Кіріспе

Жартылай құс, жартылай әйел дауыл желдерімен байланысты монстрлер.

Грек және рим мифологиясында арпия (көпше түрі – harpies, [[wikt:Ἅρπυια#Ежелгі грек, ; ) – жартылай адам, жартылай құс жаратылыс, көбінесе дауыл желдерінің бейнесі деп саналады. Олар Гомердің поэмаларында кездеседі.

Сипаттамалар

Харпилер көбінесе қыздардың басы, аштықтан сарғайған беттері және қолдарында ұзын тырнақтары бар құстар ретінде бейнеленген. Римдік және Византия авторлары олардың жамандығын егжей-тегжейлі сипаттаған. Гарпияларды бейнелейтін қыш ыдыстарда әдемі қанатты әйелдер суреттелген. Овидий оларды адам тәрізді қарқын деп атады.

Функциялары мен мекен-жайлары

Гарпиялар бастапқыда жел рухтары болған сияқты (желдің құртқыш күшінің бейнесі). Олардың аты "ұрлаушылар" немесе "шапшаң қарақшылар" деген мағынаны білдіреді. Олар құрбандары тамақ ісіп жатқанда тамақтарын ұрлап, жамандық жасағандарды (әсіресе өз отбасын өлтіргендерді) Эринияларға жеткізген дейді. Егер адам күрттен жер бетінен жоғалып кетсе, оны гарпиялар алып кеткен деп есептелген. Олар Пандар патшаның қыздарын алып, Эринияларға қызметші етіп берді. Олар адамдарды ұрлап, азаптап, Тартарға апарып тастады. Олар қатыгез, жаман және зорлыққа бейім деп сипатталған. Гарпиялар "қуатты Зевстің итттері" деп аталғандықтан, "Найзагердің (Зевстің) құлдары" делінген. Кейінгі жазушылар гарпияларды жер асты әлемінің сақшыларының қатарына, сондай-ақ кентаврлар, Сцилла, Бриарей, Лернейлік Гидра, Химера, Горгоналар және Герион сияқты басқа да құбыжықтармен бірге жатқызды. Олардың мекені Строфад аралдары, Оркус кіреберісі немесе Критадағы үңгірлер деп айтылған.

Мифология

Арпийлердің рөлі бар ең танымал оқиға – Зевстің пайғамбарлық сыйы берген Фракиялық Финей патшаның тарихы. Финей құдайдың құпия жоспарын ашқанына ашуланған Зевс оны соқыр етіп жазалады және оны аралға тастап, көптеген тағамдармен қамтамасыз етті, бірақ ол ешқашан тойып жей алмады, себебі арпийлер әрқашан аштығын басуға үлкермес бұрын қолынан тамақты ұрлап алып қашатын. Кейінгі жазушылар олардың тағамды өздері жегенін немесе оны ластап, иісі зәкімді заттарды тастап, жеуге жарамсыз еткенін айтады. Бұл Ясон мен аргонавттар келгенше жалғасты. Финей оларға дұрыс бағытты көрсетуге уәде берді, егер олар оны арпийлерден құтқара алса. Солтүстік желдің ұлдары – Бореадтар, олар да қанатты болғандықтан, арпийлерді қуып шығуға қол жеткізді. Ежелгі болжам бойынша, арпийлер Бореадтардың қолынан жойылуға тиіс еді, бірақ егер Бореадтар арпийлерді ұстай алмаса, өздері де өледі. Арпийлер қашқанда, біреуі Тигр өзеніне құлап, ол Харпис деп аталды, ал екіншісі Эхинада аралдарына жетті. Ол қайтып оралмағандықтан, аралдар Страфадтар деп аталды. Бірақ шаршап, ол іздеушісімен бірге құлап, арпийлер енді Финейге зиян келтірмейтін болса, олардың өмірі сақталды. Басқа деректерде Бореадтар арпийлерді өлтіруге асыққанда, Ирис немесе Гермес пайда болып, жеңімпаздарға оларды босатуға бұйрық берді, Финейге арпийлер енді мазаламайтынына уәде берді. Содан кейін «Ұлы Зевстің итттері» «Минойлық Критіндегі үңгірлеріне» қайтып оралды. Тағы бір деректерде арпийлер де, Бореадтар да қаза тапты делінген. Оларға көрсеткен көмегі үшін Финей аргонавттарға Симплегададан қалай өту керектігін айтты. Тзецес өзінің жазбаларында Финей, арпийлер және Бореадтар туралы мифтің шығу тегін түсіндірді. Мифтің осы кейінгі нұсқасында Финей қарттығына байланысты соқыр болған және оның Ерасея мен Харпирея есімді екі қызы болғандығы айтылады. Бұл қыздар өте еріншекті және жалқау өмір сүрді, кедейлікке және аштыққа ұшырады. Содан кейін Зетес пен Кале оларды алып кетті, және олар содан бері сол жерлерден жоғалып кетті. Осы оқиғадан бастап олар туралы барлық мифтер [яғни, арпийлер] пайда болды, оны Аполлоний Аргонавттар туралы өзінің тарихында қайта баяндады.

Энеид

Эней Строфада аралдарында арпияларға кездесті, олар троялықтар дайындап жатқан дастарқанды қайта-қайта ұрлап алып жатты. Селаено болжам жасайды: троялықтар соншалық ашарлыққа түседі, саяхатының соңына жеткенше үстелдерін жейді. Троялықтар қорқып қашып кетті.

Тілдік қолдану және қолдану

Арпий - мифологиялық жануардың атымен аталған нағыз құс. Бұл термин көбінесе жағымсыз немесе ашуды тудыратын әйелді бейнелеу үшін қолданылады. Шекспирдің "Көп нәрседен аз дау" пьесасында Бенедикт өткір тілді Беатристің жақындап келе жатқанын көріп, ханзада Дон Педроға "осы арпиймен үш сөз айтысудың орнына" оның үшін түрлі қиын жұмыстарды істеуге дайын екенін айтады.

Геральдика

Орта ғасырларда гарпия, неміс тілінде "де" немесе "қыз бүркіт" деп аталады (бірақ ол грек мифологиясының түпнұсқа гарпиясынан үлгіленбеген болуы мүмкін), геральдикада кең таралған символға айналды, әсіресе Шығыс Фризияда. Оны Риетберг, Лихтенштейн және Цирксенаның гербтерінде де көруге болады. Гарпияны ең ерте пайдаланған мысалдардың бірі – 1243 жылдан бастап гарпияны қолданған Нюрнберг қаласының символы. Гарпия британ геральдикасында да кездеседі, бірақ ол неміс символы болып саналады.