he is sitting beside, stops. This eventual end to his punishment is due to his piety in the earlier part of his reign. The other inmates must suffer the fire in their hearts for all eternity. Too late, Vathek asks the Giaour to release him, saying he will relinquish all he was offered, but the Giaour refuses. He tells Vathek to enjoy his omnipotence while it lasts, for in a few days he will be tormented. Vathek and Nouronihar become increasingly discontented with the palace of flames. Vathek orders an ifrit to fetch Carathis from the castle. While the ifrit is bringing Carathis, Vathek meets some people who are, like him, awaiting the execution of their own sentences of eternal suffering. Three relate to Vathek how they got to Eblis' domain. When Carathis arrives, he warns her of what happens to those who enter Eblis' domain, but Carathis takes the talismans of earthly power from Soliman regardless. She gathers the Jinns and tries to overthrow one of the Solimans, but Eblis decrees "It is time." Carathis, Vathek, Nouronihar, and the other denizens of hell lose "the most precious gift granted by heaven – HOPE" (119). They begin to feel eternal remorse for their crimes, their hearts burning with literal, eternal fire.

Кейіпкерлер

Каратис Ватектің анасы. Ол ғылым, астрология және құпиялы сиқырды жақсы білетін грек әйел. Ол өзінің барлық білімін Ватекке үйретеді және оны билік іздеуге көндіреді, бұл ақырында оның құлдырауына әкеледі. Қаратхис тозаққа келгенде, сарайды аралап, оның жасырын сырларын ашады және тіпті бүлікке көтерілуге тырысады. Бірақ жазасын алғаннан кейін ол да үмітін жоғалтып, өкінішке тонады. Ватек – Аббасидтер әулетінің тоғызыншы халифасы, ол жас кезінде таққа отырды. Оның сымбаты әдемі әрі сәнді болған, бірақ ашуланғанда оның көзі соншалықты қорқынышты болып кететін, "көзіне қараған адам дереу артқа құлап, кейде тірі болмайтын" (1). Ол әйелдерге және дене қуаныштарына құмар болғандықтан, бес сарай салдыруға бұйрық берді: бес сезім сарайы. Ол ерекше тұлға болғанымен, ғылым, физика және астрологияда білімді болған. Оның басты күнәсі – шектен тыс жеу, ол оның құлдырауына жол ашты. Гаюр Оның аты дінсіз және сенімсіз деген мағынаны білдіреді. Ол өзін үнді саудагері деп есептейді, бірақ шындығында ол Ібіліс архишайтанның жұмысын істейтін джинн. Ол Ватекке жол көрсетеді және от сарайына қалай жету керектігін түсіндіреді. Әмір Фахреддин Ватектің саяхатындағы меймандосы. Ол Ватекке демалуға орын ұсынады. Ол өте діндар адам. Ватек оның меймандостығына қиянат жасайды, оның қызын азғырып алады. Нуронихар – Әмірдің қызы, Гүлшенрузға уәделенген, бірақ Ватекке бағынып, оның құлдырау жолына түседі. Гүлшенруз – нәзік сымбаты бар әдемі жас жігіт. Ол Әмірдің жүрегі жақын туысы. Оның тазалығының арқасында ол Қаратхис қолынан құтырылып, бұлттардың үстіндегі сарайда мәңгілік жастықпен өмір сүруге ие болады. Бабабалук – Ватек евнухтарының басшысы. Ол ашкөз және Ватек саяхатында үй шаруашылығын басқарады. Мораканабад – Ватекке адал және күдіксіз сенетін уәзірі. Сүтлеме – Нуронихар мен Гүлшенруздың күтушісі. Дилара – Ватекке ең жақын әйел.

Carathis Vathek's mother. She is a Greek woman who is well versed in science, astrology, and occult magic. She teaches all of her skills to Vathek, and convinces him to embark on his quest for power which eventually leads to his damnation. When arriving in hell, Carathis runs amok, exploring the palace, discovering its hidden secrets, and even tries to stage a rebellion. However, once her own punishment is enacted, she too loses all hope and is consumed by her guilt. Vathek Ninth Caliph of the Abassides, who ascended to the throne at an early age. His figure was pleasing and majestic, but when angry, his eyes became so terrible that "the wretch on whom it was fixed instantly fell backwards and sometimes expired" (1). He was addicted to women and pleasures of the flesh, so he ordered five palaces to be built: the five palaces of the senses. Although he was an eccentric man, he was learned in the ways of science, physics, and astrology. His chief sin, gluttony, paved the path of his damnation. Giaour His name means blasphemer and infidel. He claims to be an Indian merchant, but in actuality he is a Jinn who works for the arch demon Eblis. He guides Vathek and gives him instructions on how to reach the palace of fire. Emir Fakreddin Vathek's host during his travels. He offers Vathek a place to stay and rest. He is deeply religious. Vathek betrays his hospitality by seducing his daughter. Nouronihar The Emir's daughter, a beautiful girl who is promised to Gulchenrouz, but is seduced by Vathek and joins him in his road to damnation. Gulchenrouz A beautiful young man with feminine features. He is the Emir's nephew. Due to his innocence, he is rescued from Carathis's hands and is allowed to live in eternal youth in a palace above the clouds. Bababalouk Head of Vathek's eunuchs. He is cunning and acts as a steward on Vathek's journey. Morakanabad Vathek's loyal and unsuspecting vizier. Sutlememe The Emir's head eunuch who serves as a caretaker for Nouronihar and Gulchenrouz. Dilara Vathek's favourite wife.

