Саттар Хан: Ұлттық қаһарман және Иран Конституциялық революциясының көшбасшысы

Кіріспе

Ұлттық батыр Саттар хан (ستارخان, 20 қазан 1866 – 17 қараша 1914), құрметті атағы Сардар-е Мели (سردار ملی – Ұлттық қолбасшы) – Иран Конституциялық революциясындағы маңызды тұлға және Иран халқы оны ұлттық батыр деп есептейді.

Ерте өмір

Саттар хан 1868 жылы Иранның Әзірбайжан аймағында, Сардар Канди қаласында дүниеге келген. Ол Қаратағдан шыққан Хадж Хасан Баззаздың үшінші ұлы. Бала кезінде оның жол тонаушы болған үлкен ағасы билік өкілдері тарапынан атқыланды. Кейін отбасы Тәбризге көшіп келді, онда Саттар өзі заңмен келіспеушілікке түсті, себебі ол әкесіне паналаған екі кавказдан келген қашқынды жасыруға тырысты. Ол екі жыл бойы Нарин Қаланың жергілікті түрмесінде қамалды. Кейін ол да қарақшы болып, содан кейін тағы да түрмеге қамалды. Ол Хой мен Маранд арасындағы басты жолды бақылайтын жандармерияда қызмет етті, сондай-ақ мұрагер принц Мозаффар әд-Дин Мирзаның қарулы сүйемелдеуші тобында жұмыс істеді және оған "хан" атағы берілді (парсы тілінде "сыйлы" деген мағынаны білдіреді). Ол Тәбриздің Әмірхиз ауданындағы конституциялық көтерілісшілердің жетекшісі болды. 1907 жылға қарай ол көтерілісшілердің сүйікті басшысы болды. Иранның Тегерандағы Мәжлісін (парламент) атқылағаннан кейін, Мұхаммед Әли Шахтың 40 мың әскеріне Конституциялық көтерілісшілер бекінген Тәбризге шабуыл жасауға бұйрық берілді. 1908 жылдың маусымында Саттар хан басшылығымен Жоғарғы әскери кеңес құрылды. Саттар хан Жоғарғы Кеңестің Бас қолбасшысы, Багер хан оның орынбасары, ал Әли Мусио, Хажи Әли және Сейед Хашем хан басқа да көрнекті мүшелер болып тағайындалды. 1909 жылдың сәуірінде Тәбриз көтерілісшілері қаладан патшалық күштерін ығыстыру кезінде көптеген жауынгерлерін жоғалтты. Саттар хан мен Багер ханның шайқаста көрсеткен батырлығын ескере отырып, Саттар ханға Ассамблеяның бұйрығымен "Сардар е Милли" (سردار ملی, "Ұлттық генерал") және Багир ханға "Салар е Милли" (سالار ملی, "Ұлттық жетекші") атақтары берілді. Тәбриздегі көтерілісшілердің алғашқы жеңістері Ирандағы басқа конституциялық ойшылдарға үлкен әсер етті. "Саттар хан" деген атпен Тегеран, Рашт, Казвин, Исфахан және басқа қалаларда арнайы комитеттер құрылды. Саттар ханның беделі күшті Бахтияри тайпасының басшыларын Тәбриз көтерілісшілеріне қосылуға ықпал етті. 1908 жылдың қазан айына қарай Әзірбайжан провинциясының көптеген қалалары патшалық әскери күштерінен тазартылды. Мұхаммед Әли Шах оппозицияны жұмылдыру үшін Тегерандағы Мәжліс ғимаратын қайта ашуға рұқсат берді. Екінші Мәжліс 1908 жылдың желтоқсан айында өтті. Ол Саттар хан мен Багер ханның суреттері алтынмен ойылған құрметті тақтаға олардың қызметтеріне деген алғысын білдірді. Тәбриз жеңісінен кейін революциялық биліктің күшеюі Қажар шаһын ғана емес, оның одақтастары Ресей мен Ұлыбританияны да алаңдатты. 1910 жылдың наурыз айында Саттар хан мен Багер хан 300 модерат әскермен бірге астана Тегеранға аттанды, онда олар көптеген жақтастармен күшті қарсы алынды. 1910 жылдың 3 сәуірінде Саттар хан мен оның жауынгерлері Атабек саябағында орналасты, онда олар шаһтың қарусыздану бұйрығына бағынбады. Тегеран полициясының басшысы Епрем хан (Давидян) басқаратын шаһ әскерлері мен полиция күштері 1910 жылдың 7 тамызына қараған түні күшті, бірақ қысқа қақтығысқа түсті және Саттар ханның күштерін қоршап, қарусыздауға жетті. Шамамен 30 жауынгер қаза тауып, Саттар хан аяғына жараланып, 1914 жылдың 9 қарашасында 48 жасында қайтыс болғанға дейін мүгедек болып қалды. Ол Тегеранның сыртындағы Шах Абдол Азим қабірлерінде жерленді.

Sattar Khan was born in Sardar Kandy, of Iranian Azerbaijani origin, some time in 1868. He was the third son of Haj Hasan Bazzaz, from the Qaradagh. During his childhood, his eldest brother, who had become a highway robber, was executed by the authorities. The family later moved to Tabriz where Sattar himself came into conflict with the law when he tried to find a hideout for two Caucasian fugitives to whom his father had given shelter. He was incarcerated for two years in Narin Qalʿa, a notorious local prison. Afterwards he too became a brigand and was subsequently imprisoned again. He also served in the gendarmerie controlling the main road between Khoy and Marand, and for a while found employment as part of the armed escort to the crown prince Mozaffar al Din Mirza and was given the title of "khan" (which means "sir" in the Persian language). He rose from obscurity to head Constitutionalist rebels from the Amirkhiz district of Tabriz. By 1907, he had become a favored leader of the rebels. After shelling the Majles (parliament) of Iran in the capital Tehran, 40 thousand of Mohammad Ali Shah's soldiers were ordered to attack Tabriz, where Constitutional rebels were holding out. In June 1908, under the leadership of Sattar Khan, a High Military Council was established. Sattar Khan was appointed the Commander in chief of High Council, Bagher Khan as his deputy, and Ali Musyo, Haji Ali and Seyed Hashem Khan as other notable members. By April 1909, the Tabriz rebels had lost a large number of their fighters in driving out royalist forces from the city. Taking into account Sattar Khan and Bagher Khan's heroism during the battle, Sattar Khan was honored by the title of "Sardar e Melli" (سردار ملی, "National General") and Bagir khan "Salar e Melli" (سالار ملی, "National Leader") by the order of the Assembly. The early victories of the rebels in Tabriz greatly influenced other Constitutionalists across Iran. Special committees with the name of "Sattar Khan" were established in Tehran, Rasht, Qazvin, Isfahan and other cities. Sattar Khan's reputation also led to the powerful Bakhtiyari tribal leaders to throw in their lot with the Tabriz rebels. Most of the cities of Azarbaijan province were cleared of royalist military forces by October 1908. Mohammad Ali Shah authorized the reopening of the Majles in Tehran in order to try and placate the opposition. The Second Majles was held in December 1908. It ordered a plaque of honor with images of Sattar Khan and Bagher Khan carved on it in gold as a token of appreciation for their services. The strengthening of revolutionary power in the wake of the Tabriz victory frightened not only the Qajar Shah but also his allies, Russia and Great Britain. In March 1910, Sattar Khan and Bagher Khan set out for the capital Tehran with 300 pro Moderates soldiers, where they were greeted by large numbers of supporters April 3, 1910. Sattar Khan and his warrior camped out in Atabek Park, where they refused to obey the Shah's order to disarm. The Shah's troops and police forces led by Yeprem Khan (Davidyans), head of Tehran police, launched a brief but violent confrontation on the night of August 7, 1910, and succeeded in surrounding and disarming Sattar Khan's forces. About 30 warriors were killed and Sattar Khan was wounded in his leg – remaining disabled until his death at the age 48, on November 9, 1914. He was buried in the famous Shah Abdol Azim shrine cemetery in Shahr e Ray, just outside Tehran.

Мұра

Саттар хан Иранда Иран Конституциялық революциясының батыр басшысы ретінде есте сақталады және оның туралы өлеңдер мен әндер жазылған.