Доведейл: Англияның табиғи кереметі

Кіріспе

Доведейл – Англияның Пик ауданындағы аңғар. Жерді Ұлттық сенім қоры (National Trust) иеленеді және жыл сайын миллионға жуық турист келеді. Аңғарды Дав өзені қазып жасаған, оның ұзындығы 5 шақырымнан астам (3 миль), солтүстіктегі Миллдейлден басталып, оңтүстіктегі Торп-Клауд және Банстер-Хилл маңындағы орманды шатқалға дейін созылады. Орманды шатқалда өзен арқылы басып өтуге арналған тастар мен «Дав ойықтары» деп аталатын екі үңгір бар. Доведейлдің тағы бір тартымды жерлері – Илам жартасы, Виатор көпірі, әк тасты құрылымдар, Ғашықтардың секірігі және Рейнард үңгірі.

Геология

Доведейлдің геологиялық құрамын құрайтын әктас – көміртек кезеңінде, шамамен 350 миллион жыл бұрын, осы аумақтағы аяз су теңізінде өмір сүрген теңіз жануарларының қазба қалдықтары. Екі мұз дәуірінде әктас (риф әктасы деп аталады) мұздық суларының әсерінен тіршілікті пішінге келді, нәтижесінде Dove Holes және Reynard's Kitchen үңгірлері сияқты құрғақ үңгірлер пайда болды.

Тарих

Бұл үңгірлер шамамен 13000 жыл бұрын аңшылардың паналауы ретінде пайдаланылған, содан бері Доведейлде адам қызметі үздірілмей жалғасып келеді. Шамамен 4500 жыл бұрын неолит дәуірінің шаруалары үңгірлерді қабірлер ретінде қолданған. Рейнард үңгірінен қола дәуіріне тән іздер табылды, ал ондағы артефакттар Бекстон мұражайы мен өнер галереясында қойылған. 800 жыл шамасында викингтер бұл аймаққа қоныстанды. Торп сияқты жергілікті атаулар скандинавиялық текті. Бұл қоныстар тұрақты болды және Торп 1086 жылғы "Domesday Book" кітабында көрсетілген. Миллдейлдегі Виатор көпірі, жүк таситын жылқы көпірі орта ғасырлардан бері қолданылып келеді, онда жақын орналасқан Уэтон мен Алстонфилдтен жібек және зығыр тасымалданған. Туризм 18 ғасырда басталды, ал қазір Доведейл Ұлыбританиядағы ең танымал табиғи туристік орындардың бірі. 2014 жылдың шілде айында Рейнардтың ас үй үңгірінен кейінгі темір дәуірі мен римдік монеталардың жиынтығы табылғаны хабарланды. "Қазына" деп жарияланған 26 монетаның ішінде Римнің Британияға басып кіруінен бұрынғы үш римдік монета, сондай-ақ Шығыс Мидлендс аймағында тұрған кельт тайпасы – Кориелтавиге тән алтын және күміс бұйымдар бар. Ұлттық сенім қорының археологы Рейчел Холл: "Монеталар олардың иесінің зор байлыққа және билікке ие болғанын көрсетеді" деді. Монеталар 2014 жылдың соңында Бекстон мұражайында көрмеге қойылатын болып жоспарланған.

Дуве өзені

Дуве өзені – 45 мильге созылған танымал форель өзені. Чарльз Коттонның балық аулау үйі Исаак Уолтонның "Толық балықшы" шығармасына шабыт берген. Хартингтоннан басталып, Иламдағы Манифолд өзенімен қосылған жеріне дейін Дуве өзені Дуве аңғары немесе Доведейл деп аталатын көркем әктас аңғарынан өтеді. Хартингтоннан оңтүстікке қарай Иламға дейін, 13 шақырымға созылған Дуве өзені Бересфорд аңғары, Вулфскот аңғары, Миллдейл және Доведейл аңғарлары арқылы ағып өтеді.

Ұлттық қор

Даланың көп бөлігі Ұлттық Трасттың Оңтүстік Шыңы естігінің меншігінде. Доведейл 1934 жылы сатып алынды, 1938 жылға дейін бір-біріне қосылған мүліктер, ал 1948 жылы Вольфскот Дейл қосылды. Доведейл 2006 жылы Ұлттық табиғи қорыққа айналды, өйткені ол "Англияның ең көрнекті жануарлар дүниесіне" жатады, әртүрлі өсімдіктер мен қызықты тас формацияларына ие. 2010 жылы Ұлттық Траст Дербишир округі кеңесімен бірлесіп Доведейлдің танымал баспалдақ тастарын жаңартуға қатысқанда дауға ұшырады. Бұл жұмысқа барлық тастардың біреуін қоспағанда, қалғанына цемент пен әктас қабаттары жағу кірді.

