Кіріспе
Джон Стейнбектің саяхаттары: "Чарлимен саяхат: Американы іздеу" – американдық жазушы Джон Стейнбектің 1962 жылы жазған саяхаттық очеркі. Онда Стейнбек өзінің стандартты пуделі Чарлимен бірге 1960 жылы АҚШ-ты аралап өткен жол сапары суреттеледі. Стейнбек өзінің елін көруге деген құштарлығын, себебі ол туралы жазумен айналысып, содан көрінетінін жазды. Ол саяхаты барысында көптеген сұрақтар туындағанын айтады, олардың ең бастысы: "Қазіргі американдықтар қалай?" Деген сұрақ болатын. Алайда, ол көрген "жаңа Американың" көптеген жайттарына алаңдады. Стейнбек Дон Кихоттың атындай аталатын "Росинант" есімді арнайы жасалған кемперде АҚШ-ты аралағанын баяндайды. Саяхаты Нью-Йорктегі Лонг-Айлендтен басталып, АҚШ-тың сыртқы шекарасын бойлай, Мэннен Тынық мұхитының солтүстік-батысына, Калифорниядағы туған Салинас аңғарына, Техасқа, Оңтүстік штаттарына дейін, содан кейін Нью-Йоркқа оралады. Мұндай сапар шамамен 16 000 шақырымды құрады. Автордың үлкен ұлы Том Стейнбек атасының сапарға шығу себебін – өліп бара жатқанын білгендіктен, елін соңғы рет көруге ниеттенгендігімен түсіндірді. Кіші Стейнбек әкесіне сапарға рұқсат берген әкесінің әйеліне таң қалғанын айтады, өйткені жүрек ауруының салдарынан ол кез келген уақытта қайтыс болуы мүмкін еді. Кітаптың 50 жылдығына арналған жаңа кіріспесінде оқырмандарға "Стейнбек негізінен романшы болғандықтан, бұл саяхаттық баяндаманы тым әдеби қабылдау қателік болар еді" деп ескертіледі.
Travels with Charley: In Search of America is a 1962 travelogue written by American author John Steinbeck. It depicts a 1960 road trip around the United States made by Steinbeck, in the company of his standard poodle Charley. Steinbeck wrote that he was moved by a desire to see his country because he made his living writing about it. He wrote of having many questions going into his journey, the main one being "What are Americans like today?" However, he found that he had concerns about much of the "new America" he saw. Steinbeck tells of traveling throughout the United States in a specially made camper he named Rocinante, after Don Quixote's horse. His travels start in Long Island, New York, and roughly follow the outer border of the United States, from Maine to the Pacific Northwest, down into his native Salinas Valley in California across to Texas, through the Deep South, and then back to New York. Such a trip encompassed nearly 10,000 miles. According to Thom Steinbeck, the author's oldest son, the reason for the trip was that Steinbeck knew he was dying and wanted to see his country one last time. The younger Steinbeck has said he was surprised that his stepmother allowed his father to make the trip; his heart condition meant he could have died at any time. A new introduction to the 50th anniversary edition of the book cautioned readers that "it would be a mistake to take this travelogue too literally, as Steinbeck was at heart a novelist."
Бірінші бөлім
Штайнбек кітапты өмір бойы саяхаттауға құштарлығы мен Нью-Йоркте тұрып, Еуропада 20 жыл саяхаттағаннан кейін байланысын үзіп қалған елмен қайта танысуға дайындық туралы баяндаудан бастады. 1960 жылы ол 58 жасқа толып, мансабының соңына аяқ басып қалған еді, бірақ Америка және оның халқы туралы жазғанда, ол "өзі білмейтін нәрсе туралы жазып отырғанын сезінді, ал жазушы деп аталатын адам үшін мұндай нәрсе қылмыс сияқты көрінеді" (6-бет) деді. Ол Rocinante деп атаған жаңа GMC пикап сатып алып, саяхаты үшін оған арнайы кемперлік қабықша орнатты. Соңғы сәтте ол әйеліне тиесілі 10 жасар француз пуделі Чарлиді де алып кетуге шешім қабылдады, онымен ойларын зерттеу үшін көптеген әңгімелер жүргізеді. Ол Лонг-Айлендтің шығыс жағындағы Саг-Харбордағы жазғы үйінен Еңбек күнінен кейін жолға шығуды жоспарлаған, бірақ Дона даулы салдарынан сапары екі аптаға кешікті. Лонг-Айлендке тікелей соққан бұл дауыл кезінде қайығын құтқаруға жасаған әрекеттері, оның батылдығын, тіпті бейхабарлығын және ұзақ, қиын, амбициялық жол сапарына батыл қадам басуын көрсетеді.
Екінші бөлік
Штайнбек саяқатын Лонг-Айлендтен Коннектикутқа пароммен жасап, көптеген жаңа ядролық су асты кемелері орналасқан Нью-Лондондағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің су асты кемелері базасынан өтті. Су асты кемесінде қызмет ететін теңізшімен сөйлесіп, ол "оларда болашақтың түрлі қыры бар" деп, олардың қасында болуды ұнататынын айтты. Штайнбек болашаққа қатысты белгісіздіктің жылдам технологиялық және саяси өзгерістерге байланысты екенін атап өтті. Ол американ қалалары мен қоғамның ысырапшылдығын айтып, барлық нәрсенің "қаптамаланған" болуынан туындаған қалдықтардың көптігіне өкінді. Кейін ол Жаңа Англия шаруасымен әңгімелесті. Екеуі де қорқыныш пен болашаққа қатысты белгісіздіктің Ричард Никсон мен Джон Кеннеди арасындағы сайлау туралы пікірталасқа баруын шектегенін қорытты. Штайнбек жол жиегіндегі мейрамханаларда таңғы ас ішіп, таңертеңгі радио бағдарламаларын тыңдап, адамдар туралы білуді ұнатты, бірақ ол "Егер 'Жасөспірім періштесі' Мейндегі тізімде болса, ол Монтанада да тізімде болады" (35) деді, бұл Top 40 радиосы мен бұқаралық ақпарат құралдарының технологиясы әкелген поп-мәдениеттің кең таралғанын көрсетті. Ол солтүстікке қарай Мэн штатына сапарлады. Жолда ол "жазғы" дүкендердің бір-біріне ұқсастығын байқады, олардың барлығы қыста жабық болды. Антиквар дүкендері Стайнбекке қызығушылық тудырған ескі "қоқыстарды" сатты, бірақ ол үйде одан да көп қоқысы бар екенін атап өтті. Ол Бангор қаласының сыртындағы шағын мейрамханаға тоқтады, онда ол басқа адамдардың өмірге деген кербездігінің сіздің көзқарасыңызға қатты әсер ететінін білді. Содан кейін ол әдеби агенті Элизабет Отистің досына бару үшін Мэн штатындағы Дир-Айлға барды, ол әр жазда демалысқа сонда келетін. Отис әрқашан Дир-Айлды мақтан тұтатын, бірақ оның қандай қызықты екенін дәл айта алмайтын. Дир-Айлға бара жатқанда, Штайнбек тоқтап, жол сұрады. Кейін ол жергілікті тұрғындардан Мэнда жол сұраудың ақылға қонымсыз екенін білді, өйткені жергілікті тұрғындар туристермен сөйлесуді ұнатпайды және оларға дұрыс емес ақпарат беруге бейім. Штайнбек Дир-Айлдағы үйге келгенде, Джордж есімді қызыл мысықпен танысып, жергілікті судан алынған ең дәмді лобстерді жеді. Содан кейін ол Солтүстік Мэнгә барып, Канададан келген француз тілді картоп жинаушылар тобымен бірге далада түнеді, олармен француздық шараптан ішті. Штайнбек жұмысшыларды бейнелеуде жаны ашып, тіпті романтикалық сипаттама берді, бұл оның "Жүзімдер ашуы" атты керемет туындысына айқын сілтеме болды, ол оны танымал етті. Содан кейін Штайнбек Нью-Йорк штатының солтүстігінен Ниагара шарлауығы мен Буффалоға дейін батысқа қарай сапар шекті, содан кейін Нью-Йорк штатының батысы мен Пенсильвания, Огайо және Индиананың солтүстік бөлігі арқылы Чикагоға дейін барды. Ниагара шарлауығындағы Канада шекарасында ол Чарлиде АҚШ-қа қайта кіру үшін қажетті егулер болмағандықтан, Детройтке тез жетіп алу үшін Оңтүстік Онтарио арқылы өтуден бас тартты. Американ шекара қызметкерлерімен кездескеннен кейін ол үкіметке деген жеккөрушілігін талқылады. Ол үкімет адамды өзін кіші сезіндіретінін, өйткені сіз не айтсаңыз да маңызды емес, егер ол қағаз жүзінде болмаса және ресми тұлға растамаса, үкіметке бәрібір екенін айтты. Саяхаты барысында ол қайда барса да, адамдардың көзқарастары мен сенімдері қалай өзгеретінін сипаттады. Әр штат адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауы немесе басқаларға қалай қарауы бойынша ерекшеленеді. Мысалы, ол Орта батысқа кіргенде штаттар арасында халық саны айтарлықтай өскенін байқады. Жаңа Англияның шағын ауылдарының орнына ол Янгстаун, Кливленд, Акрон, Толедо, Саут-Бенд және Гэри сияқты үлкен өндіріс орталықтарының өсуін көрді. Жолдар, әсіресе 20-шы АҚШ және Буффало мен Мэдисон арасындағы 90-шы мемлекетаралық автокөлік жолы, кеңірек, жылдам және көлікпен толы болды. Сонымен қатар, ол қайда барса да, адамдардың көзқарастары өзгерді. Мысалы, ол Жаңа Англияда болған кезде, ондағы адамдар тыныш сөйлейтінін және әдетте жаңа келген адамның өзіне келіп, әңгіме бастауын күтетінін байқады. Алайда, Орта батыстағы қалаларда адамдар оған көбірек жақындасып, онымен сөйлесуге дайын болды. Ол бейтаныс адамдардың сақтықсыз еркін сөйлейтінін жаңа нәрсеге деген құштарлық сезімі ретінде түсіндірді және олар өздері болған жерден басқа жерде болуды қалады. Олар күнделікті өміріне осылай үйренгендіктен, жаңа адам келгенде жаңа ақпаратты зерттеуге және жаңа орындарды қиялдауға құштар болды. Кез келген жаңа адам штатына келген сайын, олардың өміріне жаңа өзгеріс кіргендей болды. Саяхатын жалғастырғанда, Штайнбек технологияның өте жылдам дамып, американдықтарға көбірек және көбірек леззат сыйлап жатқанын байқады, тіпті автоматтарынан сорпа алудан бастап жылдам үйлерге дейін. Штайнбек жылдам үйлерге қызығушылық танытты. Ол олардың Америка үшін жаңа өмір салтын көрсететінін ойлады, егер сізге бір орын ұнамаса, көшіп кетуге құқығыңыз бар деген көзқарасты бейнелейді. Ол тамырлану туралы ойланып, бару мен қалудың екеуін де құрметтейді және жүргізушілер арасындағы құпия тіл мен бірлікке таң қалды. Бөлімнің соңында Штайнбек әйелімен кездесу үшін Чикагоға жетеді. Чарлині күтімге тапсырғаннан кейін ол қонақүйіне ерте келді, бірақ бөлмесі әлі дайын емес екенін білді. Шаңды және шаршаған күйде ол соңғы тұрғынынан тазаланбаған бөлмені уақытша пайдалануға келісім жасады және бөлмеде бұрынғы тұрғыны, ол "Гарри" деп атады, нені қалдырғанын зерттеді, оның жартылай шындық, жартылай ойдан туған саяхатшы бизнесмен екенін, кешкі уақытты өткізу үшін әйелді жалдағанын ойлады, бірақ Штайнбек екеуінің де осыдан ләззат алмағанына сенді.
Үшінші бөлім
Штайнбек Висконсин мен Миннесота арқылы Солтүстік Дакотаға қарай сапар шекті. Ол АҚШ-тың 10-шы тас жолымен Санкт-Пол қаласы арқылы өтіп, Совет Одағының ядролық шабуылы жағдайында қолданылатын "Эвакуациялық маршруттан" өтті. Ол оны "қорқынышпен құрылған жол" деп атады (129-бет) және бұл Штайнбектің американдық қоғам туралы көптеген түсініктерінің біріне: елдің қорқынышпен басқарылатыны туралы ойға келді. Сент-Полдан өткен соң, ол жазушы Синклер Льюистің туған жері – Сок-Центрге барды, бірақ Льюис кім екенін білмейтін жергілікті тұрғындармен ресторанда сөйлескенде көңілі қалды. Бірде ол тамақханада бағыт сұрап, америкалықтардың өздерінің айналасындағы оқиғалар мен мәдениетін көбінесе елемейтінін түсінді. Ол сондай-ақ америкалықтардың "тазалықты дәмге қарағанда бағалайтынын" айтты (141). Ол "адамдардың табиғи дау-жанжалға бейімділігі өлген сияқты" деп қайғырды (142) және американдықтартың тым жайлы жағдайға бейімделіп, тәуекелге бару мен қарсылыққа қызығушылық танытпағанын, бұл елді ұлы еткен екі қасиет екенін сезінді. Солтүстік Дакотаға кіргенде, Штайнбек Фаргоның қысы суық, ал жазы басқа жерлерге қарағанда ыстық болатын жер ретінде әрқашан қызықтырғанын айтты. Ол нағыз Фаргоның басқа американдық қалалардан ешқандай айырмасы жоқ екенін көрді, бірақ Фарго туралы ескі ойларына ешқандай кедергі келтірмеді. Солтүстік Дакота арқылы саяхаттай келе, Штайнбек шығыс пен батысты бөліп тұрған нақты шекара Миссури өзенінде екенін түсінді. Өзеннің шығысындағы иістер мен көріністер негізінен "шығысқа" тән болды, ал өзеннің батысында "Батыс" шын мәнінде басталды. Штайнбек Солтүстік Дакотаны Монтанаға кесіп өтіп, "Мен Монтанаға ғашықпын" деді. Ол Монтананың теледидардың ықпалына түспеген, мейірімді және жайлы адамдар тұратын жер екенін түсіндірді. "Маған Американың асыққан өмірі Монтанада жоқ сияқты көрінді" (158). Ол Кіші Үлкен Мүйіз шайқасы болған жерге барды. Ол "үндістер мекендеген жер" арқылы саяхаттап, Нез Перс тайпаларына қарсы соғыс туралы роман жазған авторды еске алды. Содан кейін Штайнбек пен Чарли Йеллоустоун ұлттық паркіне сапар шекті, ол табиғи ғажайыптарға толы, бірақ "Диснейлендке қарағанда Американы жақсы бейнелемейтін" жер еді. Паркте жұмсақ мінезді Чарли, Штайнбек еш көрмеген жаңа қырынан көрінді: ол жол жиегіндегі аюларды көргенде ақымақтай саңырау шалып, иттік инстинкттерін көрсетті. Олар келесіде Роки тауларындағы Ұлы бөліністе қысқа тоқтады, содан кейін Сиэтлге жол тартты. Штайнбек Колумбия өзенін көріп, американдық саяхатшылар Льюис пен Кларк батысқа алғаш келгенде қандай сезімде болғанын ойлады. Ол Батыс жағалауының соңғы 20 жылда қанша өзгергенін байқады (180-бет): "Сиэтлге жақындағанда ғана сенімсіз өзгерістер айқын болды. Мен прогресс неге соншалықты қиратуға ұқсайды деп ойланамын" (181). Штайнбек Орегон мен Калифорния арқылы Тынық мұхит жағалауына қарай жүрді. Жолда Штайнбектің жүк көлігі Росинанте дөңгелегі жарылып, оны жаңбыр астында ауыстыруға тура келді. Оқиғаны баяндап, Штайнбек былай деді: "Екінші дөңгелек кез келген уақытта жарылуы мүмкін екені анық болды, ал ол күні жексенбі, жаңбыр жауып, Орегон болды" (185). Арнайы дөңгелектерді табу қиын болғанымен, газ станциясының қызметкерінің күтпеген жомарттығы арқасында мәселе бірнеше сағаттың ішінде шешілді. Содан кейін Штайнбек өмірінде бағалаған және сүйген алып секвойя ағаштарына барды. Ол былай деді: "Ең мақтанды, ең шаттық пен құрметсіз адамдар секвойяның алдында таңғалу мен құрметке бөленеді" (189). Шарли ағаштарға зәр тастағысы келмегенде (Штайнбектің айтуынша, итке "салют" ретінде), Штайнбек былай деді: "Егер ол оны ашкөздікпен немесе әзіл үшін жасағанын білсем, мен оны бірден өлтірер едім" (193). Штайнбек Калифорнияның Монтерей округіне қарасты Салинас аңғары аймағында өскен және ол 20 жыл болмағаннан кейін сол аймаққа қайта оралуын егжей-тегжейлі сипаттайды. Көптеген өзгерістерге тоқталып, ол Монтерей аймағының халық санының өсуі мен жетістіктерін атап өтті. Содан кейін ол өзінің ескі досы Джонни Гарсиямен кездескен жас шағында барға барады және көптеген тұрақты қонақтар мен балалық шақтағы достарының қайтыс болғанын білді. Сосын, 205-208 беттерінде ол өзінің туған жерімен соңғы рет қоштасып, Томас Вулфтың "Үйге қайта оралмайсың" кітабына сілтеме жасады. Фримонт шыңына көтеріліп, ол бір күні "Штайнбек елі" деп аталатын жердің ең биік нүктесі болды. Ол өзінің романдарында әйгілі болған орынмен қоштасты. "Мен тағы да оңтүстікке, батысқа және солтүстікке көздерімді тіктеп, содан кейін мәңгілік және өзгермейтін өткеннен асықты, онда анам әрқашан жолбарысқа оқ атып, әкеме махаббатымен есімін өртеді" (208).
Steinbeck grew up in the Salinas Valley region of California in Monterey County and he describes his revisit to the area after a 20 year absence in detail. Remarking on the many changes, he notes the population growth and the progress the Monterey area had made. He then visited a bar from his youth where he met his old friend Johnny Garcia and learned that a lot of regulars and childhood chums had died. He then seemed to say goodbye to his hometown, on pages 205 to 208, for the last time, making an allusion to "You Can't Go Home Again, a book by Thomas Wolfe." Climbing Fremont Peak, the highest point in what would someday be called "Steinbeck Country," he said goodbye to the place he had made famous in his novels. "I printed once more on my eyes, south, west, and north, and then we hurried away from the permanent and changeless past where my mother is always shooting a wildcat and my father is always burning his name with his love." (208).
Төртінші бөлім
Содан кейін тағы да шығысқа қарай бет алды, Стейнбек Мохаве шөлін кесіп өтті, онда ол бір жұп қызығушылық танытқан койоттарды атуға жаздады (бірақ атудан бас тартты). Шөлдегі тіршіліктің төзімділігі туралы ойланып, койоттарға иттің тамағынан берді. Ол Техасқа жол тартты, онда әйелі Элейнмен бірге Амарилло маңындағы бай мал фермасында өткен, оны "Шүкіршілік күнінің тойы" деп атаған шараға қатысты. Үшінші әйелі Элейн техастық болғандықтан, Стейнбек Техас штаты, оның халқы мен мәдениеті туралы көп сөйледі. Ол "Адамдар Техасты жақсы көреді немесе жек көреді, екеуі де ыстық сезіммен" дейді, және оны "дінге ұқсас құпия" деп сипаттады, бірақ ол Техасты жақсы көріп, құрметтейді. Фермадағы Шүкіршілік күнін толық айтып бергеннен кейін, Стейнбек Нью-Орлеанға барды, онда ол Жаңа Ордадағы жақында біріктірілген Уильям Френц бастауыш мектебінің алдында ақ аналардың ашулы және нәсілшіл наразылықтарына куә болды. Бұл оқиға оны қатты күйзеліске түсірді. Вирджинияға жақындағанда, Стейнбек жүрегінде саяхаты аяқталғанын сезді. Саяхаты енді сапар болмай, Нью-Йорктағы үйіне жеткенше шыдауға тура келген бір нәрсеге айналды. Пенсильвания мен Нью-Джерси арқылы өтіп, Стейнбек Нью-Йоркке қайта оралды, және сол жерде өзінің жоғалып қалғанын, үйге қалай бару керегін сұрауға мәжбүр болғанын түсінді. Саяхатының көп бөлігін жоғалған күйде өткізгендіктен, оқиғаның соңында жоғалу Американың Стейнбек көзінде қаншалықты өзгергенінің метафорасы екені анық көрінеді. Америка, белгілі бір мағынада, бағытсыз және сондықтан қауіпті, өйткені ол үлкен халық қозғалыстарымен, нәсілдік шиеленістермен, технологиялық және өндірістік өзгерістермен, сондай-ақ бұрын-соңды болмаған экологиялық қиратумен сипатталатын белгісіз болашаққа қарай жылжып барады.
Ең көп сатылған кітап
"Шарлимен саяхат" кітабы 1962 жылдың ортасында, Стайнбек әдебиет бойынша Нобель сыйлығын алғанға дейін бірнеше ай бұрын Viking Press баспасында жарық көрді. Кітап 1962 жылы 21 қазанда New York Times бестселлерлер тізімінде (нон-фикшн) бірінші орынға шықты және бір апта бойы сол орында тұрды, ал 28 қазанда оны Рейчел Карсонның "Үнсіз көктем" кітабы ығыстырды.
Сын
Стейнбектің баяны ішінара көрік ойдан тудырылған деп сыналып келді. Билл Стайгервальд, «Питтсбург Пост Газеттің» бұрынғы штат жазушысы және «Питтсбург Трибюн Ревиюдің» редакторы, «Шарлимен саяхат» кітабында көрсетілген маршрутты ұстанды және осы туралы 2011 жылы «Кешір, Шарли» деген мақаласында жазды. Кейін ол өзінің талдауын 2012 жылы «Штайнбектің ізімен» атты кітапта жариялады. Стайгервальд «Саяхат» кітабында қиялдаудың деңгейі жоғары екендігіне және Стейнбек шындыққа қатысты үлкен еркіндікке ие болғаны үшін, оның бұл туындыны құжаттық деп санауға шектеу бар деген қорытындыға келді. Стайгервальд сондай-ақ Стейнбек саяхаты барысында қиын жағдайға тап болғанын немесе Чарлиден басқа бұл саяхат жеке болғанын жоққа шығарды. Стайгервальд былай деп жазды: