Кіріспе

Грекия мифологиясындағы батыс желінің құдайы

Грекия мифологиясы мен дінінде Зефирус (Ζέφυρος), ағылшын тілінде Zephyr деп те жазылады, батыс желінің құдайы және оның бейнесі, Анемои деп аталатын бірнеше жел құдайларының бірі. Таң құдайы Эос пен Астрайдың ұлы Зефир, желдердің ең жұмсақ және қолайлысы болып саналады, сонымен қатар гүлдермен, көктеммен және тіпті көбеюмен байланысты. Бұл жағдай *Dzéphuros деген ежелгі грек тіліндегі түбір сөздің болуын көрсетеді. Анемои құдайларының құлшылық етуіне байланысты KN Fp 1 және KN Fp 13 тақташаларында кездесетін сөздерде куәліктер бар. Дәстүр бойынша, 'Зефирос' сөзі ζόφος (zóphos) сөзімен байланысты, яғни "қараңғылық" немесе "батыс" деген мағынаны білдіреді. Екеуі де "кіру, ену" дегенді білдіретін *(h₃)yebʰ прото-индоевропалық түбір сөзбен байланысты (содан οἴφω (oíphō) – "жыныстық қатынас жасау" деген сөз де шыққан). Алайда, *Hi̯ → ζ дамуының болуы қиын екендігі айтылады, және көптеген дәлелдер керісінше нәрсені көрсетеді. Бұл грек тіліне дейінгі кезеңде пайда болған болуы мүмкін, бірақ Бикес бұл туралы нақты пікір білдірмейді. Батыс желінің құдайы болғандықтан, оның аты және одан туындаған сөздер "батыс" мағынасында қолданылды, мысалы, Грекияның оңтүстігіндегі Италиядағы Эпизефириан Локри грек колониясы.

Ата-аналар

Сефирус, қалған жел құдайлары сияқты, Анемои (Бореас, Эвр және Нотус) таң құдайы Эостың күйеуі және бірінші туысы Астрайдың ұлы деп есептелген, ол жұлдыздармен байланысты кіші құдай. Ақын Овидий оларды "Астрайдың ұлдары" деп атап, олардың әкесіне сілтеме жасайды. Осылайша, ол Эос пен Астрайдың қалған балаларының – бес жұлдыз құдайы мен әділет құдайы Астраяның – да бауыры болып табылады. Оның анасы Эостың Троялық ханзада Титоннан туған Мемнон мен Ематион деген өлімге ұшыраған жартылай бауырлары бар. Алайда, афиналық драматург Эсхил б.з.д. V ғасырындағы "Агамемнон" пьесасында Зефирдің Геяның (жер-ана) ұлы екенін жазады (әкесі, егер болса, аты көрсетілмейді).

Жұбайлар мен ұрпақтар

Грек дәстүрінде Зефирус – радуганың құдайы Иристің жұбайы, құдайлардың хабаршысы. Кейінгі дәуір поэты Ноннның айтуынша, олар бірге құштарлық құдайы Потостың ата-анасы болды, ал Митилендік Алкей (б.з.д. VI ғасырдан шыққан Лесбос аралының ақыны) олардың Эростың да ата-анасы екенін айтады, бірақ ол көбінесе Арес пен Афродитаның ұлы ретінде танымал. Сол жерде Зефирустың алтын шашы бар екені де айтылған. Арпия Подарге (Иристің қарындасы) арқылы ол Ахиллге сыйланған екі жылдам, сөйлейтін жылқы – Балиус пен Ксанттың әкесі болды, ол Океан жағалауындағы жайылымда мал жаюда болған кезде онымен жұптасқан, ол жылқы түрінде болған. Квинт Смирней де Гарпиядан сөйлейтін Арионның туғанын айтады. Эрос сияқты, Арионның да әдеттегі ата-анасы басқа – бұл жағдайда олимпиадалық Деметр мен Посейдон. Кейбір дереккөздерде Зефирдің Карп ("жеміс") есімді ұлы бар, ол нимфа Хорамен, жел оның бетіне толқынды соққан кезде Мейандр өзенінде суға батып, оның сүйіктісі Каламусты үмітсіздікке ұшыратып, өзіне-өзі қол жұмсады. Псевдо-Оппианның айтуынша, ол атын атамаған жұбайынан жолбарыстардың тегін де жалғастырған.

Батыс жел

Зефир ағасы Бореаспен бірге Анемоидың ең танымал өкілдерінің бірі; ақындар оларды жиі бірге еске алады, ал үшінші ағасы Нотус (оңтүстік жел) екеуі де үш пайдалы және ыңғайлы жел ретінде есептелді (шығыс жел, Эвр, жаман ниетті белгі саналды). Олар ажырасқанда Эол Одиссейге барлық желдерді сақтайтын қапты сыйлайды, бірақ Зефирдің өзіне Одиссейдің кемесін Итакаға ақырын жеткізуге рұхсат береді; бірақ Одиссейдің серіктері ақымақтықпен қапты ашып, оның ішінде қорлық бар деп ойлап, қалған желдерді де босатады, кемелерді Эолияға қайтарады. Көп жылдар өткен соң, Одиссей Калипсодан шыққаннан кейін, теңіз құдайы Посейдон ашуланып, төртеуін де босатып, дауыл көтеріп, үлкен толқындар тудырып, Одиссейді теңізге батыруға тырысады. "Илиадада" Зефирдің үйіне әйелі Ирис келіп, оны Бореаспен бірге Патроклдың өлімінен кейін оның өртеу ошағына соққы беру үшін шақырады, өйткені Ахилл ошақ тұтанбағанда олардың көмегін тілеген еді. "Дионисиакада" төртеуі де әкесі Астраймен бірге тұрады; Зефир Деметра келгенде оған аулоспен әдемі үн қосады. Эрос пен Психея туралы мифте Зефир махаббат құдайы Эросқа қызмет етеді, оның болашақ әйелін, өлімдік принцесса Психеяны, оның жұмсақ жел арқылы оракулдың кеңесімен Эрос сарайына жеткізеді. Кейін ол Психеяның екі қарындасына да сарайға сол жолмен баруға көмектеседі, Психея оларды қайта көргісі келеді. Эрос Психеяны адалдықтан айырылғаннан кейін, екі қарындасы да жағдайды пайдаланып, әрқайсысы жеке-жеке жартасқа барады (екеуіне де Эрос оны өзінің жаңа әйелі еткісі келетінін Психея айтқан еді), Эросты оларды әйелі етіп алуын және Зефирді оларды сарайға жеткізуін сұрайды. Бірақ бұл жолы Зефир олар секіргенде ешқандай әрекет жасамайды, сондықтан екеуі де құлап, денелері жыртылып, төмендегі жыртқыш құстар мен жабайы аңдардың жеміне айналады. Зефирдің аққулармен байланысы болған сияқты; Филострат Ескінің еңбектерінде ол екі рет олардың әндеріне қосылады, бірде олар Эроттарды алып жүргенде, екіншісі жас Фаэтон әкесі Гелистің отты күймесін басқару кезінде қаза тапқанда. Бұл, әдетте, батыстан соққан желде аққулар ән салады деген сенімді білдіреді.

Басқа мифтер

Ең танымал аңызда Зефир Гьяцинт есімді әдемі спартандық ханзадаға ғашық болады, бірақ ханзада оны қабылдамай, Аполлон құдайының сүйіктісі болады. Бір күні ханзада мен Аполлон дискіні лақтырып ойнап жатқанда, Зефир Аполлонның дискісінің бағытын бұрып, оны Гьяцинттің басына тигізіп, оны қаза қылды. Оның қанынан гиацинт гүлі пайда болды. Кейбір нұсқаларда Зефирдің орнына оның інісі Борей, жел құдайы, әдемі ханзадаға бір жақты махаббат сезімін білдіреді. Бұл аңыздағы Зефирдің рөлі оның гүлдермен және көктеммен байланысын көрсетеді, өйткені ол жұмсақ батыл болғанымен, барлық желдер сияқты қатал ғашық. Алайда, осы аңыздың барлық нұсқасында Зефир кездеспейді, оның қатысуы екінші деңгейдегі оқиға; көптеген нұсқаларында ол мүлде жоқ, ал Гьяцинттің өлімі Аполлонның салдарынан болған жазасыз оқиға. Бір кезде Зефир Кипарис ("кипарис") есімді тағы бір әдемі жас жігітке ғашық болады. Жастың сұлулығын сақтап қалу үшін Сириядағы Кассиум тауына қашып, кипарис ағашына айналады. Бұл аңыз, грек-эллинистік дәуірде пайда болған болуы мүмкін, Аполлон мен Дафнаның оқиғасын еске түсіреді. Бұған қоса, Зефирдің Гьяцинт оқиғасындағы рөлі, оның інісі Борейдің де осындай рөл атқаруымен үйлеседі – жел құдайы өсімдік тууының оқиғасында пайда болады. Дегенмен, басқа барлық оқиғаларда Зефир жоқ, ал Кипарисстің құдай серігі рөлін Аполлон атқарады; сонымен қатар, Кипарис өзінің үй жануары – бұғыны қазақстандық өлтіргеннен кейін Аполлонның тілегі бойынша кипариске айналады, бұл оған үлкен стресс тудырды. Зефир сатирикалық автор Лукиан Самосатскийдің кейбір диалогтарында да кездеседі; "Теңіз құдайларының диалогтарында" ол оңтүстік жел құдайы Нотпен екі рет сөйлеседі. Бірінші диалогта олар Аргос ханшайымы Ионың Зевс тарапынан бұзауға айналдырылып, қызғанаш әйелі Герадан қалай жасырылғанын талқылайды, ал екіншісінде Зефир Зевстің бұқаға айналып, финикиялық Еуропа ханшайымын алдап, оны Критке жеткізіп, содан кейін онымен қосылған көрінісін қызу айтады, ал Нот мұндай ешнәрсе көрмегендігіне ренжіді.

Иконография

Барлық басқа жел құдайлары сияқты, Зефирус ежелгі грек өнерінде қанаттарымен бейнеленген, сондықтан оны басқа қанатты жас құдай Эростан ажырату қиын, бірақ Зефирусқа қарағанда Эрос еркектерді қуғандай бейнеленбейді. Ежелгі вазаларда ол көбінесе жас Гьяцинтты қуады немесе оны эротикалық және жыныстық қылықпен құшақтап ұстайды; Бостон көркем өнер мұражайындағы қызыл фигуралы вазада Зефирдің тік тұрған мүшесі жас жігіттің киімдеріне ұшып бара жатқанда, ал сол мұражайдан алынған 95.31 вазада екеуінің арасындағы жыныстық қатынас көрсетілген. Басқа да түрлі вазаларда Зефирдің Гьяцинтты ұстап алуы бейнеленген. Афинадағы римдік агорадағы жел мұнарасы/сағат мұнарасының фризінде күн сағаттарынан жоғары жеті жел құдайымен бірге Зефир бейнеленген. Зефирус гүлдерге толы плащты көтеріп жүрген, сақалсыз жас жігіт ретінде бейнеленеді. Пергамон алтарында құдайлардың алыптарға қарсы шайқасын бейнелейтін (Гигантомахия деп аталады) ескерткіштің шығыс фризінде Зефирус және басқа үш жел құдайы Гера құдайының күймесін тартқан жылқылар түрінде көрсетілген; Анемойдың жылқы түріндегі бейнелері Квинт Смирнейдің еңбектерінде де кездеседі, онда төрт бауыр Зевстің күймесін тартады.

Дін

Ежелгі грек мемлекеттерінде жел құдайларына табынушылықтың болғанына куәліктер бар. Географ Паусаниастың мәліметінше, желдерге Титан қаласында, Сиционда, жергілікті жұбын оларға құрбандық шалған, сондай-ақ Беотиядағы Коронея қаласында бірлесіп табынылған. Аттикадағы Лациада тұрғындары Зефирусқа арнап тұғыр орнатқандығы да белгілі. Б.з.б. V ғасырға жатқызылатын ақын Бакилидке күмәнді түрде жатқызылған бір үзіндіде, Еудемус есімді родосты шаруа батыс жел құдайының құрметіне ғибадатхана салған, оның көмегі үшін ризашылық білдірген.

Фавниус

Зефирдің римдік баламасы Фавоний ("ырыс") деп аталды, ол өсімдіктер мен гүлдерге билік етті, бірақ римдіктер 'Зефир' деген атауды да жиі қолданды. Кейінгі авторлар оның басында қанаты болғанын да сипаттаған. Римдік ақын Гораций былай деп жазады: Грек авторларынан өзгеше, римдік жазушылар Зефир/Фавонийдің Ирис емес, Флора есімді жергілікті өсімдіктер мен құнарлылық құдайына үйленгенін айтады (Овидий оны Клорис есімді кішкентай грек нимфасымен және оның аңызымен байланыстырып, теңестірді). Ол оны қашып кетуге тырысқанда ұрлап алып, одан құтылуға жол бермеді; ол оған гүлдерге билік берді, осылайша оның зорлық-зомбылығы мен ұрлауы үшін өтемақы төледі. Кейбір зерттеушілер Зефирдің Хора/Хорадан (маусым құдайы) туған Карптың шын мәнінде Флора/Клорис тудырғанын болжайды, бірақ бұл ешбір көне мәтінде расталмаған.