Торп бұлты

Доведелдің оңтүстік жағында, Торп және Илам ауылдарының арасында, 942 фут (287 м) биіктіктегі Торп бұлты – рифтік дөңес деп аталатын оқшауланған әктас төбе орналасқан. Ол аңғардың солтүстік жағына және Мидлендс жазығының оңтүстік жағына көрініс ашады. Оның "бұлты" деген атауы "тау" деген мағынаны білдіретін ежелгі ағылшын сөзі "clud"тан шыққан. Қарсы жағалауда, 1079 фут (329 м) биіктіктегі, бірақ Торп бұлтынан гөрі аз оқшауланған Бунстер төбесі де орналасқан, ол да рифтік дөңес. Олар 1934 жылы Ұлттық Трастқа Оңтүстік Пик иелігі үшін сатылып алынды.

Миллдейл

Миллдейл – Доведейлдің солтүстік жағындағы тас үйлерден тұратын ауыл және солтүстік жақтан аңғарға барудың негізгі жолы. Бұл жерде 19 ғасырдың ортасына дейін астық диірмені болған, ал оның мал шаралары қазір Ұлттық Трасттың ақпараттық орталығы ретінде пайдаланылады.

Виатор көпірі

Миллдейлдегі ежелгі, тар жүк таситын жылқы көпірі бастапқыда қабырғалары болмаған, сондықтан паниерлері бар аттар көпірден кедергісіз өте алатын. Өзін "Viator" деп атайтын Изак Уолтон бұл туралы "The Compleat Angler" кітабында былай деп жазды:

Осыдан көпір Viator's Bridge деген атқа ие болды. Көпір орта ғасырдан бері жақын орналасқан Уэтон мен Алстонфилдтен жібек пен зығыр тасымалдаған жүк аттары үшін қолданылып келеді. Ол ежелгі ескерткіш ретінде тіркелген.

Сүліштік тау жыныстары

Доведейл көптеген әктас құрылымдарымен ерекшеленеді. Ең оңтүстікке орналасқан атаулы құрылым – Доведейл замкі, ол Торп-Клаудтағы көпірден өзен бойымен қысқа қашықтықта жатыр. "Махаббат секірмесі" деп аталатын әктас үстіртке сатылар арқылы қол жеткізуге болады. Бұл сатылар Екінші дүниежүзілік соғыста тұтқынға алынған итальяндық әскерлермен салынған. "Махаббат секірмесінде" сүйіктісі Наполеон соғыстарында қаза тапқан деп ойлаған жас әйел өзін-өзі тастап жіберген. Оның юбкасы құлай келе бір ағаш бұтағына ілініп, өмірін сақтап қалған. Үйге келгенде ол сүйіктісінің тірі екенін естіген. "Махаббат секірмесі" туралы басқа да ұқсас аңыздар бар, олардың бірі оқиғаны Екінші дүниежүзілік соғысқа байланыстырады. "Махаббат секірмесіне" қарсы жағында "Он екі апостол" деп аталатын әктас құрылымдары орналасқан. Бұл тас тіректері қатты рифтік әктастан жасалған, олар аңғардың бетінен көтеріліп тұрады, ал өзен оларды қоршаған тау жыныстарын және топырақты эрозияға ұшыратып отыр. Ұлттық сенім қоры (National Trust) тас құрылымдары көрінетінін қамтамасыз ету үшін өсімдіктерді тазартады. Торп ауылының үстіндегі орналасқандығы Доведейлге барлық әлеуметтік топтан келген жаяу жүргіншілер мен туристерге кең қол жетімділік береді. Көлік инфрақұрылымының жақсаруы да аймаққа саяхаттауды жеңілдетті. 1931 жылы Рамсей Макдональдтың лейбористік үкіметі ұлттық парктері ретінде белгіленетін табиғи аумақтарды іріктеу үшін "Ұлттық паркті басқару органы" құруды ұсынды. Доведейл таңдалған аумақтардың бірі болды және 1951 жылы Ұлыбританияның алғашқы ұлттық паркі болған Пик округінің ұлттық паркіне қосылды. 1937 жылдың шілдесінде Стаффордшир округі кеңесі Лик және Манифолд аңғарының жеңіл темір жолын қазір Манифолд жолы деп аталатын асфальтталған жолға айналдырды. Ашборн-Бакстон темір жолы 1960 жылдардың ортасында жабылып, Тиссингтон жолы деп аталатын жолға айналдырылды. 1986/87 жылдары Пик округінің ұлттық паркіне жасалған сауалнамада, келушілердің беседен бірі серуендеудің өзінің басты мақсаты екенін айтты. 1990 жылдың тамызында жексенбі күні жасалған жаяу жүргіншілерді санау деректері бойынша, Стаффордшир жағында 4421, ал Дербишир жағалауында 3597 жаяу жүргінші тіркелді. Өзен жағасындағы жолдар аңғарға жаяу жүргіншілердің қол жеткізуін қамтамасыз етеді. Балық аулау да, ішінара Изаак Уолтонның "Толық балықшы" (The Compleat Angler) атты еңбегімен байланысты болғандықтан, танымал болып келеді. Балық аулау құқықтарының бір бөлігі Изаак Уолтон қонақүйіне (Ратланд герцогының Доведейлдің оңтүстік шетіндегі Стаффордшир жағалауындағы меншігі, SK143508) тиесілі. Көбеюші танымалдық көлік қадаусыздары мен эрозия мәселелерін тудырды.

