Кіріспе

Веданта философиясының ең танымал мектептерінің бірі – Вишиштадвайта (IAST Viśiṣṭādvaita;), Веданта дәстүріне жататын индуистік философия мектебі. Веданта – бұл Прастханатрайға негізделген Веданың терең түсіндірілуі. Вишиштадвайта, яғни "айырмашылықтармен біртұтас емес", Брахманды жоғарғы шындық ретінде мойындайтын, бірақ сонымен қатар оның көпқырлылығын да қабылдайтын біртұтас емес философия. Бұл философияны шартты монизм, атрибутивті монизм немесе шартты біртұтастық деп сипаттауға болады. Ол барлық әртүрліліктің түпкілікті бірлікке қайнанатынына сенім білдіреді. 11-12 ғасырлардағы философ Рамануджа, Вишиштадвайта философиясының негізгі қолдаушысы, Прастханатрай – яғни Упанишадтар, Бхагавад Гита және Брахма Сутралар – осы әртүрліліктегі бірлікті көрсететіндей етіп түсіндірілуі керек деп санайды, себебі басқаша түсіндіру олардың үйлесімділігін бұзуы мүмкін. Вишиштадвайта философиясын кеңейтуге зор үлес қоскан тағы бір маңызды ғалым – Веданта Десика, Вишиштадвайтаны «Асеша Чит Ачит Пракарам Брахмаикамева Татвам» деген тұжырымдама арқылы анықтайды: Брахман – сезімтал және сезімтал емес элементтермен (немесе қасиеттерімен) шартталған жалғыз шындық.

Тарих

Вишиштадвайта философиясының ұзақ тарихы бар деп есептеледі, оның ең алғашқы еңбектері қазір сақталмаған. Осы ертедегі философтардың есімдері тек Раманужаның «Ведартхасамграха» еңбегінде ғана кездеседі. Бодхаяна, Драмида, Танка, Гухадева, Капарди және Бхаручи – Вишиштадвайта жүйесін дамытқан деп саналатын философтардың ішіндегі белгілілері. Бодхаяна Пурва және Уттара Мимамсаларға арналған кең көлемді вирти (түсіндірме) жазған деп есептеледі. Танканың Чхандогья Упанишад және Брахма Сутраларға түсіндірме жазғаны айтылады. Біздің заманымыздың тоғызыншы ғасырындағы Натамуни, Вайшнавтардың ең көрнекті ачарьясы, тамил прабандхаларын жинап, жіктеді, редакциялады, әнұрандарды музыкаға қойды және оларды кеңінен таратты. Ол он екі Алвардың ең бастысы – Наммалвардан тікелей рухани түсінік арқылы игі әндерді алған дегенді айтады. Бұл оқиға Оңтүстік Үндістандағы Тирунелвели маңында орналасқан Алвар Тирунагари ғибадатханасында болған. Ямуначарья патшалықтан бас тартып, өмірінің соңғы жылдарын Шрирангамдағы құдайға қызмет етумен және Вишиштадвайта философиясының негізін қалаумен өткізді, осы тақырыпта төрт маңызды еңбек жазды. Рамануджа – Вишиштадвайта философиясының негізгі жақтаушысы. Рамануджа өзінен бұрынғылардың ойларын жалғастыра отырып, Упанишадтарда, Брахма Сутраларда және Бхагавад Гитада айтылған білімді түсіндіреді. Веданта Десика және Пиллай Локачарья, Раманужаның шәкірттері, философияда емес, теологияның кейбір аспектілерінде шағын даулар тудырды, нәтижесінде Вадакалай және Тенкалай мектептері пайда болды. Гханшам Пандей, ізбасарлары Сваминараян деп білетін, Сваминараян Сампрадаяның негізін қалаушы, осымен байланысты философияны таратып, Сваминараян Сампрадаяны (алғашқыда Уддхава Сампрадая) ішінара осы идеалдарға негіздеді. БАПС Сваминараян, бұрынғы Сваминараян сектасының кеңейтілген нұсқасы, 2007 жылы «Акшар Прушотам Даршан» атты жеке философиясын жариялады, ол дәстүрлі Сваминараян жақтастары қолданатын қолданыстағы Сваминараян философиясына қайшы келді. Ол Раманужаның Вишиштадвайтасынан өзгеше деп есептеледі.

Онтология

Вишиштадвайтадағы онтология Ишвара (Парабрахман), сезімтал жандар (чит брахман) және сезімсіз Әлем (ачит брахман) арасындағы қатынасты түсіндіруден тұрады. Ең кең мағынасында, Ишвара – Әлем мен сезімтал жандардан құралған барлық организмдік денеге жайылған әмбебап жаны. Үш онтологиялық бірлік төменде сипатталған:

Ишвара

Ишвара (Вишну (Нараяна) арқылы белгіленеді) – Ғаламды және барлық саналы жандарды толық бақылайтын, олардың барлығы да Ишвараның жанды денесін құрайды. Ишвара, ғалам және саналы жандардың бірлестігі Брахманды құрайды, ол барлықтың толықтығын көрсетеді. Ишвара – сансыз игі қасиеттерге (Калиана Гуна) ие Парабрахман. Ишвара – мінсіз, барлығын білетін, барлық жерде болушы, денесі жоқ, тәуелсіз, ғаламның жаратушысы, оның белсенді басшысы және соңғы жойғышы. Ол себепсіз, мәңгілік және өзгермейтін, бірақ ғалам мен саналы жандардың материалдық және себептік күші. Ол іштей де, сырттай да бар – сиыр сүтіндегі ақ түс сияқты, сондай-ақ сағат жасаушы сағаттан тәуелсіз болғандай. Оған құлшылық етеді. Ол – моральдың негізі және кісінің кармасының жемісін сыйлайды. Ол әлемді Өзінің Майясы – құдайлық күшімен басқарады. Ишвараның екі қасиеті бар: Ол барлық тіршілік иесінің ішінде және барлық тіршілік иесі Ишвараның ішінде.

Антарямин

Ішкі бақылаушы (антар ямин) – бәрін байланыстыратын, осы әлемді, келесі әлемді және барлық тіршілік иелерін іштен басқаратын жіп (Брихадарняка Упанишада 3.7.3 23). "Суда мекендейтін, бірақ судың ішінде болатын, су оны танымайтын, оның денесі судан тұратын және суды іштен басқаратын – Ол сенің Өзің, Ішкі бақылаушы, Өлмес." "Күнде мекендейтін, бірақ күннің ішінде болатын, күн оны танымайтын, оның денесі күннен тұратын және күнді іштен басқаратын – Ол сенің Өзің, Ішкі бақылаушы, Өлмес" – Брихадарняка Упанишада 3.7.4–14.

Ахит

Ахит – материя арқылы немесе дәлірек айтқанда, санасыз Әлем арқылы белгіленген сезімтал емес нәрселер әлемі. Бұл Самкхья жүйесіндегі Пракритиге ұқсас.

Этика

Жан мен зат – Құдайдың денесі ғана. Жаратылыс – Құдайдың нақты ісі. Ол – интеллектінің кеңеюі. Зат негізінен нақты және нақты ашылуға ұшырайды. Жан заттан жоғары, себебі ол саналы. Ол сондай-ақ мәңгілік нақты және мәңгілік ерекше. Тәннің өлімінен кейін, Раббының инаятімен келетін соңғы босатылу – Құдаймен бірлесу. Бұл философия Ведаларға, варна (каста немесе топ) жүйесіне және төрт ашрамаға (өмір кезеңдеріне) сәйкес, Вишнуға шын ниетпен құлшынық етумен қатар, адамның кармасы (істері) арқылы босануға сенеді. Жеке жандар мокшаға қол жеткізгеннен кейін де өздерінің жеке ерекшеліктерін сақтайды. Олар Құдаймен бірге өмір сүреді, Оған қызмет етеді немесе Оны ойлайды. Бұл мектептің философиясын Шри-вайшнавизм, вайшнавизмнің бір тармағы қабылдайды.

Нети-Нетиді түсіну

Бұл – Брахманды тануға тырысқанда қолданылатын Упанишадтық ұғым. Бұл әрекеттің мәні әртүрлі түсіндіріледі және Брахманды түсінуге де әсер етеді. Жалпы алғанда, бұл тіркес барлық қисыннан тыс, сипаттамасыз Брахманның табиғатына қатысты деп қабылданады. Тәттірия Упанишада 2.9.1 тармағындағы "yato vacho nivartante" (сөздер кері қайтады, сана ұға алмайды) т.б. сөздер Брахманға қатысты осы ұғымды көрсетеді. Вишиштадвайта түсіндірмесі бойынша, бұл үзінділер қара тесік емес, Брахманға қатысты кез келген мәлімдеме, ой немесе түсініктің толық еместігін көрсетеді. Брахман – осы және одан да артық. Бұл түсінік "sarvam khalv idam brahma" дегенге сәйкес келеді. Брихадарняка Упанишадасының Антарями Брахманасындағы "yasya prithvi shariram yasya atma shariram" деген үзінді де Брахманның нөлдік нүкте емес екенін көрсету үшін түсіндіріледі, "nirvisesha chinmatra" (болудан басқа ештеңесі жоқ жан). Нети Нетидің дәстүрлі түсіндірілуі – бұл емес, бұл емес, немесе бұл да емес, сол да емес. Бұл тіркес Брахманды сөзбен жеткізе алмайтынын және Брахманды тұжырымдамалық үлгілермен салыстырудың нәтижесіз екенін білдіруге арналған. Вишиштадвайтада бұл тіркес тек осы емес, тек осы емес, тек осы емес, тек сол емес мағынасында қолданылады. Яғни, Брахманды бір немесе бірнеше сипаттамамен шектеуге болмайды. Осыдан Брахманның шексіз қасиеттері бар және осы қасиеттердің әрқайсысы шексіз.

Адам өмірінің мақсаты

Адам өмірінің мақсаты – пурушартха деп аталады. Ведалар бойынша, артта (байлық), кама (құштарлық), дхарма (туралық) және мокша (дүниелік байланыстардан толық азаттық) деп аталатын төрт мақсат бар. Осы философия бойынша, алғашқы үш мақсаттың өзіндік құндылығы жоқ, олар мокшаға жету ниетімен іздестірілуі керек.

Мокша (бостандық)

Мокша – сансарадан, қайта туу циклінен құтылу немесе босатылуды білдіреді. Вишиштадвайтада, баддха (шектелген) жива тек өзін-өзі ғана сезінеді және шарира-шарири қатынасын білмейді. Сансыз өмір мен өлімге толы карма живаны Құдайдың дхарма бхута джнанасынан (Құдайдың атрибуттары туралы білімінен) алыс ұстайды. Ишвараның жаратылыс процесі арқылы, әртүрлі денелерде дамып, жива адам денесіне ие болады, онда ол өзінің нағыз табиғатын және Құдай туралы нағыз білімді Бхакти арқылы алуға тырысады және Құдайдың құрметімен азаттыққа жетеді. Азаттық – бұл Құдай туралы нағыз білімді игеру және Вайкунтта (Құдайдың мекенінде) Құдайға қызмет етуді білдіреді. Азат болғанда жива өзінің жекелігін сақтайды және Брахман сияқты шексіз білім мен бақытқа ие болады, бірақ Брахманмен біртұтас болмайды. Адвайтадан айырмашылығы, азаттық тек өлімнен кейін (видехамукти) қол жеткізіледі және дживанмукти ұғымы жоқ.

Мокшаға жетудің құралы ретінде Бхакти

Бахти – Вишиштадвайтада азаттыққа жетудің жалғыз жолы. Бхакти (соққандық) арқылы жива Вайкунтаға көтеріледі, онда ол оның қызметінде ләззат алуын жалғастырады, сат чит ананда денесінде. Карма-йога мен джнана-йога – бұл Бхактидің, толықтай берілудің, бағышталған адам құдайдың ішкі жаны екендігін білген кездегі процестерінің бір бөлігі. Бағышталған адам өзінің жағдайын Иесі болып табылатын құдайға тәуелді, одан қолдау алатынын және оның басшылығымен жүретінін түсінеді. Адам құдайдың құралы ретінде өмір сүруі керек, барлық ой-пікірін, сөзін, іс-әрекетін құдайдың алдына ұсынуы керек. Әр нәрседе құдайды көруі керек, ал барлығы – Онда. Бұл – адалдық арқылы қол жеткізілетін әртүрліліктегі бірлік. Дегенмен, Рамануджа мокшаға жетудің жалғыз жолы – шаранагати, яғни тек құдайдың алдына толықтай мойынсұну деп санайды. Мұнда мокша – сансарадан азаттық алып, Вайкунтаға барып, Нараянға (Баладжи) рухани денеде қызмет ету. Бұл философия мектебінің ерекшелігі, өйткені Ади Шанкараның адвайтасы мен Анандатиртаның двайтасы мокшаның екі түрлі түсінігі үшін бхактиді қабылдайды. Рамануджа бұл пікірді Ведадан тікелей келтірілген түрлі цитаталармен және шаранагатиді Вайкунта әлемінде жеке тұру құралы ретінде көрсететін түрлі оқиғалармен қолдады. Мокшаға ие болу үшін, мойынсұнған жанның өмірін шаранагати мен өлім аралығында жақсы ғибадатпен өткізуі керек. Осылайша, бхакти мокша садхана емес, анубхава (тәжірибе) және Вайкунтаға жету үшін, Вишиштадвайта Сампрадаяда.

Вишиштадвайта және Шри Вайшнавизм

Абсолюттік Жоғарғы Шындық, Брахман деп аталады, ол – трансценденттік тұлға. Ол – Нараяна, сонымен қатар Вишну деп те аталады. Арбасын басқара білген және ой-сезімінің тізгінін нық ұстаған адам жолдың соңына жетеді, ал ол – Вишнудың жоғарғы дәрежесі. 1.3.9 Катха-Упанишад

Сезімдердің артында заттар бар; заттардың артында – ақыл; ақылдың артында – интеллект; интеллектінің артында – Ұлы Атман; Ұлы Атманның артында – Көрінбейтін; Көрінбейтіннің артында – Пуруша. Пурушадан басқа ештеңе жоқ: осы – соңғы нүкте, Жоғарғы Мақсат. 1.3.10,11 Катха-Упанишад

Теологиялық тұрғыдан алғанда, Рамануджа ең жоғарғы Құдай Лакшми мен ең жоғарғы Құдай Нараяна екеуі де Абсолютті Брахманды құрайды деген пікірді білдіреді. Лакшми – Брахманның әйел бейнесі, ал Нараяна – Брахманның ер бейнесі, бірақ олар екеуі де ажырамас, мәңгілік, абсолютті және әрқашан біртұтас. Осылайша, Шри Вайшнава Сампрадаясында Брахманның осы екі жақты аспектілеріне сілтеме жасағанда, Жоғарғы құдай Шриман Нараяна деп аталады. Шри-вайшнавтар мен басқа вайшнав топтарының арасындағы ең басты айырмашылық – Ведаларды түсіндіруде. Басқа вайшнав топтары Ведадағы Индра, Савитар, Бхага, Рудра сияқты құдайларды өз Пұрандық әріптестерімен бірдей деп түсіндірсе, Шри Вайшнавтар оларды Нараянаның басқа есімдері/ рөлдері/ формалары деп санайды, сонымен қатар барлық Веда тек Вишнуға құлшылық етуге арналған деп мәлімдейді. Шри Вайшнавтар Сударшана хома сияқты Панчаратра хомаларын жаңартып, оларға Рудрам сияқты Ведалық сукталарды қосты, осылайша оларға Ведалық көзқарас берді.