Кіріспе
Хорс – 12 ғасырдан бері айтылатын, функциялары нақты белгісіз славян құдайы. Көбінесе күн құдайы, кейде ай құдайы деп есептеледі. Оның есімінің мағынасы да беймәлім: көбінесе оның аты иран тілдеріндегі "күн" сөзімен, мысалы парсы тіліндегі "xoršid" немесе осетин тіліндегі "xor" сөздерімен байланыстырылған, бірақ қазіргі тіл білімі мамандары мұндай этимологияны қатаң сынап, оның орнына басқа түпкілікті этимологиялар ұсынады.
the god
Khors is a Slavic god of uncertain functions mentioned since the 12th century. Generally interpreted as a sun god, sometimes as a moon god. The meaning of the theonym is also unknown: most often his name has been combined with the Iranian word for sun, such as the Persian xoršid, or the Ossetian xor, but modern linguists strongly criticize such an etymology, and other native etymologies are proposed instead.
Өзге есімдер
Михаил Васильев Новгород Северий аймағындағы (мысалы, Хорсово батпағы, Хорсов су қоймасы) 16-18 ғасырлардағы, Волыньдегі топонимдер 10-12 ғасырлардағы, немесе Дунайдың оң жағындағы Болгариядағы Хурсово сияқты бірқатар гидронимдерді келтірді. Андрей Бесков Борова облысындағы (Украина) ВД= ауылынан алыс емес жерде, қазір Оскол су қоймасының астында қалған Хорсивка ауылы болғандығын атап өтті. Маңыздысы, осы ауылдың тұрғындарының арасында Хорс тегін алып жүргендер де болған. Құдай сонымен қатар ежелгі серб аты Хьрсь, ежелгі болгар Хръсъ, серб Хрс, Hrs, Хрсовик, Hrsovik, ежелгі шығыс славян Хорсъ-та сақталған болуы керек. Ол сондай-ақ, көне чех аты Чорош арқылы да сақталған болуы мүмкін. Серб атауларын грек атауларының Χρυσης, Khrisis немесе Χρυσος, Khrisos өзгеруі ретінде қарастыру ұсынылған, бірақ Александр Брюкнердің пікірінше, бұл негізсіз: бұл атаулар христиандық есімдер емес, сондықтан сербтердің оларды қабылдауына ешқандай себеп болмаған, ал Χρυσ жай ғана "хрис" деп жазылған.
Этимология
Ежелгі орыс деректерінде бұл теоним Xърсъ, Xŭrsŭ, Хорсъ, Xorsŭ, Хъросъ, Xŭrosŭ деп тіркелген, ал қазіргі орыс әдебиетінде Khors (Lang ru) деп жазылады, сондай-ақ Мачей Стрийковский Khorsum (Chorsum, қазіргі Chors) деп атаған. Ағылшын тілінде транслитерация жүйесіне қарай бұл есім Khors, Hors немесе Xors деп жазылуы мүмкін.
Ирандық этимология
Қазіргі уақытта Хорс теонимінің этимологиясына қатысты ең танымал көзқарас – ирандық, және бұл этимология 19 ғасырдан бері ұсынылып келеді. Хорсты «славян Аполлоны» деп атаған орыс тарихшысы Пётр Бутков оның есімін парсы тіліндегі خورشید, xuršit және осетин тіліндегі xur, xor «күн», осетин тіліндегі xorošŭ, хоrsŭ, xorsu «жақсы» деген мағынамен байланыстырған алғашқылардың бірі болды. Ирандық хвар «гало», үнділік hāra, hāras «өрт» немесе парсы тіліндегі xoršid «күн», Xuršid «күн құдайы» деген ұсыныстар да бар. Иран сөзі сондай-ақ вогулдар мен остяктардағы аспан құдайы Кронес және вотяк тіліндегі «аспан», «ауа» деген сөз – kvar сөзінің түбірі деп болжалған. Владимир Топоров Хорс атауын Киевке күнге табынумен бірге Хорезмнен келген сарбаздар әкелгенін айтты, олар Ұлы Владимирдің тұсында сол жерде орналасқан деп есептеледі, бірақ бұл теория көп сынға ұшырады. Михаил Васильев бұл атаудың орта парсы тілінен емес, б.з.д. бірінші мыңжылдықта сармат алан тайпаларынан алынған болуы мүмкін екенін мәлімдеді (бұл «ирандық инверсия» деп аталады). Ирандық этимологиядан басқа да теориялар бар. Мысалы, осетин тіліндегі xorz «жақсы» сөзінен ерте қарыз алынғаны ұсынылды, бұл орыс тіліндегі хороший, khoroshiy «жақсы» сөзіне де түсіндірме береді, ол бастапқыда «Хорсқа тиесілі» дегенді білдірген болуы мүмкін, бірақ бұл мүмкіндікті Васмер қабылдамады. Топоров, осетин тілінен қарыз алудан бас тартып, былай деді:
Сын
Иран тілдерінен қарыз алуды діни ғалымдар көп наразылықсыз қабылдады, бірақ Макс Васмер сияқты тіл білімі мамандары фонетикалық проблемаларды атап өтті. Иран тіліндегі hva славян тіліндегі қысқа дауыс ъ (ŭ) түсіндірмейді, ал š славян тілдерінде s болып қалуы мүмкін емес, керісінше, руки ережесіне сәйкес, егер сөз ереже толыққаннан кейін алынса, х (h) немесе š (sh) болып қалуы тиіс. Ирандық этимологияның да тарихи проблемалары бар. Хорс Владимир Ұлының тұсында қарызға алынбаған болуы мүмкін, себебі сол кезде Персия ислам дінін қабылдаған еді, ал парсы тіліндегі Хоршид сөзі тек "күн" деген мағынаны білдіріп, діни мағынасы болмады. Атау авеста тіліндегі Hvar (соңғы s әрпіне байланысты) немесе hvarə хšаētəm сөзінен туындамауы мүмкін: бұл сөз Сасанидтер дәуірінде орта парсы тілінде xwaršēδ/xoršid деп қысқартылды, сол кезде күнге табыну Митра құдайына ауыстырылды. Сонымен қатар, Персияда ерте кезеңде бейнелерге қарсылық кең таралды және ирандық құдайлардың мүсіндері киелі отпен алмастырылды. Осылайша, шығыс славяндары қысқа мерзім ішінде парсыдан xwaršēδ/xoršid сөзін қалай қарызға алып, фонетикалық өзгерістер жасап, Хорсты пантеонда осындай биік мәртебеге көтергені түсініксіз. Васильев бұл мәселені күрделі болжамдар тізбегі арқылы алынған гипотетикалық сармат-алан сөзі *xors/*xūrs – "Күн патшасы" деген сөздің бар екенін ұсынып шешуге тырысты, бірақ онда да бұрын айтылған фонетикалық проблемалар туындайды. Ирандық теорияны Андрей Бесков та толыққанды сынап бағалады.
Прото-Индоевропалық *krós
Александр Брюкнер (1918) теонимнің славяндық тегін де ұсынды. Оның пікірінше, поляк тіліндегі Chъrsъ сөзі chars сияқты дыбысталады, ал ол бұл сөзді поляк тіліндегі przecharsła немесе wycharsł сөздерінде – "емшектей, сүйекті, құрышқан, әлсіз" (мағынасында) және чех тіліндегі krsati, krsnouti – "емшектеу, құрышу", krsek – "ергежейлі", zakrsly, krs – "ергежейлі бұта" сөздерінде k және ch әріптерінің тілдік ерекшелігімен алмасады. Бұл сөздердің протославяндық түрі *kъrsъ – "емшек, арық, кішкентай", *kъrsati – "кеміту, әлсірету", *krsnąti – "салмақ жоғалту" етістіктері ретінде жаңартылды, бұл PIE. *kr̥ḱós – "арық" сөзінен (PIE ḱ → PS s) туындаған. Бұл түсіндірмені Михаль Лучжинский (2020) қолдады. Оның сөзіне сәйкес, теонимнің протославяндық түрі *Xъrsъ, алғашқы *Kъrsъ түрінен, формальды түрде: көне серб Хьрсь және көне болгар Xrъсъ есімдерімен, сондай-ақ көне поляк *Kars және *Chars, серб Hrs және көне орыс Хорсъ есімдерімен және басқаларымен сәйкес келеді, және *kъrsъ – "арық" деген сипаттағы сөзден шыққан. Бұл жаңарту этимологиялық тұрғыдан дұрыс және семантикалық тұрғыдан айдың "арық" ретінде түсіндірілуімен үйлеседі, бұл ай фазаларымен байланысты болуы мүмкін.
Индоевропалық тілдерден
Словакиялық лингвист Мартин Пуканектің (2013) пікірінше, Хорс теонимінің протославян тілінде пайда болғандығына дәлел жоқ. Ол 800 жылға жуық уақытта славян тілдерінде болған TarT/TorT (T = кез келген дауыссыз) алмасуына назар салады. Шығыс славян тілдеріндегі протославян тіліндегі TorT, ToroT түріне өтті, сондықтан протославян тіліндегі *Xorsъ, Шығыс славян тілінде *Xorosъ болып өтуі керек, бірақ мұндай жазуды дереккөздер растамайды. Оның сөзінше, бұл теонимінің Батыс және Оңтүстік славян тілдерінде де сенімді куәлігі жоқ. Осыған байланысты Пуканецтің пікірінше, теонимі парсы тілінен алынған xuršēt – "шағылысқан күн" деген сөзден алынған, бірақ ол басқа лингвистердің бұрын айтқан осы этимологияға қатысты сын-ескертпелеріне жауап бермейді. Ол тағы бір мүмкіндікке тоқталады. Протославян тіліндегі TorT, шіркеу славян тілінде TъrT және TrъT болып өтіп, *Xorsъ және *Xъrsъ жазуларын түсіндіруге болады, сондай-ақ *Xъrsъ жазуын бастапқы деп санайды. PS *x, PIE *k немесе *g-ден туындағандықтан, сөздің PIE этимологиясын іздегенде, ең алдымен *kʷ, *gʷ және *gʷʰ дөңгеленген дыбыстарға назар аудару керек; Proto Indo European түбірі *kʷrs немесе *gʷrs немесе *gʷʰrs түрінде қайта құрастырылуы мүмкін. Аталған түбірлердің ішінде Юлиус Покорныйдың "Indogermanisches etymologisches Wörterbuch" еңбегінде тек *kʷrs түбірі табылады, ол бұл түбірді грек тіліндегі πρῖνος, prînos – "емен (жиде)", галл тіліндегі prenne – "ірі ағаш", ескі жоғарғы неміс тіліндегі horst, hurst – "бұта, қалыңдық" немесе словен тіліндегі hrást – "емен" сияқты сөздер арқылы анықтаған, олардың барлығында, сұрақ тудырған теонимі сияқты, r және s әріптері арасында дауыс бар. Мұндай қайта құрастыру Перунның – дауыл және емен құдайының ұқсас функцияларын көрсетеді.
Хорс-Даджбог Күн құдайы
Ирандық этимологияны қабылдаған ғалымдар көбінесе күн белгілерін Хорсқа жатқызады. Басты аргумент – бұл түбірдің нақты сөзіне қарамастан, ең алдымен «күн» деген мағынаны білдіретін теонимнің түбірі. Сонымен қатар, «Игорь жорығының әңгімесі» бойынша, «Тмутараканиге әтештерден бұрын келген» және «үлкен Хорстардың жолымен жүгірген» князь Всеслав батыстан шығысқа қарай сапар шегіп, әтештер шақырғанға дейін қамалға жетіп, осылайша Күнді «құшақтады». Бұл туралы Бастапқы жылнама мәтінінде де айтылған, онда құдайлардың мүсіндерін тізімдегенде, тек Хорс пен күн құдайы Дажбог арасында «және» жалғауы қолданылмайды (басқа құдайлардан айырмашылығы), және көптеген ғалымдардың пікірінше, Хорс – Дажбогтың басқа аты, оның гипостазы немесе олар басқаша байланысты болуы мүмкін. Мұндай көзқарасты, мысалы, Генрик Ловмианский қолдады, оған сәйкес, Дажбог – Хорстың түсіндірмесі болды. Алайда ол, бұл жерде жалғау болмағанына толық сенімді емес екенін айтты. Брюкнер бұл пікірге қарсы шығып, жалғаулардың болмауы маңызды емес деп, Дажбогтың Хорспен байланысын негізсіз деп санады. Ежелгі Шығыс славян тілінің деректерінің орфографиясын талдау Брюкнердің пікірін растайды: хорнимдер, этнонимдер, гидронимдер, антропонимдер және теонимдерді тізімдегенде жиі жалғаудың болмауы байқалады, мысалы: Новгородтың бірінші жылнамасының көшірмесі: «и стриба сенмарекла мокошь», Қасиетті елшілердің уағызы мен аян: «пероуна и хорса дыя и трояна», Қасиетті Григорийдің уағызы, түсініктемелерде кездеседі: «молятся ( ) нероуноу. хорсу мокоши».
Ай құдайы
Ирандық этимологияны қабылдаған кейбір ғалымдар Хорс ай құдайы болған деп санайды және оның есімінің мағынасы күн сәулелеріне емес, ай сәулелеріне қатысты. Бұл жерде Веславты "құрт" деп атағандығы және қасқырлық аймен байланысты екендігі айтылады, ал ханзаданың саяхаты күн аспаннан жоқ болған түнде өтеді, сондықтан ол күннің жолын емес, айды кесіп өте алады. Сонымен қатар, Тмутаракан Киевтен шығысқа емес, оңтүстік-шығысқа қарай орналасқандығы да көрсетіледі. "Түйелерге" деген сөзді дұрыс түсінбеу мүмкін екендігі де айтылады. Ежелгі Шығыс славян тілінде бұл тіркес "кешкі уақытқа дейін; түнде", "таң атқанға дейін, таң алдында" мағынасын білдірген, ал орыс диалектісіндегі "до вторых кочетов" фразасы "кешкі уақытқа дейін; түнгі ортадан кейін" (сөзбе-сөз: "екінші әтештерге") дегенді білдіреді. "До" сөзімен басталатын тіркестер түнді, ал "со" сөзімен басталатын тіркестер таңды білдіргендіктен (мысалы, со вторыми кочетами), Веслав қалаға таңда емес, түнде келген деген қорытынды жасауға болады. Льючинский сондай-ақ, "Аңызбен айтылғанда" Хорсқа қатысты қолданылған "үлкен" (ОЭС великому, velikomu) эпитеті, әдетте күннің түсіндірілуі үшін дәлел ретінде қарастырылатын, басқаша түсіндірілуі мүмкін екенін атап көрсетеді: славян халық әңгімелерінде "үлкен" эпитеті көбінесе айға қатысты қолданылады, мысалы, поляк тіліндегі wielki księżyc, серб-хорват және словен тілдеріндегі velik mesec, ал ол бұл көне орыс тіркесін көне скандинавиялық kenning mána vegr "аспан", сөзбе-сөз "ай жолы" дегенмен салыстырады. Хорс есімінің "әлсіз" деп түсіндірілуін лингвист Ванда Будзишевска қолдады. Ол славяндар арасында айдың толуы азайғанда "сәл, әлсіз" деп аталғандығын хабарлайды: поляк диалектісінде (Подале және Краков аймағы) витек, виотек, көне чех тілінде vetech, белорус тілінде v́òtak және орыс тілінде vétoch. Көне поляк тілінде "виотчи" сөзі "тозу, пайдалану, қарттықтан әлсіз" (PS *vetъxъ) деген мағынаны білдіреді.