Тақырыптар

Африт – Ламия мен Медузаға ұқсас жаратылыс ретінде сипатталады, Ватектегі жынның (див) ең қатыгез түрі ретінде бейнеленеді. Билькис (Ватхекте Балкис) (, Малкат Шва; , Нигист Саба; (ማክዳ mākidā); ملكة سبأ, Malikat Sabaʾ) – ежелгі Саба патшалығын билеген әйел. Ол Хабесхан тарихында, Еврей Киелі кітабында, Жаңа өсиетте және Құранда еске алынады. Киелі кітапта (аты аталмай) Патшалар кітабы мен Тарих кітабында Сүлейменнің даналығы туралы әңгімелердің рас екенін білу үшін оны іздеген ұлы патшайым ретінде көрсетіледі. Сондай-ақ, еврей аңыздарында білімге құштар патшайым, африкалық әңгімелерде «Мысыр мен Эфиопия патшайымы», ал мұсылман дәстүрінде күнге табынған елдің ұлы патшайымы Балкис ретінде айтылады. Рим тарихшысы Иосиф Флавий оны Никаулла деп атайды. Оның б.з.б. 10 ғасырында 5 қаңтарда дүниеге келгені есептеледі. Джинні – зұлым жаратылыс, жын. Енух – қақпасы алынған ер адам; бұл термин көбінесе өткендегі көптеген қоғамдарда кең таралғандай, белгілі бір әлеуметтік рөл атқару үшін қақпасы алынғандарды білдіреді. Халиф (Ватхекте Халиф) (арабша خلافة khilāfa сөзінен) – халифаттың мемлекет басшысы және ислам үмметінің, яғни бүкіл әлемдік ислам ұлтының басшысы. Бұл араб тіліндегі خليفة Khalīfah сөзінің транслитерациясы, ол «мұрагер» немесе «өкіл» деген мағынаны білдіреді. Мұхаммедтің (570–632) қайтысынан кейін мұсылман ұлтының алғашқы басшылары «Халифат ар-расул Алла» деп аталды, яғни «Алла елшісінің саяси мұрагері». Агерман бекінісі – жынның өздерінің билеушісінен бұйрықтарды алу үшін жиналатын бекініс.

Әдеби мәні және сын

Лорд Байрон «Гиаур» поэмасында Ватекті дереккөз ретінде келтірген. «Хайльда Гарольдтың паломнигінде» Байрон Ватекті «Англияның ең бай ұлы» деп атайды. Басқа романтикалық ақындар Ватекке шабыттанған, Таяу Шығыс ортасында өтетін шығармалар жазды, олардың ішінде Роберт Саутидің «Талаба – жойғыш» (1801) және Томас Мурдың «Лалла Рух» (1817) кітаптары бар. Джон Китстің «Эндимион» (1818) романындағы әлем асты көрінісі осы романға қарызды. Эдгар Аллан По «Ландордың үйі» туындысында Ватек көрген тозақтық террасаны еске алады. Поның өлеңдерін француз тіліне аударған Стефан Малларме «Ландордың коттеджіндегі» осы сілтемеден шабыттанып, Ватекті түпнұсқа француз тілінде қайта басып шығарды және осы басылымға алғысөз жазды. Герберт Рид «Ағылшын проза стилі» кітабында Ватекті «тілдегі ең жақсы фантазиялардың бірі» деп атады. Х.П. Лавкрафт өзінің аяқталмаған «Азатот» романы үшін Ватекті шабыт көзі ретінде көрсетті. Ватек Лавкрафттың аяқталған «Белгісіз Кадаттың арман іздеуі» романының үлгісі болды деп саналады. Америкалық фантастика авторы Кларк Эштон Смит Ватектің жанкүйері болды. Смит кейіннен Бекфордтың «Принцесса Зулькайс және принц Калиланың тарихы» атты үзіндісін аяқтады, оны «Ватектің үшінші эпизоды» деп атады. «Ватектің үшінші эпизоды» 1937 жылы Р.Х. Барлоудың «Жапырақтар» фанзинінде, ал кейіннен 1960 жылы Смиттың «Йондоның зұлымдықтары» жинағында жарияланды. Фэнтези жанрының тарихшылары Ватекті жақсы қабылдады; Лес Дэниелс Ватекті «ерекше және керемет кітап» деп атады. Дэниелс Ватек пен басқа «готикалық» романдардың арасында көп ортақ емес екенін айтты: «Бекфордтың көркем суреттері мен сырлы юморы ортағасырлық Еуропаның сұр қамалдары мен қара істері ұсынған көңіл-күйге толыққанды қарсы келеді». Франц Роттенштейнер романды «Шығыспен байланысты құпия мен таңғажайыпты керемет бейнелейтін, бірақ күшті қиялдың туындысы» деп сипаттайды, ал Брайан Стейблфорд осы туындыны «классикалық Ватек романы – қызба, қуанышпен бұзық декаденттік/араб фантазиясы» деп мақтайды.

Lord Byron cited Vathek as a source for his poem The Giaour. In Childe Harold's Pilgrimage, Byron also calls Vathek "England's wealthiest son". Other Romantic poets wrote works with a Middle Eastern setting inspired by Vathek, including Robert Southey's Thalaba the Destroyer (1801) and Thomas Moore's Lalla Rookh (1817). John Keats's vision of the Underworld in Endymion (1818) is indebted to the novel. Edgar Allan Poe mentions the infernal terrace seen by Vathek in "Landor's Cottage". Stéphane Mallarmé, who translated Poe's poems into French, inspired by this reference in "Landor's Cottage," had Vathek reprinted in its original French, for which edition he also supplied a preface. In his book English Prose Style, Herbert Read cited Vathek as "one of the best fantasies in the language". H. P. Lovecraft also cited Vathek as the inspiration for his unfinished novel Azathoth. Vathek is also believed to have been a model for Lovecraft's completed novel The Dream Quest of Unknown Kadath. American fantasy author Clark Ashton Smith greatly admired Vathek. Smith later wrote "The Third Episode of Vathek", the completion of a fragment by Beckford that was entitled "The Story of the Princess Zulkaïs and the Prince Kalilah". "The Third Episode of Vathek" was published in R. H. Barlow's fanzine Leaves in 1937, and later in Smith's 1960 collection The Abominations of Yondo. Vathek has been well received by historians of the fantasy genre; Les Daniels stated Vathek was "a unique and delightful book". Daniels argued Vathek had little in common with the other "Gothic" novels; "Beckford's luxuriant imagery and sly humour create a mood totally antithetical to that suggested by the grey castles and black deeds of medieval Europe". Franz Rottensteiner calls the novel "a marvellous story, the creation of an erratic but powerful imagination, which brilliantly evokes the mystery and wonder associated with the Orient" and Brian Stableford has praised the work as the "classic novel Vathek—a feverish and gleefully perverse decadent/Arabian fantasy".

Басқа шығармалардағы сілтемелер

Ватектің лайықты жазасын тартқан Эблис, Ібіліс немесе Азазил үлгісінде жасалған; Бекфордтың Эблис бейнесі Джон Милтонның "Жоғалған жұмақ" (1667 және 1674; қараңыз, "Жұмтылған періште") кітабындағы Шайтаннан алынған. Аргентиналық жазушы Эдуардо Бертидің "El traductor apresurado" ("Тез аудармашы", 2002 жылы "La vida imposible" басылымында жарық көрген) әңгімесі Бекфордтың романына айқын сілтеме жасайды. Роберто Боланоның "Алыстағы жұлдыз" (1996) романының 7-тарауында осы роман туралы айтылады. Луис де Фрейтас Бранконың 1913 жылы жазған "Vathek" симфониялық поэмасы осы романнан шабыттанды. 1903 жылы Хорацио Паркер де осы атпен симфониялық поэма жазды. Ватектің білімге деген шексіз құштарлығы Кристофер Марлоудың "Доктор Фауст" (1604) пьесасындағы доктор Фауст кейіпкерінің көзқарасына ұқсас. Г. Уэллс "Тоно Бунгай" (1909) романында осы туындыға сілтеме жасайды. Испан музыканты Луис Дельгадо 1982 жылы әдеби шығармадан шабыттанған "Vathek" альбомын шығарды. "Экстремалды арбаушылар" телесериалының "Deadliners" ("Өлтірушілер") атты эпизодында Ватек деп аталатын зұлым рухтар кездеседі.