Dovedale is notable for its numerous limestone formations. The most southerly named formation, Dovedale Castle, is a short distance along the river from the stepping stones at Thorpe Cloud. The limestone promontory called Lover's Leap is accessible from a set of steps. The steps were built by Italian prisoners of war captured in the Second World War and are now maintained by the National Trust and the National Park Authority. At Lover's Leap, a young woman who believed her lover had been killed in the Napoleonic Wars threw herself from the promontory. Her skirt caught in the branches of a tree as she fell and saved her life. When she got home, she heard her lover was alive. There are other similar legends about Lover's Leap, including one placing the story in World War II. Opposite Lover's Leap is a limestone formation called the Twelve Apostles. The rock spires have been created from hard reef limestone; they protrude from the valley side, and the river has eroded the rock and soil around them. The National Trust clears plant life to ensure the rock formations are visible. above the village of Thorpe, making Dovedale more widely accessible to walkers and hikers of all social classes. Improvements in road transport facilitated travel to the area as well. In 1931 Ramsay MacDonald's Labour government recommended creating a ‘National Park Authority’ to select natural areas for designation as national parks. Dovedale was one of the areas selected, and it was eventually included within the Peak District National Park when it became Britain's first National Park in 1951. In July 1937, Staffordshire County Council converted the Leek and Manifold Valley Light Railway into a tarmac path now known as Manifold Way. The Ashbourne Buxton railway line closed in the mid 1960s and was converted into a track known as Tissington Trail. In a Peak District National Park survey conducted in 1986/87, more than a fifth of visitors said walking was their main reason for visiting. A footpath count on a Sunday in August 1990 recorded 4,421 walkers on the Staffordshire side of the river and 3,597 on the Derbyshire bank. Riverside paths make the valley accessible to walkers. Fishing has grown in popularity as well, due in part to associations with Izaak Walton's The Compleat Angler. Some fishing rights are held by the Izaak Walton Hotel (part of the Duke of Rutland's estate at the southern end of Dovedale on the Staffordshire bank, SK143508). Increased popularity has given rise to problems of congestion and erosion.

Әдеби және мәдени бірлестіктер

Чарльз Коттонның балық аулау үйі, Изак Уолтонның "Толық балықшы" шығармасына шабыт болған, Дуб өзенінің жағасындағы орман ішінде орналасқан. Сэмюэл Джонсон, Лорд Теннисон, Джон Раскин және Лорд Байрон бәрі де Доведейлдің көркіне жоғары баға берді. Соңғысы Доведейл туралы ақын Томас Мурға: "Дербиширде Грекия немесе Швейцария сияқты тамаша жерлер бар екеніне сендіре аламын" деп жазды. Джейн Остинның "Мақтаныш пен әділдік" романында Элизабет Беннет пен Мистер Дарси Пемберлиде күтпеген жерде кездескеннен кейін, оның ішінде Доув Дейл туралы, Дербиширдегі саяхаттары туралы әңгімелеседі. Доведейл 2005 жылы BBC телеарнасының "Жеті табиғи керемет" бағдарламасында Мидлендс аймағының кереметтерінің бірі ретінде көрсетілді. Өзен арқылы салынған тас жолдар 1974 жылы Хорхе Граудың "Манчестер моргіндегі тірі өліктер" фильмінде маңызды рөлде ойнайды. Өзен бойындағы аймақ Франко Зеффиреллидің 1996 жылғы және BBC-нің 2006 жылғы "Джейн Эйр" нұсқаларында пайдаланылды, сондай-ақ Доведейл 2008 жылғы "Басқа Болейн қызы" фильмінде де көрсетілді. Ридли Скотттың "Робин Гуд" фильмі де Доведейлді түсіру орны ретінде пайдаланды, оны фильмнің соңына жақын бірнеше сахнада анық көруге болады.

Доведелл Даш

Dovedale Dash – жыл сайынғы кросс-контри жарысы, ол Дове өзенінің жағалауымен және Доведейл бойымен, Илам мен Торп ауылдары арасында өтеді. Алғаш рет 1953 жылы ұйымдастырылған бұл жарыс қараша айының бірінші жексенбісінде өткізіледі, бірақ бұрын Гай Фокс күніне ең жақын жексенбіде ұйымдастырылатын. Ауа райының нашарлауына байланысты жарыс бес рет тоқтатылды, соңғы рет 1998, 2000 және 2004 жылдары, ал 2020 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде.