Кіріспе
1866–1871 жылдары көптеген неміс мемлекеттерінің Германия империясына бірігуі, 1990 жылы Шығыс және Батыс Германияның қайта бірігуі. Германияның бірігуі (Deutsche Einigung) – Габсбургтердің көпұлтты Австриясы жоқ, кіші Германия тұжырымдамасына негізделген, немістер үшін федеративтік ерекшеліктері бар алғашқы ұлттық мемлекет құру процесі. Ол 1866 жылғы 18 тамызда Солтүстік Германия Конфедерациясы туралы шартты қабылдаумен басталды, бұл бастапқыда Пруссияның үстемдік еткен әскери одағы болды және кейіннен Солтүстік Германия Конституциясын қабылдау арқылы нығайтылды. Процесс символдық тұрғыдан 18 қаңтарда Оңтүстік Германияның көпшілігі Солтүстік Германия Конфедерациясына қосылғанда, Германия империясының (Неміс рейхi) салтанатты түрде жариялануымен аяқталды – 25 мүше мемлекетке ие және Пруссия Корольдігі бастаған, 1871 жылы 18 қаңтарда; бұл оқиға кейін Германия империясының құрылған күні ретінде аталып өтілді, бірақ бірігуге қатысты маңызды құқықтық оқиғалар 1871 жылғы 1 қаңтарда (Оңтүстік Германия мемлекеттерінің қосылуы және «Неміс империясы» атауын конституциялық қабылдау) және 1871 жылғы 4 мамырда (Неміс империясының тұрақты Конституциясының күшіне енуі) болды. 1806 жылы Киелі Рим империясының таратылуынан туындаған құқықтық, әкімшілік және саяси қиындықтарға қарамастан, ескі империяның неміс тілді халқы ортақ тілдік, мәдени және құқықтық дәстүрге ие болды. Еуропалық либерализм әлеуметтік және саяси ұйымның династиялық және абсолютистік үлгілеріне қарсы шығып, бірігудің интеллектуалдық негізін ұсынды; оның неміс көрінісі дәстүрдің, білім берудің және тілдік бірліктің маңыздылығын атап өтті. Экономикалық тұрғыдан, 1818 жылы Пруссияның кеден одағының (Zollverein) құрылуы және оның Австрия империясының басқа мемлекеттерін қосатын кеңейуі Германия Конфедерациясында мемлекеттер арасындағы және ішкі бәсекелестікті азайтты. Көлік құралдарының дамуы бизнес және демалыс сапарларын жеңілдетті, бұл Орталық Еуропаның барлық жерлерінен неміс тілді адамдар арасында байланысқа және кейде қақтығыстарға әкелді. 1814–1815 жылдардағы Наполеон соғыстарынан кейін Вена конгресінен туындаған дипломатиялық ықпал аймақтарының моделі Германия Конфедерациясының Габсбургтер басшылығы арқылы Орталық Еуропада Австрияның үстемдігін бекітті, ол Киелі Рим империясын алмастыруға арналған. Венадағы келіссөзшілер Пруссияның ішкі күшінің өсуін ескермеді және Пруссияның ықпалымен Германия мемлекеттерінің екінші коалициясын құрудан бас тартты, сондықтан Пруссия Корольдігі Австрияға қарсы шығып, неміс халықтарының басшылығын күшейтетінін болжауға үлгермеді. Бұл неміс дуализмі бірігу мәселесіне екі шешім ұсынды: [[Кіші Германия, Германия Австриясыз, немесе [[Пангерманизм, Германия Австриямен немесе оның неміс тілді бөлігімен, ақыр соңында Прагадағы келісімде бұрынғы шешім пайдасына шешім қабылданды. Тарихшылар Отто фон Бисмарк – Пруссияның президент-министрінің, 1866 жылғы Солтүстік Германия Конфедерациясын қалған тәуелсіз неміс мемлекеттерін біріктіруді жоспарлағандығын, әлде Пруссия Корольдігінің күшін кеңейтуді мақсат еткендігін талқылайды. Олардың пікірінше, Бисмарктің саясатының күшіне қоса, 19 ғасырда ерте заманғы саяси бірлестіктердің жиынтығы саяси, экономикалық, әскери және дипломатиялық қарым-қатынастарын қайта ұйымдастыруға әкелді. Дания және Франция ұлтшылдығына қарсы реакция Германияның бірлігін білдірді. Әскери жетістіктер, әсіресе Пруссияның үш аймақтық соғыстағы жеңістері, саяси қайраткерлер бірігуді қолдауға болатын құлшыныс пен мақтаныш туғызды. Бұл тәжірибе Наполеон соғыстарындағы өзара жетістіктер туралы естеліктерді, әсіресе 1813–1814 жылдардағы Азаттық соғысын еске салды. Көпұлтты Австриясыз Германияны (Австрия-Мажарстанның құрамында) құру арқылы 1871 жылғы саяси және әкімшілік бірігу дуализм мәселесін уақытша шешті. Атауы мен шекарасының кейбір өзгерістеріне, конституциялық жүйесінің күрделі жөндеуіне, шектеулі егемендікке және аумағының немесе үкіметінің бірлігінің үзілу кезеңдеріне, сондай-ақ оның құрылтайшы федеративтік мемлекетінің тарауына қарамастан, бірігу процесінен туындаған саяси құрылым қазіргі Германия Федеративтік Республикасы ретінде осы күнгі күнге дейін сақталып келеді.
the 1990 reunification of East and West Germany
The unification of Germany (Deutsche Einigung, ) was a process of building the first nation state for Germans with federal features based on the concept of Lesser Germany (one without Habsburgs' multi ethnic Austria). It commenced on 18 August 1866 with adoption of the North German Confederation Treaty establishing the North German Confederation, initially a military alliance de facto dominated by Prussia which was subsequently deepened through adoption of the North German Constitution. The process symbolically concluded when most of south German states joined the North German Confederation with the ceremonial proclamation of the German Empire i. e. the German Reich having 25 member states and led by the Kingdom of Prussia of Hohenzollerns on 18 January 1871; the event was later celebrated as the customary date of the German Empire's foundation, although the legally meaningful events relevant to the accomplishment of unification occurred on 1 January 1871 (accession of South German states and constitutional adoption of the name "German Empire") and 4 May 1871 (entry into force of the permanent Constitution of the German Empire). Despite the legal, administrative, and political disruption caused by the dissolution of the Holy Roman Empire in 1806, the German speaking people of the old Empire had a common linguistic, cultural, and legal tradition. European liberalism offered an intellectual basis for unification by challenging dynastic and absolutist models of social and political organization; its German manifestation emphasized the importance of tradition, education, and linguistic unity. Economically, the creation of the Prussian Zollverein (customs union) in 1818, and its subsequent expansion to include other states of the Austrian Empire led German Confederation, reduced competition between and within states. Emerging modes of transportation facilitated business and recreational travel, leading to contact and sometimes conflict between and among German speakers from throughout Central Europe. The model of diplomatic spheres of influence resulting from the Congress of Vienna in 1814–1815 after the Napoleonic Wars endorsed Austrian dominance in Central Europe through Habsburg leadership of the German Confederation, designed to replace the Holy Roman Empire. The negotiators at Vienna took no account of Prussia's growing strength within and declined to create a second coalition of the German states under Prussia's influence, and so failed to foresee that Prussia (Kingdom of Prussia) would rise to challenge Austria for leadership of the German peoples. This German dualism presented two solutions to the problem of unification: [[Lesser Germany, the small Germany solution (Germany without Austria), or [[Pan Germanism, the greater Germany solution (Germany with Austria or its German speaking part), ultimately settled in favor of the former solution in the Peace of Prague. Historians debate whether Otto von Bismarck—Minister President of Prussia—had a master plan to expand the North German Confederation of 1866 to include the remaining independent German states into a single entity or simply to expand the power of the Kingdom of Prussia. They conclude that factors in addition to the strength of Bismarck's Realpolitik led a collection of early modern polities to reorganize their political, economic, military, and diplomatic relationships in the 19th century. Reaction to Danish and French nationalism provided for expressions of German unity. Military successes—especially those of Prussia—in three regional wars generated enthusiasm and pride that politicians could harness to promote unification. This experience echoed the memory of mutual accomplishment in the Napoleonic Wars, particularly in the War of Liberation of 1813–1814. By establishing a Germany without multi ethnic Austria (under Austria Hungary), the political and administrative unification in 1871 at least temporarily solved the problem of dualism. Despite undergoing in the later years several further changes of its name and borders, overhauls of its constitutional system, periods of limited sovereignty and interrupted unity of its territory or government, and despite dissolution of its dominant founding federated state, the polity resulting from the unification process continues its existence, surviving until today in its contemporary form known as the Federal Republic of Germany.
Ерте тарих
Неміс халқы орта ғасырларда, қазіргі Германияның батыс бөлігінде, Рейн мен Эльба өзендері арасындағы, римдік герман тайпаларының ұрпақтары арасында пайда болды, әсіресе франктар, фриздер, сакстар, турингиялықтар, алеманндер және баюварилер. Аймақ ұзаққа созылған бөліністерге, немесе "Тайпалық герцогтықтарға" бөлінді, бұл этникалық атауларға негізделген және батыс франктардың үстемдігі астында болды. 5 ғасырда Хлодвиг I Галлияның римдік және франк халқына бақылау орнатып, Рейннің шығысындағы халықтарды жаулап алу процесін бастады. Келесі ғасырларда франктардың күші едәуір артты. 9 ғасырдың басында Еуропаның үлкен бөлігі франк көшбасшысы Карл I-нің (Ұлы Карл) билігімен бірікті, ол Франк империясын (Францияны) бірнеше бағытта кеңейтті, соның ішінде Рейннің шығысына қарай, саксондар мен фриздерді жаулап алды. Германия княздықтарының конфедерациясы, кейбір көршілес аймақтармен бірге, мың жылдан астам уақыт бойы сақталды, бастауы Верден шартында – 843 жылы Рейннің шығысындағы Шығыс Франк империясынан Шығыс Франкияның құрылуында жатыр. Әсіресе, 919 жылы Оттон әулеті Шығыс Франкияны билікке келген кезде. 962 жылы бұл аймақ Киелі Рим империясының ядросын құрады, кейде 1000-нан астам мемлекеттерді қамтыды және 1512 жылдан бастап Кельн рейхстагында "Германия ұлтының Киелі Рим империясы" деп аталды (жаңа атау ішінара қабылданды, өйткені империя 15 ғасырдың соңына қарай Италия мен Бургундиядағы көптеген аумақтарын жоғалтты, сонымен қатар Императорлық реформа нәтижесінде империяны басқаруда неміс императорлық эстаттарының маңыздылығын көрсету үшін). Киелі Рим империясының мемлекеттері княздық Хогенлохе тармақтарының кішкентай және күрделі аумақтарынан бастап, Бавария курфюрсттігі, Бранденбург маркграфтығы немесе Богемия корольдігі сияқты үлкен, анықталған аумақтарға дейін әртүрлі болды. Олардың басқару формалары да әртүрлі болды: оларға әртүрлі өлшемдегі, мысалы, күшті Аугсбург және шағын Вейль-дер-Штат сияқты еркін императорлық қалалар кірді; әртүрлі өлшемдегі және ықпалды шіркеулік аумақтар, мысалы, бай Рейхнау аббаттығы және Кёльн архиепископтығы; және Вюртемберг сияқты династиялық мемлекеттер. Неміс тілді мемлекеттердің ішінде Киелі Рим империясының әкімшілік және құқықтық механизмдері шаруалар мен жер иелері арасындағы, сот юрисдикциялары арасындағы және юрисдикциялар ішіндегі дауларды шешуге мүмкіндік берді. Императорлық округтерді (Reichskreise) құру арқылы мемлекеттер тобы ресурстарды біріктіріп, аймақтық және ұйымдық мүдделерді, соның ішінде экономикалық ынтымақтастық пен әскери қорғанысты ілгерілетуге ұмтылды.
Ерте заманауи дәуір және XVIII ғасыр
15 ғасырдан бері, санаулы ерекшеліктерді қоспағанда, Империяның сайлаушы князьдері Австрия герцогтығынан Габсбург әулетінің басшыларын Киелі Рим императоры лауазымын иелену үшін таңдап келді. Олар бастапқыда орталық Императорлық билікті қайта орнатуға тырысқанмен, әлсіз және фрагменттелген Империяны сақтау Франция мен Швеция үшін тиімді болды, сондықтан олардың кейінгі араласуы Вестфалия бейбіт шартына әкеп соқты, ол ғасырлар бойы императорлық орталық билікті нығайтуға жасалған кез келген күшті әрекеттерді тоқтатты және фрагментацияны қатайтты. Нәтижесінде, Наполеон соғыстары қарсаңында неміс тілінде сөйлейтін аумақтар 300-ден астам саяси бірліктерден тұрды, олардың көпшілігі Киелі Рим империясының құрамына кірді. Алайда, Габсбург монархиясының (тек оның неміс тілінде сөйлейтін кең аумақтары: Сент-Стефан тажының жерлері және Польша-Литва достастығының Австрия бөлігі) және Гогенцоллерн Пруссия Корольдігі (неміс тілінде сөйлейтін бұрынғы Пруссия герцогтығы және Польша-Литва достастығының Пруссия бөлігіндегі неміс тілінде сөйлейтін аумақтар) сондай-ақ, неміс тілінде сөйлейтін швейцар кантондары Империя шекарасының сыртында қалды. Бұл «кіші мемлекеттер» (Kleinstaaterei) деп белгілі болды. Соның салдарынан, 1800 жылға дейін неміс ұлттық санасы қалыптаспады, себебі княздық мемлекеттердің өте тәуелсіз немесе жартылай тәуелсіз болуына байланысты. Киелі Рим империясының көптеген тұрғындары, императордың тікелей басқаруындағылардан басқа, өздерін негізінен Империямен немесе ұлттың баршасымен емес, өз князьдерімен байланыстырды. Алайда, 19 ғасырда көлік және байланыс саласындағы жақсарулар осы аймақтарды жақындастыра бастады.
Ескі империяның ыдырауы
Екінші коалиция соғысында (1798–1802) Бірінші француз империясының Киелі Рим империясына басып кіруі, Наполеон Бонапарттың империяны және одақтас күштерді талқандауымен аяқталды. Луневиль келісімдері (1801) және 1803 жылғы медиатизация шіркеулік княздіктерді секуляризациялады және көптеген еркін императорлық қалаларды жойды, ал осы аумақтар мен олардың халқы династиялық мемлекеттерге қосылды. Бұл ауысу Вюртемберг пен Баден аумақтарын едәуір кеңейтті. 1806 жылы Пруссияға сәтті шабуыл жасап, Үшінші коалиция соғысы барысында Жена-Ауэрштедт шайқасында (1806) Пруссияны жеңгеннен кейін Наполеон Пресбург келісімін диктант етті, ол Киелі Рим империясының ресми таратылуын және император Франциск II-нің оған қатысты номиналды билігінен бас тартуын қамтыды. Наполеон оның орнына Францияның неміс клиенттік мемлекетін – Рейн конфедерациясын құрды, ол жүзден астам ұсақ князьдер мен графтардың медиатизациясын, олардың және жүздеген императорлық рыцарьлардың аумақтарын Конфедерацияның мүше мемлекеттеріне қосылуын қамтамасыз етті. Бірнеше мемлекет Бавария, Саксония немесе Ганновер сияқты патшалықтарға дейін көтерілді. Империя құрамына кіретін көптеген мемлекеттердің империядан ресми түрде бөлінуінен кейін император Киелі Рим империясын таратып жіберді. Франциск II орнынан бас тартып, барлық бұрынғы иеліктерді оған қатысты міндеттерінен босатты және 1804 жылдан бері құрылған Австрия императоры атағын ғана алды.
Наполеонның тұсында неміс ұлтшылдығының өрлеуі
Бірінші француз империясының (1804–1814) гегемониясы тұсында қайта ұйымдастырылған неміс мемлекеттерінде неміс ұлтшылдығы гүлденді. Француз үстемдігі кезінде болған ортақ тәжірибеге байланысты, «Германияны» болашақтағы біртұтас мемлекет ретінде қарастыру үшін түрлі негіздемелер пайда болды. Неміс философы Иоганн Готлиб Фихте үшін мемлекеттердің бірінші, түпнұсқа және шын мәнінде табиғи шекаралары – олардың ішкі шекаралары. Бір тілде сөйлейтін адамдар табиғаттың өзімен көзге көрінбейтін көптеген байланыстармен біріктіріледі, тіпті ешбір адамның өнері басталар алдында; олар бір-бірін түсінеді және өздерін одан әрі айқын түсіндіруге қабілетті; олар бірге жатады және табиғатынан біртұтас және ажырамас. Ортақ тіл ұлттың негізі ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ 19 ғасыр Германиясының заманауи тарихшылары атап өткендей, осы бірнеше жүз мемлекетті біріктіру үшін тілдік ұқсастық жеткіліксіз болды. Француз гегемониясы жылдарында неміс тілінде сөйлейтін Орталық Еуропаның тәжірибесі француз басқыншыларын жою және өз жерлерін қайта бақылауға алу үшін ортақ мақсатқа ұмтылу сезімін күшейтті. Наполеонның Польшадағы науқандары (1806–07), оның Пруссияның басып алған поляк аймақтарының есебінен поляк мемлекеттілігінің бір түрін (Варшава герцогтігін) қайта құру туралы шешімі, сондай-ақ оның Пиреней түбегіндегі, Батыс Германиядағы науқандары және 1812 жылы Ресейге жасаған апатты шабуылы көптеген немістерді – ханзадаларды да, шаруаларды да – ашуландырды. Наполеонның Континенттік жүйесі Орталық Еуропа экономикасын құлдыратуға айналды. Ресейге жасалған шабуылға Германия жерлерінен шамамен 125 000 сарбаз қатысты, ал осы әскердің жоғалуы көптеген немістерді, жоғары да, төмен де шыққандарды, Наполеонның ықпалынан азат Орталық Еуропаны көруге жетеледі. Lützow Free Corps сияқты студенттік жасақтардың құрылуы осы тенденцияны көрсетеді. Ресейдегі сәтсіздік француз князьдеріне деген француз билігін әлсіретті. 1813 жылы Наполеон неміс мемлекеттерін француз орбитасына қайтару үшін науқан ұйымдастырды; одан кейінгі Азаттық соғысы ұлы Лейпциг шайқасында, сондай-ақ Ұлттар шайқасы ретінде белгілі болды, аяқталды. 1813 жылдың қазан айында үш күн бойы 500 мыңнан астам жауынгер қатыгез шайқасқа түсті, бұл 19 ғасырдың ең ірі Еуропалық құрлықтағы шайқасына айналды. Бұл шайқаста Австрия, Пруссия, Ресей, Саксония және Швеция коалициясы жеңіске жетті. Нәтижесінде Рейн конфедерациясы ыдырады және француз кезеңі аяқталды. Жеңіс коалиция күштерін Наполеонды Рейн арқылы қууға ынталандырды; оның әскері мен үкіметі құлдырады, ал жеңіске жеткен коалиция Наполеонды Эльбаға қамауға алды. 1815 жылғы 100 күн деп аталатын қысқаша Наполеондық қайта орнату кезінде жетінші коалиция күштері, соның ішінде Веллингтон герцогының басқаруымен ағылшын-одақтас әскері және Гебхард фон Блюхердің басқаруымен пруссиялық әскері Ватерлоода (18 маусым 1815 ж.) жеңіске жетті. Блюхер әскерлерінің маңызды рөлі, әсіресе, бір күн бұрын Лигнидегі шайқас алаңынан шегінгеннен кейін, француз әскеріне қарсы шайқастың бағытын өзгертуге көмектесті. Пруссиялық кавалерия 18 маусым күні кешке жеңілген француз әскерін қуды, одақтастардың жеңісін бекітті. Неміс тұрғысынан алғанда, Блюхер әскерлерінің Ватерлоодағы және Лейпцигтегі бірлескен әрекеттері мақтаныш пен құлшыныс тудырды. Бұл түсінік 19 ғасырдың соңында пруссиялық ұлтшыл тарихшылар тарапынан жарияланған Боруссия мифінің негізгі құрауыш бөлігіне айналды.
The first, original, and truly natural boundaries of states are beyond doubt their internal boundaries. Those who speak the same language are joined to each other by a multitude of invisible bonds by nature herself, long before any human art begins; they understand each other and have the power of continuing to make themselves understood more and more clearly; they belong together and are by nature one and an inseparable whole. A common language may have been seen to serve as the basis of a nation, but as contemporary historians of 19th century Germany noted, it took more than linguistic similarity to unify these several hundred polities. The experience of German speaking Central Europe during the years of French hegemony contributed to a sense of common cause to remove the French invaders and reassert control over their own lands. The Napoleon's campaigns in Poland (1806–07) resulting in his decision to re establish a form of Polish statehood (the Duchy of Warsaw) at the cost of also Prussian conquered Polish territories, as well as his campaigns on Iberian Peninsula, in western Germany, and his disastrous invasion of Russia in 1812 disillusioned many Germans, princes and peasants alike. Napoleon's Continental System nearly ruined the Central European economy. The invasion of Russia included nearly 125,000 troops from German lands, and the loss of that army encouraged many Germans, both high and low born, to envision a Central Europe free of Napoleon's influence. The creation of student militias such as the Lützow Free Corps exemplified this tendency. The debacle in Russia loosened the French grip on the German princes. In 1813, Napoleon mounted a campaign in the German states to bring them back into the French orbit; the subsequent War of Liberation culminated in the great Battle of Leipzig, also known as the Battle of Nations. In October 1813, more than 500,000 combatants engaged in ferocious fighting over three days, making it the largest European land battle of the 19th century. The engagement resulted in a decisive victory for the Coalition of Austria, Prussia, Russia, Saxony, and Sweden. As a result, the Confederation of the Rhine collapsed and the French period came to an end. Success encouraged the Coalition forces to pursue Napoleon across the Rhine; his army and his government collapsed, and the victorious Coalition incarcerated Napoleon on Elba. During the brief Napoleonic restoration known as the 100 Days of 1815, forces of the Seventh Coalition, including an Anglo Allied army under the command of the Duke of Wellington and a Prussian army under the command of Gebhard von Blücher, were victorious at Waterloo (18 June 1815). The critical role played by Blücher's troops, especially after having to retreat from the field at Ligny the day before, helped to turn the tide of combat against the French. The Prussian cavalry pursued the defeated French in the evening of 18 June, sealing the allied victory. From the German perspective, the actions of Blücher's troops at Waterloo, and the combined efforts at Leipzig, offered a rallying point of pride and enthusiasm. This interpretation became a key building block of the Borussian myth expounded by the pro Prussian nationalist historians later in the 19th century.
Вена конгресі және неміс дуализмі
Наполеон жеңілгеннен кейін Вена конгресі билік тепе-теңдігіне негізделген жаңа еуропалық саяси-дипломатиялық жүйе құрды. Бұл жүйе Еуропаны ықпал ету аймақтарына қайта ұйымдастырды, бұл кейбір жағдайларда немістер мен итальяндықтар сияқты түрлі ұлттардың мүдделерін шектеді. Жалпы алғанда, кеңейтілген Пруссия және 1803 жылғы медиатизацияланған аумақтардан құралған 38 мемлекет Австрия империясының ықпал ету аймағына біріктірілді. Конгресс Австрия басшылығымен еркін неміс конфедерациясын (1815–1866) құрды, оның "Федералды диетасы" (Бундестаг немесе Бундесвершауг деп аталатын, тағайындалған басшылардың жиналысы) Франкфурт-на-Майне қаласында өткізілді. Оның шекарасы бұрынғы Киелі Рим империясының шекарасына ұқсас болды (бірақ кейбір ерекшеліктер болды, мысалы, Конфедерациядағы Пруссия аумағына Лауенбург және Бютов жерлерінің бұрынғы поляк аймақтары мен Драгеймнің бұрынғы староствосы қосылды, ал Австрия бөлігі 1818–1850 жылдары Ошвицим және Затор герцогтықтарының бұрынғы поляк аймақтарын қамтыды), яғни Пруссия мен Австрияның үлкен бөліктері конфедерациядан тыс қалды. Габсбургтердің дәстүрлі императорлық мәртебесін мойындап, Австрия императорлары осы парламенттің номиналды президенттері болды. "Диета" (Ассамблея немесе Парламент) деген атауға қарамастан, бұл институтты кең ауқымды немесе халықтан сайланған өкілдер тобы деп қарастыруға болмайды. Көптеген мемлекеттерде конституция болмады, ал Баден герцогтігі сияқты мемлекеттерде сайлау құқығы қатаң мүліктік талаптарға негізделген, ол тиімді түрде еркек халықтың аз бөлігіне ғана мүмкіндік берді.
Қайта ұйымдастыру мәселелері
Проблемалық тұрғыдан алғанда, Австрияның үстемдігі Империя саясатында Пруссияның 18 ғасырдағы өркендеуін ескермеді. Бұл тиімсіз шешім Пруссияның жалпы жүйедегі жаңа мәртебесін көрсетпеді. Пруссия армиясы 1806 жылғы Йена-Ауэрштедт шайқасында күйрегенімен, Ватерлоо шайқасында керемет қайта оралды. Осының салдарынан Пруссия басшылары неміс саясатында шешуші рөл атқаратынын күтті. Бранденбург сайлаушы ханзадасы осы ғасырдың басында Пруссия патшасы атанғаннан бері олардың иеліктері мұрагерлік және соғыс арқылы үнемі кеңейіп келді. Пруссияның біріккен күші Польшаның бөлінісі, Австрия мұрагерлік соғысы және Ұлы Фридрих тұсындағы Жеті жылдық соғыс кезінде ерекше көзге түсті. Мария Тереза мен Иосиф Габсбургтер Киелі Рим империясындағы үстемдігін қайта орнатуға тырысқанда, Фридрих 1785 жылы Фюрстенбунд (Княздар одағы) құру арқылы қарсы тұрды. Австрия-Пруссиялық дуализм ежелгі Империя саясатында терең тамырлар тартқан. Бұл күш теңгерімінің маневрлері Бавария мұрагерлік соғысы, немесе қара халық арасында "Картоп соғысы" деп аталған арқылы бейнеленді. Киелі Рим империясы жойылғаннан кейін де бұл бәсекелестік 19 ғасырдағы ұлтшылдық қозғалыстардың өсуі мен дамуына ықпал етті.
Қазандық
Австрия мен Пруссияның полициялық мемлекеттерінің және Вена конгресі мен 1848 жылғы Германиядағы төңкерістер арасындағы кең ауқымды цензура кезеңі кейіннен «наурыздан бұрынғы кезең» (Vormärz) деп белгілі болды, бұл атау 1848 жылғы наурыз айына сілтеме жасайды. Осы кезеңде еуропалық либерализм күш алды; күн тәртібінде экономикалық, әлеуметтік және саяси мәселелер тұрды. «Наурыздан бұрынғы кезеңдегі» еуропалық либералдардың көпшілігі ұлтшылдық принциптер негізінде бірігуді, капитализмге өтуді, еркектердің сайлау құқығын кеңейтуді және басқа да мәселелерді қолдады. Олардың «радикалдығы» еркектердің сайлау құқығына қатысты көзқарастарына байланысты болды: сайлау құқығының шеңбері неғұрлым кең болса, соғұрлым радикалды көзқарас. Наполеон дәуіріндегі немістердің тәжірибесімен ынталандырылған және бастапқыда либерализммен байланысты болған неміс ұлтшылдығының күшеюі неміс мемлекеттеріндегі саяси, әлеуметтік және мәдени қатынастарды өзгертіп, жаңаша бейімдеді. Осы тұрғыда, оның тамырларын Наполеон дәуіріндегі немістердің тәжірибесінде табуға болады. Сонымен қатар, 1813 жылғы неміс жорығы кезінде берілген жасырын және кейде ашық уәделер халықтық билік пен саяси процеске кең қатысу үмітін тудырды, бірақ бейбітшілік орнағаннан кейін бұл уәделердің көп бөлігі орындалмады.
Либералды ұлтшылдықтың пайда болуы және консервативті жауап
Консервативті реакцияға қарамастан, бірлік идеясы неміс тілінде сөйлейтін елдерде халық егемендігі туралы ұғымдармен бірікті. 1817 жылдың қазан айында Вартабург қамалында өткен студенттік ұйымдар мен халықтық демонстрациялар Орталық Еуропаның неміс тілінде сөйлейтін халқы арасында бірлік сезімін күшейтуге үлкен үлес қосты. 1817 жылғы Вартабург фестивалінде студенттер арасында алғашқы нақты қозғалыстар қалыптасты – бауырластықтар мен студенттік ұйымдар құрылды. Қара, қызыл және алтын түстер осының символы болды. Студенттік ұйымдардың үгіт-насихаты Клеменс Венцель, принц фон Меттерних сияқты консервативті көшбасшыларды ұлттық сезімнің күшеюінен қорқытты. 1819 жылдың наурыз айында неміс драматургы Август фон Котцебуені бірігуді көздеген радикалдық студент өлтіргеннен кейін, 1819 жылдың 20 қыркүйегінде Карлсбад жарлықтары жарияланды, ол ұлтшыл қозғалыстың интеллектуалдық жетекшілігіне кедерес келтірді. Меттерних консервативтілердің өлтіруге байланысты ашуын пайдаланып, баспасөзді одан әрі шектеуге және либералдық және ұлтшыл қозғалыстарды қысымға салуға бағытталған заңдарды қабылдады. Осының салдарынан, бұл жарлықтар Burschenschaften-ді жасырын қызметке көшірді, ұлтшыл материалдарды жариялауды шектеді, баспасөз бен жеке хат-хабарларды цензуралауды кеңейтті және университет профессорларына ұлтшыл талқылауды ынталандыруға тыйым салды. Бұл жарлықтар Иоганн Иосиф фон Гёррес жазған «Германия және революция» (1820) атты памфлетіне қатысты болды, онда ол реакциялық шаралар арқылы қоғамдық пікірді еркін білдіруді басудың мүмкін емес және қажетсіз екенін мәлімдеді. 1832 жылдың мамыр айында өткен Хамбах фестиваліне 30 000-нан астам адам қатысты. Ол аудандық жәрмеңке ретінде жарнамаланды, оның қатысушылары бауырластық, бостандық және ұлттық бірлікке құрмет көрсетті. Салтанатқа қатысушылар төмендегі қалада жиналып, Баварияның Пфальц провинциясындағы Хамбах қаласынан жоғарыда орналасқан Хамбах қамалының қираған жерлеріне қарай шеру тартты. Байрақтарды алып жүріп, барабан соғып, ән шырқап, қатысушылар таңертеңгі және күндізгі уақыттың көп бөлігін қамал алаңына жетуге жұмсады, онда олар консервативті және радикалды саяси спектрдегі ұлтшыл спикерлердің сөздерін тыңдады. Сөздердің жалпы мазмұны 1830-шы жылдардағы неміс ұлтшылдығы мен шілде революциясының француз ұлтшылдығы арасындағы маңызды айырмашылықты көрсетті: неміс ұлтшылдығы халықты тәрбиелеуге бағытталған; халыққа не қажет екендігі туралы білім берілгеннен кейін, олар оны іске асырады. Хамбах риторикасы неміс ұлтшылдығының бейбіт сипатын баса көрсетті: мәселе баррикадалар салу емес, француз ұлтшылдығының ерекшелігі, ал топтар арасындағы эмоционалдық байланыстарды құру. 1819 жылы Котцебуе өлтірілгеннен кейін Меттерних Хамбахтағы халықтық демонстрацияны консервативті әлеуметтік саясатты ілгерілету үшін пайдаланды. 1832 жылдың 28 маусымындағы «Алты бап» монархиялық биліктің қағидасын қайта растады. 5 шілдеде Франкфурт диетасы цензура, саяси ұйымдарды шектеу және басқа да қоғамдық қызметті шектеу туралы қолданыстағы ережелерді қайталайтын қосымша 10 бапқа дауыс берді. Бұған қоса, мүше мемлекеттер тәртіпсіздікке ұшыраған кез келген үкіметке әскери көмек көрсетуге келісті. Бавария армиясының жартысын басқарған ханзада Вреде провинцияны «бағындыру» үшін Пфальцке аттанды. Бірнеше бақытсыз Хамбах спикерлері тұтқындалды, сотталды және түрмеге жабылды; олардың бірі, Карл Генрих Брюггеман (1810-1887), құпия Burschenschaft өкілі және заң студенті, Пруссияға жіберілді, онда ол алдымен өлім жазасына кесілді, бірақ кейін кешірілді. Маңыздысы, 1817 жылғы Вартабург митингісі де, 1832 жылғы Хамбах фестивалі де бірігудің нақты бағдарламасын ұсынбады. Хамбахта көптеген спикерлердің ұстанымдары олардың әртүрлі мақсаттарын көрсетті. Бірлік идеясымен ғана біріктірілген олардың осы мақсатқа жетудің нақты жоспарлары болмады, керісінше, халық дұрыс тәрбиеленсе, өз бетінше бірігуге әкеледі деген тұманды идеяға сүйенді. Көлемді сөздер, байрақтар, қуанған студенттер және пикниктер жаңа саяси, бюрократиялық немесе әкімшілік құрылымға айналмады. Көптеген адамдар конституцияның қажеттілігі туралы айтқанмен, мұндай құжат талқылаулардың нәтижесінде пайда болған жоқ. 1848 жылы ұлтшылдар бұл мәселені шешуге тырысты.
Экономика және кеден одағы
Германиядағы ұлтшылдықтың өршуіне бірнеше басқа да факторлар кедергі келтірді. Адамның жасаған факторларына Германия конфедерациясының мүшелері арасындағы саяси бәсекелестік, әсіресе австриялықтар мен пруссиялықтар арасындағы бәсекелестік, коммерциялық және сауда мүдделері арасындағы әлеуметтік-экономикалық бәсекелестік, сондай-ақ ескі жер иеленушілер мен аристократиялық топтардың мүдделері кірді. Табиғи факторларға 1830-шы жылдардың басында және 1840-шы жылдары болған кең ауқымды құрғақшылық, ал 1840-шы жылдары азық-түлік дағдарысы жатты. Өнеркәсіп пен өндірістің өзгеруіне байланысты, адамдар жұмыс іздеп ауылдар мен шағын қалалардан шығып, апта ішінде қалаларда жұмыс істеп, демалыс күндері бір жарым күнге үйлеріне оралатын болды. Қарапайым халықтың экономикалық, әлеуметтік және мәдени жағдайының өзгеруі, экономиканың өзгеруінің қиындықтары және метеорологиялық апаттардың салдары Орталық Еуропадағы проблемалардың күшеюіне себеп болды. Көптеген үкіметтердің 1840 жылдардың ортасындағы азық-түлік дағдарысын, картоптың қурауынан (Ұлы Ирландия ашаршылығымен байланысты) және бірнеше жыл қатарынан жаман ауа-райынан туындаған қиындықтарды шеше алмауы, көптеген адамдарды байлар мен билік иелері олардың проблемаларына мүкіндік танытпайды деп ойлауға итермеледі. Биліктегілер жұмысшы табының арасындағы наразылықтың күшеюі, саяси және әлеуметтік қозғалыстар мен интеллигенцияның наразылығына алаңдады. Цензура, айыппұлдар, түрмеге жабу немесе жер аудару ешқандай сынды тоқтата алмады. Сонымен қатар, Австрия мен Пруссияның бірігуге қол жеткізген жағдайда жетекші болуды қалағандары анық болды. Германия мемлекеттерін экономикалық жағынан біріктіруде маңызды рөл атқаратын Zollverein құрылуы, экономикалық біртіндептіктің сезімін күшейтуге көмектесті. Бастапқыда 1818 жылы Пруссияның қаржы министрі Ханс фон Бюловтың Пруссияның кедендік одағы ретінде жобалаған Zollverein, көптеген Пруссия және Гогенцоллерн аймақтарын біріктірді. Келесі 30 жылдың (және одан да көп) ішінде басқа Германия мемлекеттері де оған қосылды. Одақ Германия мемлекеттері арасындағы протекционистік кедергілерді азайтуға көмектесті, әсіресе шикізат пен дайын өнімдерді тасымалдауды жақсартты, бұл аумақтық шекаралар арқылы тауарларды тасымалдауды жеңілдетті және шикізатты сатып алу, тасымалдау және сату құнын төмендетті. Бұл, әсіресе, Рейнланд, Саар және Рур аймақтарында орналасқан жаңа өнеркәсіптік орталықтар үшін маңызды болды. Жағалаудан алыс орналасқан мемлекеттер Zollverein-ге ертерек қосылды. Оңтүстік Германия мемлекеттері үшін мүше болмау маңыздырақ болды, өйткені Zollverein-нің сыртқы тарифтері кедендік теңіз жағалауына еркін кіруге кедергі келтірді (бұл халықаралық нарықтарға қол жеткізуге мүмкіндік берді). Осылайша, 1836 жылға қарай, Австриядан басқа, Пруссияның оңтүстігіндегі барлық мемлекеттер Zollverein-ге қосылды. Керісінше, жағалау мемлекеттерінің халықаралық саудаға кедергісіз қолжетімділігі болды және олар тұтынушылар мен өндірушілерге Zollverein кедендік шекарасында болған жағдайда төлейтін импорттық баж салығын жүктегісі келмеді. Солтүстік жағалаудағы Ганновер 1834 жылы Брансвикпен, ал 1836 жылы Ольденбургпен бірге өзінің кедендік одағын құрды. Дайын өнімдер мен шетелден алынған шикізатқа сыртқы тарифтер Zollverein ставкаларынан төмен болды. Брансвиг 1842 жылы Zollverein кедендік одағына қосылды, ал Ганновер мен Ольденбург 1854 жылы ғана қосылды. 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысынан кейін Шлезвиг, Холштейн және Лауенбург Пруссияға қосылды және осылайша кедендік одаққа да қосылды, ал екі Мекленбург штаты мен Гамбург және Бремен қалалары халықаралық саудаға байланысты болғандықтан кеш қосылды. Мекленбургтер 1867 жылы, ал Бремен мен Гамбург 1888 жылы қосылды. Карл Бедекер Орталық Еуропаның әр түрлі қалалары мен аймақтарына арналған жол көрсеткіштерді жазды, онда тұруға болатын жерлер, келуге болатын жерлер және қамалдардың, шайқас алаңдарының, атақты ғимараттардың және атақты адамдардың қысқаша тарихы көрсетілген. Сондай-ақ, қашықтықтар, баруға болмайтын жолдар және жүріп өтуге болатын жолдар туралы да жазды. Аугуст Генрих Хоффман фон Фаллерслебеннің сөздері неміс халқының тілдік бірлігін ғана емес, сонымен қатар географиялық бірлігін де білдірді. "Deutschland, Deutschland über Alles" деп аталатын "Das Lied der Deutschen" ("Немістер әні") ресми гимнінде Фаллерслебен Германия мемлекеттеріндегі билеушілерді неміс халқының біріктіретін ерекшеліктерін мойындауға шақырды. Макс Шнекенбургердің "Die Wacht am Rhein" ("Рейн сақшысы") сияқты басқа да патриоттық әндер географиялық кеңістікке назар аударуды бастады, "немістік" ұғымын ортақ тілмен шектемеді. Шнекенбургер "Рейн сақшысын" француздықтар Рейн Францияның "табиғи" шығыс шекарасы деп мәлімдегеніне жауап ретінде жазды. "Жақын Отан, жақын Отан, көңіліңді тыныштандыр / Рейнде сақшы адал тұр" деген қосымшада және Николаус Беккердің "Das Rheinlied" ("Рейн әні") сияқты басқа да патриоттық өлеңдерде немістер өздерінің аумақтық Отанына қорғауға шақырылды. 1807 жылы Александр фон Гумбольдт ұлттық сипаттың географиялық ықпалға байланысты екенін, ландшафт пен халықты байланыстырғанын айтты. Бұл идеямен бірге, ескі қамалдар мен тарихи орындарды сақтауға бағытталған қозғалыстар пайда болды, және олар әсіресе Франция мен Испаниямен көптеген қақтығыстар болған Рейнландқа назар аударды.
Неміс революциялары мен 1848-1849 жылғы поляк көтерілісі
1848–49 жылдардағы кеңінен тараған, негізінен неміс революциялары Германияны бірыңғай конституциямен біріктіруді мақсат етті. Революционерлер түрлі мемлекеттік үкіметтерге, әсіресе Рейнландтағы үкіметтерге конституция жобасын дайындауға жауапты болатын парламенттік жиын құру үшін қысым көрсетті. Соңында, солшыл революционерлердің көпшілігі осы конституцияның жалпы еркек сайлау құқығын, тұрақты ұлттық парламентті және Пруссия королінің басшылығымен біріккен Германияны орнататынына үміттенді. Пруссия неміс мемлекеттерінің ең күштісі болғандықтан, сонымен қатар географиялық тұрғыдан ең ірісі болғандықтан, бұл ең логикалық бағыт сияқты көрінді. Осы уақытта оңшыл революционерлер өз мемлекеттерінде сайлау құқығын кеңейтуді және мүмкін болса, еркін бірігуді көздеді. Ақырында, Пруссияға қосылған Польша территориясының бөлігінде тұратын поляк көпшілігі өз азаттық күресін жалғастырды.
Франкфурт Парламенті
Олардың қысымы әртүрлі сайлауларға әкелді, олар әртүрлі дауыс беру құқығына негізделген, мысалы, Пруссияның үш топтық сайлау жүйесі, ол төленген салық мөлшеріне қарай дауыс салмағын анықтады, соның салдарынан кейбір сайлаушы топтары – негізінен бай, жер иелері – үлкен өкілдік құқығына ие болды. 1849 жылдың 27 наурызында Франкфурт Парламенті Паульскирхен конституциясын (Изге Пауль шіркеуінің конституциясы) қабылдады және келесі айда Пруссия королі Фридрих Вильгельм IV-ке кайзер (император) атағын ұсынды. Ол түрлі себептермен бас тартты. Ол ашық түрде, нақты мемлекеттердің – яғни князьдердің – келісімінсіз тәжді қабылдай алмайтынын мәлімдеді. Ол Германия князьдерінің қарсылығынан және Австрия мен Ресейдің әскери араласуынан қорқыныш сезінді. Сонымен қатар, ол халық сайлаған парламенттен тәж қабылдау идеясына қарсы тұрды: ол "балшықтан жасалған" тәжді қабылдамайтын еді. Либералдар еңсеруге тырысқан егемендік және саяси қатысу мәселелерінің көпшілігін сақтап қалған сайлау талаптарына қарамастан, Франкфурт Парламенті конституция жобасын жасап, шағын Германия шешімі бойынша келісімге келді. Либералдар іздеген біртұтас болуға қол жеткізе алмаса да, олар неміс князьдерімен көптеген конституциялық мәселелер бойынша жұмыс істеп, реформалар бойынша олармен ынтымақтастық жасай отырып, жартылай жеңіске жетті.
1848-1849 жылдардағы Германия империясының ретроспективті талдауы
Неміс тарихын зерттеушілер Франкфурт Парламентінің жетістіктері мен сәтсіздіктері неміс ұлтын құрудың тарихнамалық түсіндірмелеріне қалай әсер еткендігі туралы ондаған жылдар бойы пікір таласып келеді. Ұлы соғыстан кейін пайда болған және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күш алған бір мектеп, Франкфурт Парламентіндегі неміс либералдарының сәтсіздігінің нәтижесінде буржуазия консерваторлармен (әсіресе консервативті Юнкерлермен – жер иеленушілер) келісімге келгенін, ал бұл 20-ғасыр неміс тарихының «ерекше жолы» (Sonderweg) деп аталатын жолға әкелді деп санайды. Бұл аргумент бойынша, 1848 жылы бірігуге қол жеткізе алмау 1871 жылы ұлттық мемлекеттің кешігіп құрылуына, ал бұл өз кезегінде оң ұлттық құндылықтардың дамуын тежеді. Гитлер неміс халқын ұлы ұлты үшін барлығын құрбан етуге шақырды, бірақ оның режимі неміс ұлтшылдығын жасаған жоқ: ол неміс қоғамындағы осы күнге дейін сақталған ішкі мәдени құндылықты ғана пайдаланды. Бұдан әрі, бұл аргумент 1848 жылғы «жетіспеушілік» неміс орта сыныбының жасырын аристократиялық құштарлығын бекітті; салдарынан, бұл топ ешқашан өзіндік саналы модернизация бағдарламасын әзірлемеді. Соңғы зерттеулер бұл идеяны жоққа шығарып, Германияның басқа елдерден гөрі нақты «ерекше жолы» болмағанын, бұл ерекшелік деп аталатын тарихнамалық тұжырымды дәлелдейді. Керісінше, қазіргі тарихшылар 1848 жылды либерал саясаткерлердің нақты жетістіктерінің кезеңі деп санайды. Олардың көптеген идеялары мен бағдарламалары кейіннен Бисмарктің әлеуметтік бағдарламаларына (мысалы, әлеуметтік сақтандыру, білім беру бағдарламалары және сайлау құқығының кеңейтілген анықтамасы) енгізілді. Сонымен қатар, «ерекше жол» тұжырымы басқа елдің жолының (осы жағдайда, Ұлыбританияның жолы) қабылданған норма болып табылады деген негізгі болжамға сүйенеді. Бұл жаңа аргумент британдық орталықтандырылған даму моделінің нормаларына қарсы шығады: Ұлыбританиядағы және басқа «нормальды» мемлекеттердегі (мысалы, Франция немесе АҚШ) ұлттық дамуды зерттеу осы жағдайларда да қазіргі ұлттық мемлекеттің тепе-тең дамымағанын көрсетті. Ол ерекше ерте дамыған жоқ, көбінесе 19 ғасырдың ортасы мен соңында қалыптасқан құбылыс болды. 1990 жылдардың соңынан бері бұл көзқарас кеңінен қабылданды, бірақ кейбір тарихшылар «Sonderweg» талдауын ұлттық социализм кезеңін түсіну үшін әлі де пайдалы деп санайды.
Көңіл-күй салаларының проблемасы: Эрфурт одағы және Ольмуц пунктуациясы
Франкфурт Парламенті таратылғаннан кейін Фридрих Вильгельм IV, генерал Жозеф Мария фон Радовицтің ықпалымен, неміс князьдерінің ерікті келісімі арқылы Австрияны қоспағанда, неміс мемлекеттерінің федерациясы – Эрфурт Одағының құрылуын қолдады. Бұл Пруссияның шектеулі одағы Австрияның басқа неміс мемлекеттеріне қатысты ықпалын жоятын еді. Австрия мен Ресейдің (1815 жылғы келісімдердің кепілдері, ол Еуропаның ықпал аймақтарын белгілеген) біріктірілген дипломатиялық қысымы Пруссияны Моравиядағы Ольмюц қаласында өткен кездесуде Эрфурт Одағынан бас тартуға мәжбүр етті. 1850 жылдың қараша айында пруссиялықтар – әсіресе Радовиц пен Фридрих Вильгельм – Австрия басшылығымен Германия Конфедерациясын қайта құруға келісті. Бұл Ольмюцтің шарты деп аталды, бірақ пруссиялықтар арасында ол «Ольмюцтің жеңілісі» деп танылды. Көрінеу маңызды емес оқиғалар болғанымен, Эрфурт Одағының ұсынысы және Ольмюц шарты неміс мемлекеттеріндегі ықпал мәселесін айқын көрсетті. Сұрақ енді «егер» емес, «қашан» бірігуге байланысты болды, ал қашан бірігу болатыны күшке байланысты еді. Франкфурт Парламентінің бұрынғы мүшесі Иоганн Густав Дройзен мәселені былай қорытындылады: «Біз Германия мәселесінің Пруссия мен Австрия арасындағы қарапайым таңдау екенін жасыра алмаймыз. Осы мемлекеттерде неміс өмірінің оң және теріс полюстері бар – біріншісінде ұлттық және реформалық мүдделер, екіншісінде династиялық және құрылымды бұзушы мүдделер. Германия мәселесі конституциялық мәселе емес, билік мәселесі; және Пруссия монархиясы қазір толығымен неміс, ал Австрияның монархиясы солай бола алмайды». Осы жағдайдағы бірігу негізгі дипломатиялық мәселені тудырады. Германияның (немесе Италияның) бірігуі 1815 жылғы Вена конгресінде құрылған ықпал ету аймақтары жүйесін бұзуы мүмкін еді. Бұл конвенцияның негізгі авторлары Меттерних, Кастлерег және Александр императоры (оның сыртқы істер министрі граф Карл Нессельродемен бірге) Еуропаны теңгерімдестіріп, төрт «үлкен держава» – Ұлыбритания, Франция, Ресей және Австрия кепілдік бергенін ойлап тапты және ұйымдастырды. Францияның ықпал аймағына Пиреней түбегі және Италия мемлекеттеріндегі ықпалдың бір бөлігі кірді. Ресейдің ықпал аймағына Орталық Еуропаның шығыс аймақтары және Балқандағы теңгерімдеу ықпалы кірді. Австрияның ықпал аймағы бұрын Киелі Рим империясының құрамында болған Орталық Еуропаның көптеген аймақтарына дейін кеңейді. Ұлыбританияның ықпал аймағы әлемнің қалған бөлігін, әсіресе теңіздерді қамтыды. Бұл ықпал ету жүйесі неміс және итальян мемлекеттерінің біртұтас болуына емес, бөлінуіне байланысты болды. Сондықтан, бір тудың астында біріккен неміс ұлты маңызды сұрақтар тудырды. Неміс халқының кім болатыны немесе неміс ұлтының шекарасы қаншалықты созылатыны туралы нақты анықтама болған жоқ. Сондай-ақ, «Германияны» кім ең жақсы басқарып, қорғайтыны туралы да белгісіздік болды, ол қалай анықталса да. Әр топ бұл мәселеге әртүрлі шешімдер ұсынды. «Кіші Германия» (Kleindeutschland) шешімінде неміс мемлекеттері пруссиялық Гогенцоллерлердің басшылығымен біріктіріледі; ал «Үлкен Германия» (Grossdeutschland) шешімінде неміс мемлекеттері Австрияның Габсбургтарының басшылығымен біріктіріледі. Бұл дау, 1701 жылы Пруссия Корольдігі құрылғаннан бері неміс мемлекеттерінің саясатына және австро-пруссиялық дипломатиясына үстемдік еткен неміс дуализмі туралы пікірталастың соңғы кезеңі, келесі жиырма жыл ішінде шешімін табады.
We cannot conceal the fact that the whole German question is a simple alternative between Prussia and Austria. In these states, German life has its positive and negative poles—in the former, all the interests [that] are national and reformative, in the latter, all that are dynastic and destructive. The German question is not a constitutional question but a question of power; and the Prussian monarchy is now wholly German, while that of Austria cannot be. Unification under these conditions raised a basic diplomatic problem. The possibility of German (or Italian) unification would overturn the overlapping spheres of influence system created in 1815 at the Congress of Vienna. The principal architects of this convention, Metternich, Castlereagh, and Tsar Alexander (with his foreign secretary Count Karl Nesselrode), had conceived of and organized a Europe balanced and guaranteed by four "great powers": Great Britain, France, Russia, and Austria, with each power having a geographic sphere of influence. France's sphere included the Iberian Peninsula and a share of influence in the Italian states. Russia's included the eastern regions of Central Europe and a balancing influence in the Balkans. Austria's sphere expanded throughout much of the Central European territories formerly held by the Holy Roman Empire. Britain's sphere was the rest of the world, especially the seas. This sphere of influence system depended upon the fragmentation of the German and Italian states, not their consolidation. Consequently, a German nation united under one banner presented significant questions. There was no readily applicable definition for who the German people would be or how far the borders of a German nation would stretch. There was also uncertainty as to who would best lead and defend "Germany", however it was defined. Different groups offered different solutions to this problem. In the Kleindeutschland ("Lesser Germany") solution, the German states would be united under the leadership of the Prussian Hohenzollerns; in the Grossdeutschland ("Greater Germany") solution, the German states would be united under the leadership of the Austrian Habsburgs. This controversy, the latest phase of the German dualism debate that had dominated the politics of the German states and Austro Prussian diplomacy since the 1701 creation of the Kingdom of Prussia, would come to a head during the following twenty years.
Пруссияның күшейіп келе жатқан күші: Реалполитика
1857 жылы король Фридрих Вильгельм IV инсульт алғандықтан билік жүргізе алмады. Бұл оның інісі Вильгельмнің 1858 жылы Пруссия Корольдігінің регенті болуына әкелді. Осы кезде 1857 жылы Хельмут фон Мольтке Пруссия Бас штабының бастығы, ал 1859 жылы Альбрехт фон Рун Пруссияның соғыс министрі болды. Пруссия әскери құрылымындағы биліктің ауысуы маңызды салдарларға алып келді. Фон Рун мен Вильгельм (әскери құрылымдарға қызығушылық танытқан) прус армиясын қайта ұйымдастыруды бастады, ал Мольтке операциялық басқаруды оңайлату арқылы Пруссияның стратегиялық қорғанысын қайта жобалады. Пруссия армиясының реформалары (әсіресе оларға қаржыландыру) 1860 жылы конституциялық дағдарысқа әкелді, себебі парламент және Вильгельм (өзінің соғыс министрі арқылы) әскери бюджетті бақылауға ұмтылды. 1861 жылы король Вильгельм I таққа отырды, ал 1862 жылы Вильгельм Отто фон Бисмаркты Пруссияның министр-президенті етіп тағайындады. Бисмарк дағдарысты соғыс министрінің пайдасына шешті. 1854–55 жылдардағы Қырым соғысы және 1859 жылғы Италия соғысы Ұлыбритания, Франция, Австрия және Ресей арасындағы қарым-қатынасты күйретіп жіберді. Осы жағдайдың салдарынан Мольтке операциялық жаңартуы, Фон Рун мен Вильгельмнің армияны қайта құруы және Бисмарктің дипломатиясы еуропалық күштер тепе-теңдігінің өзгеруіне ықпал етті. Олардың бірлескен мақсаттары Пруссияны шетелдік дипломатиялық табыстармен, прус әскери күшін қолдану мүмкіндігімен және прагматизммен үйлескен ішкі консерватизммен жетекші неміс мемлекеті ретінде бекітті, бұл Реалполитика деп аталды. Бисмарк Реалполитиканың мәнін 30 қыркүйекте 1862 жылы Пруссия депутаттары палатасының Бюджет комитеті алдында сөйлеген "Қан мен темір" сөзінде білдірді: "Заманның маңызды мәселелері сөздермен және көпшілік шешімдермен шешілмейді – 1848 және 1849 жылдардағы үлкен қателік осы болды, бірақ темір мен қанмен шешіледі". Бисмарктің "темір мен қан" (немесе көбінесе айтылатындай, "қан мен темір") сөздері немістердің қанға және билікке құмарлығының дәлелі ретінде жиі бұрмаланды. Біріншіден, оның "Заманның маңызды мәселелері сөздермен және көпшілік шешімдермен шешілмейді" деген сөзі саяси процеске қарсылық ретінде қабылданады, бірақ Бисмарк мұндай пікірді жақтаған жоқ. Екіншіден, оның қан мен темірге баса назар аударуы Пруссия армиясының теңдесі жоқ әскери күшін ғана емес, екі маңызды аспектіні білдірді: түрлі неміс мемлекеттерінің темір және басқа да соғыс материалдарын өндіруге қабілеттілігі және қажет болған жағдайда осы материалдарды қолдануға дайындығы. 1862 жылы Бисмарк сөз сөйлеген кезде, пангерманизмнің бейбіт рухындағы неміс ұлттық мемлекеті туралы идея 1848 жылғы либералдық және демократиялық сипаттан Бисмарктің консервативті Реалполитикасына қарай өзгерді. Бисмарк біріккен мемлекетті Гогенцоллерн әулетімен байланыстыруға тырысты, бұл кейбір тарихшылар үшін 1871 жылы Германия империясын құруға Бисмарктің маңызды үлесі болып саналады. Германияның әртүрлі мемлекеттерін байланыстыратын шарттар Бисмаркқа біржақты әрекет жасауға тыйым салса да, саясаткер және дипломат ретінде ол мұның іс жүзінде мүмкін емес екенін түсінді. Германия мемлекеттерін біріктіру үшін Бисмаркке бірінші болып Германия мемлекеттерінің біріне соғыс жариялайтын сыртқы жау қажет болды, осылайша барлық немістерді біріктіретін соғысқа себеп болатын жағдай туды. Бұл мүмкіндік 1870 жылы Франко-Пруссия соғысының басталуымен пайда болды. Тарихшылар соғысқа дейінгі оқиғаларда Бисмарктің рөлін ұзақ уақыттан бері талқылап келеді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында пруссиялық тарихшылар тарапынан кеңінен таратылған дәстүрлі көзқарас Бисмарктің ниеті әрқашан Германияның бірігуі болды деп санайды. 1945 жылдан кейінгі тарихшылар ұлттық мемлекетті біріктірудің ұлы жоспарынан гөрі, Бисмарктің соғыс жасау үшін қысқа мерзімді мүмкіндіктерді пайдалануы мен цинизмін көбірек көрсетеді. Мотивациясына қарамастан, 1866 және 1870 жылдардағы оқиғаларды манипуляциялау арқылы Бисмарк Вильгельмнің 1862 жылы оған жүгінуіне себеп болған саяси және дипломатиялық шеберлігін көрсетті. Германияның бірігуіне үш эпизод маңызды болды. Біріншіден, Дания королі Фредерик VII-нің еркек мұрагерлері болмауы 1864 жылы Шлезвигтің екінші соғысына әкелді. Екіншіден, Италияның бірігуі Пруссияға 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысында Австрияға қарсы одақтас болды. Ақырында, Франция Гогенцоллерн әулетінің қоршауынан қорқып, 1870 жылы Пруссияға соғыс жариялады, нәтижесінде Франко-Пруссия соғысы болды. Бисмарктің дипломатиясы мен саяси басшылығы, Фон Рунның әскери реформалары және Фон Мольтке әскери стратегиясы арқасында Пруссия 1815 жылғы бейбіт шартына қол қойған еуропалық мемлекеттердің ешқайсысы Австрияның Орталық Еуропадағы ықпалын қамтамасыз ете алмайтынын көрсетті, осылайша Германияда пруссиялық гегемонияны орнатып, екіұстамалықты аяқтады.
Шлезвиг-Гольштейн мәселесі
Германияны біріктіру сағасының алғашқы эпизоды Бисмарк басшылығымен Шлезвиг-Гольштейн мәселесімен басталды. 1863 жылдың 15 қарашасында Кристиан IX Дания королі және жеке одақта Дания королі ұстаған Шлезвиг, Гольштейн және Лауенбург герцогтығының герцогы болды. 1863 жылдың 18 қарашасында ол Данияның қараша айындағы Конституциясына қол қойды, ол Шлезвиг герцогтығына қолданылатын Селланд заңы мен Ютландия заңының орнына келді және жаңа конституцияны білдірді. Германия Конфедерациясы бұл әрекетті 1852 жылғы Лондон хаттамасын бұзу деп қарастырды, ол Дания Корольдігінің үш тәуелсіз герцогтықтан ерекше мәртебесін баса көрсетті. Германия Конфедерациясы аймақтың этникалық құрамын біріктіруге шақыру ретінде пайдалана алды: Гольштейн мен Лауенбург негізінен неміс текті және күнделікті өмірде неміс тілінде сөйлейтін, ал Шлезвигте маңызды даниялық халқы мен тарихы болды. Қараша айындағы Конституцияны жоюға жасалған дипломатиялық әрекеттер сәтсіз аяқталды және 1864 жылдың 1 ақпанында пруссиялық және австриялық әскерлер Эйдер өзенін кесіп өткенде шайқас басталды. Бастапқыда даниялықтар өз елін Даневирке деп аталатын ежелгі топырақ қабырғасымен қорғауға тырысты, бірақ бұл нәтижесіз болды. Даниялықтар пруссиялық және австриялық біріккен күштерге және олардың заманауи қару-жарақтарына тең келмеді. Иглалы мылтық, қақтығыста қолданылған алғашқы иықтан ату мылтықтарының бірі, пруссиялықтарға осы соғыста да, екі жылдан кейін Австрия-Пруссия соғысында да көмектесті. Бұл мылтық пруссиялық сарбазға жатып тұрып бес рет атуға мүмкіндік берді, ал оның оқ-дәрі салып жүктелетін аналогы бір рет ғана атып, тұрған күйде қайта жүктелуі керек болды. Екінші Шлезвиг соғысы Пруссия мен Австрияның біріккен әскерлерінің жеңісімен аяқталды және екі ел 1864 жылдың 30 қазанында Венада қол қойылған бейбіт келісімде Шлезвиг пен Гольштейнге бақылауды алды.
1866 жылғы Австрия мен Пруссия арасындағы соғыс
Бисмарктің біріктіруге жасаған әрекеттерінің екінші кезеңі 1866 жылы болды. Жаңа құрылған Италиямен бірлесіп, Бисмарк Австрияның Пруссияға соғыс жариялауына жағдай жасады. Соғысқа дайындық шараларының маңызды бөлігі Франкфуртта өтті, онда екі ел парламенттегі барлық неміс мемлекеттерінің өкілі ретінде сөйлейтінін мәлімдеді. 1866 жылғы сәуірде Пруссияның Флоренциядағы өкілі Италия үкіметімен құпия келісімге келді, оған сәйкес екі мемлекет те Австрияға қарсы соғыста бір-біріне көмектесуге міндеттенді. Сол күні Франкфурт жиналысында Пруссия делегаты ұлттық конституция, тікелей сайланатын ұлттық диета және барлық азаматтарға сайлау құқығын қарастыратын жоспар ұсынды. Неміс либералдары бұл жоспарға күмәнмен қарады, себебі олар Бисмарктің Пруссия Ландтагымен (Мемлекеттік парламент) арасындағы қиын және түсініксіз қарым-қатынасын көрген еді. Бұл күмәнданушылар бұл ұсынысты реформалардың прогрессивті бағдарламасы емес, Пруссияның күшін арттыруға бағытталған амал деп есептеді.
Жақ таңдау
Ұсынылған ұлттық конституция туралы пікірталас 1866 жылдың сәуір айында Венаға Тирольдегі және Венеция шекарасының жанындағы итальяндық әскерлердің қозғалысы туралы хабар жеткенде мәнсіз болды. Австрия үкіметі оңтүстік аймақтарда жартылай жұмылдыруға бұйрық берді, ал итальяндықтар толық жұмылдыруға бұйрық беріп жауап қайырды. Ақылға қонымды ойлау мен әрекет етуге шақыруларға қарамастан, Италия, Пруссия және Австрия қарулы қақтығысқа қарай асықты. 1 мамырда Вильгельм фон Мольткеге пруссиялық қарулы күштерге басшылық етуге тапсырыс берді, ал келесі күні ол толыққанды жұмылдыруды бастады. Diet-те Mittelstaaten (Бавария, Вюртемберг, Баден және Гессеннің ұлы герцогтықтары, Саксония-Веймар, Саксония-Майнинген, Саксония-Кобург және Нассау герцогтықтары) деп белгілі болған орташа өлшемді мемлекеттер тобы Конфедерация ішінде толық демобилизацияны қолдады. Бұл жеке үкіметтер Габсбургтерге қарсы қолдау табу үшін Бисмарк қолданған тартымды уәделер мен сырттай (немесе тікелей) қауіп-қорқытулардың күшті үйлесімін қабылдамады. Пруссияның соғыс кабинеті Габсбургтерге қарсы неміс мемлекеттері арасындағы жалғыз қолдаушыларының Бранденбургпен шектесетін екі шағын княздық екенін түсінді, олардың әскери күші мен саяси ықпалы шектеулі болды: Мекленбург-Шверин және Мекленбург-Штрелиц ұлы княздықтары. Олар сондай-ақ Пруссияның шетелдегі жалғыз одақтасы Италия екенін түсінді. Пруссияның күшті қарулы тактикасына қарсылық басқа әлеуметтік және саяси топтарда көрінді. Германияның барлық аймақтарында қалалық кеңестер, бірыңғай мемлекетті жақтаған либералды парламент мүшелері және бірігуден үлкен пайда көретін сауда палаталары Пруссия мен Австрия арасындағы соғысқа қарсы болды. Олар мұндай қақтығыс тек патшалық әулеттердің мүддесіне қызмет етеді деп сенді. Олардың өзінің мүдделері, олар "азаматтық" немесе "буржуазиялық" деп түсінгендей, ескерілмейтіндей сезілді. Халық пікірі де пруссиялық үстемдікке қарсы болды. Рейн бойындағы католиктер, әсіресе Кельн сияқты көпұлтты аймақтарда және тығыз қоныстанған Рур аймағында Австрияны қолдауын жалғастырды. Көктемнің соңына қарай, маңызды мемлекеттердің көпшілігі Берлиннің неміс мемлекеттерін күшпен қайта ұйымдастыру әрекетіне қарсы шықты. Пруссия кабинеті Германияның бірлігін билік мәселесі және кімнің осы билікті қолдануға күші мен ниеті бар деген сұрақ ретінде қарастырды. Ал Франкфурт ассамблеясындағы либералдар Германияның бірлігін көптеген тараптар арасында билікті бөлуге әкелетін келіссөздер процесі ретінде қарастырды.
Австрия оқшауланды
Бірнеше неміс мемлекеті бастапқыда Австрия тарапына бірақ, олар қорғанысқа шегініп, пруссиялық әскерлерге қарсы тиімді шаралар қолданбады. Сондықтан Австрия армиясы тек Саксонияның қолдауымен, технологиялық тұрғыдан басым пруссиялық армияға қарсы тұрды. Франция көмекке уәде берді, бірақ ол кеш келді және жеткіліксіз болды. Австрияның жағдайын қиындата түскендей, Австрияның оңтүстік шекарасындағы Италияның әскер жинауы, пруссиямен шайқас үшін күштерді бұрып, үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысын Венеция және Адриатика теңізіндегі екінші майданда жүргізуге мәжбүр етті. Ресейдің Австрия жағындағы қақтығысқа араласуын болдырмау үшін жылдам бейбітшілікке қол жеткізу маңызды болды. Садова ауылының жанындағы Кенигграц шайқасында Фридрих Карл және оның әскерлері кешігіп, қате жерге келді. Бірақ келген соң, ол әскерлеріне дереу шайқасқа түсуге бұйрық берді. Шайқас Пруссияның шешуші жеңісімен аяқталды және Габсбургтерді соғысты Прага бейбіт шартымен аяқтауға мәжбүр етті, бұл «Австриясыз Германия» немесе «Шағын Германия» шешімінің негізін қалады.
Біріккен мемлекетті құру
Саяси географияда, «Германия» деп айтуға болатын нақты бір мемлекет жоқ. Неміс халқы қоныстанған патшалықтар, ұлы герцогтықтар, герцогтықтар мен княздықтар бар, және әрқайсысы дербес басшымен, мемлекеттік құрылымның барлық механизмдерімен жеке басқарылады. Бірақ, немістерді бір ұлы ұлтқа біріктіруге және ұлттық сезімді күшейтуге бағытталған табиғи тенденция бар, оны бір ортақ басшы ұлттық бірлік ретінде басқаруға ұмтылады.
Прага және Солтүстік Германия конфедерациясы
Прага бейбітшілігі Германия конфедерациясының таратылуын бекітті. Оның бұрынғы жетекші мемлекеті, Австрия империясы, және оның көптеген одақтастары Пруссияның демеушілігімен жасалған Солтүстік Германия конфедерациясы шартынан шеттетілді. Бұл шарт Ганновер, Гессен-Кассель, Нассау және Франкфурт қаласын тікелей аннексиялады, ал Гессен-Дармштадт бір бөлік аумағынан айырылды, бірақ мемлекеттік мәртебесін сақтап қалды. Сонымен қатар, Пруссия мемлекетінің бастауы болған Шығыс Пруссия, сондай-ақ Пруссия бақылауындағы Позен провинциясының (поляк немесе кашуб тілінде сөйлейтін аймақтары) және Батыс Пруссия аймақтары ресми түрде Солтүстік Германия конфедерациясына, демек Германияға қосылды. Солтүстік Германия конституциясы қабылданғаннан кейін жаңа мемлекет өз конституциясын, туын, үкіметтік және әкімшілік құрылымдарын алды. Бисмарктің ықпалымен Пруссия әскери жеңіске жетіп, Германияны біріктіру идеясына Австрияның белсенді қарсылығын жеңді. Майн өзенінің оңтүстігіндегі мемлекеттер (Баден, Вюртемберг және Бавария) Пруссияның ықпал аймасына енгізетін өтемақы төлеу және одақ құру туралы жеке шарттарға қол қойды. Австрияның неміс мемлекеттеріне жасаған ықпалы әлсірегенімен, соғыс сонымен қатар жалпы неміс бірлігіне қатысты рухты да бөліп жіберді, себебі көптеген неміс мемлекеттері Пруссияның билік саясатына наразылық білдірді.
Біріккен Италия мен Австрия-Мажарстанның келісімшарты
Прагалық бейбіт шарты Австрияға кеңшілік шарттар ұсынды, бірақ Италияның жаңа ұлт мемлекетімен қарым-қатынасы күрт өзгерді. Австриялықтар итальяндық әскерлерге қарсы әскери саласында айтарлықтай жетістікке жеткенімен, монархия маңызды Венеция провинциясын жоғалтты. Габсбургтар Венецияны Францияға өткізді, ал Франция оны Италияға ресми түрде тапсырды. Германия мемлекеттеріндегі Австрияның үстемдігінің аяқталуы Австрияның назарын Балқанға бұрды. Австрияның жеңілісі ішкі дағдарыстарды, жергілікті тәуелсіздікті және либерализмді қайта қарастыруға себеп болды. 1867 жылы Австрия императоры Франц Иосиф (1867 жылғы Аустрия-Мажар келісімі) келісімге келді, онда ол Мажарстан иеліктеріне Австриялық жерлерімен тең мәртебе берді, осылайша Австрия-Мажарстанның қос монархиясын құрды.
Франциямен соғыс
Француз жұртшылығы пруссиялық жеңіске наразылық білдіріп, "Садова үшін кек алу" (Revanche pour Sadová) талабын қойды, бұл Францияда пруссияға қарсы сезімнің күшті екенін көрсетті – бұл Франко-пруссия соғысына дейінгі айларда күшейе түсетін мәселе еді. Аустрия-пруссия соғысы француз үкіметімен қарым-қатынасты нашарлатты. 1865 жылғы қыркүйекте Биаррицте Наполеон III-мен болған кездесуде Бисмарк Франция соғыста бейтарап болған жағдайда Бельгия мен Люксембургтің бір бөлігін аннексиялауға мүмкіндігі бар екенін айтты (немесе Наполеон олай түсінген). Алайда, бұл аннексиялар іске аспады, нәтижесінде Наполеон Бисмаркқа деген ықыласын жоғалтты.
Өмірбаян
1870 жылы австрия-пруссия соғысының үш маңызды сабағы анық болды. Бірінші сабақ – қару күші арқылы күшті мемлекет 1815 жылы құрылған ескі одақтар мен ықпал ету аймақтарына күшпен қарсы тұра алады. Екіншіден, тәжірибелі басшы дипломатиялық амалдар арқылы қарсылас мемлекеттің өзі соғыс ашуына жағдай жасап, осылай сыртқы агрессияның «құрбанына» одақтас мемлекеттерді басшыға көмектесуге мәжбүр ете алады. Соңында, пруссияның әскери мүмкіндігі Австриядан әлдеқайда басым болғандықтан, Пруссия Конфедерация ішінде (немесе жалпы неміс мемлекеттері арасында) олардың барлығын қандай да бір араласудан немесе агрессиядан қорғай алатын жалғыз мемлекет еді. 1866 жылы көптеген орташа көлемдегі неміс мемлекеттері Пруссияға қарсы болған, бірақ 1870 жылға қарай бұл мемлекеттер Пруссиямен өзара қорғаныш одақтарына тартылып, мәжбүр болды. Егер еуропалық мемлекет олардың біреуіне соғыс жарияласа, онда олардың барлығы шабуылға ұшыраған мемлекетті қорғауға жиналады. Еуропалық саясатты шеберлікпен басқару арқылы Бисмарк Францияның неміс істерінде агрессор рөлін, ал Пруссияның неміс құқықтары мен бостандықтарының қорғаушысы рөлін атқаратын жағдайды жасады. 1815 жылы Вена конгресінде Меттерних және оның консервативті одақтастары король Фердинанд VII басқаруымен испан монархиясын қайта орнатты. Келесі қырық жыл бойында ірі державалар испан монархиясын қолдады, бірақ 1868 жылғы оқиғалар ескі жүйені одан әрі сынап, Бисмаркке қажетті сыртқы түрткіні берді.
Испан прелюдиясы
Испаниядағы төңкеріс патшайым Изабелла II-ні құлатты, ал Изабелла Парижге сәнді жер аударылып, тақ бос қалды. Испандықтар, лайықты католик мұрагерін іздеп, үш еуропалық ханзадаға осы лауазымды ұсынды, бірақ олардың әрқайсысын аймақтық билікке ие Наполеон III қабылдамады. Ақырында, 1870 жылы Регенттік тәжді католиктік кадет Хогенцоллерн әулетінің князі Леопольд Хогенцоллерн-Зигмарингенге ұсынды. Тарихшылар бұл оқиғаны «Хогенцоллерн кандидатурасы» деп атады. Келесі бірнеше аптада испандық ұсыныс Еуропаның талқысына айналды. Бисмарк Леопольдты ұсынысты қабылдауға ынталандырды. Егер Хогенцоллерн-Зигмаринген патшасы Испанияда сәтті орнатылса, Францияның екі жағындағы екі елде де Хогенцоллерн әулетінен шыққан неміс патшалары билеуі мүмкін еді. Бұл Бисмарк үшін қанағаттандырарлық жағдай болған шығар, бірақ Наполеон III-ке де, оның сыртқы істер министрі Аженор де Грамон герцогіне де қабылдауға болмады. Грамон Хогенцоллерн әулетінің басшысы Вильгельмге қатаң талап қойып, егер Хогенцоллерн әулетінен кез келген ханзада Испания тәжін қабылдаса, француз үкіметі жауап қайыратынын мәлімдеді, бірақ оның жауабы қандай болатынын нақты айтпады. Князь кандидатурасын кері тартып алып, дағдарыстың алдын алды, бірақ Берлиндегі француз елшісі мәселені осылай қалдырмады. Вильгельм Эмс-Спада демалып жатқанда ол Пруссия патшасына тікелей жүгініп, корольдің Испания тағына Хогенцоллерн әулетінің отыруын ешқашан қолдамайтынын жариялауын талап етті. Вильгельм мұндай кең мәлімдеме жасаудан бас тартты және француз талаптары туралы Бисмаркке телеграмма жіберді. Бисмарк патшаның «Эмс телеграммасы» деп аталатын телеграммасын баспасөзге қысқаша мәлімдеме жасау үшін үлгі ретінде пайдаланды. Бисмарк сөздерді қысқартып, нақтылағаннан кейін, француз «Havas» агенттігі аударма барысында қосымша өзгерістер енгізгеннен соң «Эмс телеграммасы» Францияда үлкен ашу-ыза тудырды. Садовадағы жеңілістен әлі де ашуланған француз халқы соғыс талап етті.
Ашық жаулық және Екінші француз империясының апатты аяқталуы
Наполеон III Аустрия-Пруссия соғысына дейін де, одан кейін де екі тараптан аумақтық жеңілдіктер алуға тырысты, бірақ бейбіт келіссөздерде делдалдық рөл атқарғанына қарамастан, ештеңеге қол жеткізе алмады. Ол Австрияның кек алу соғысына қосылатынына және оның бұрынғы одақтастары, әсіресе Оңтүстік Германия мемлекеттері – Баден, Вюртемберг және Бавария, осы мақсатқа қосылады деп үміттенді. Бірақ 1866 жылғы шарт күшіне енгеннен кейін бұл үміт бекер болып шықты, және барлық неміс мемлекеттері Францияға қарсы әскери тұрғыдан бірікті, тіпті олардың арасында наразылық та болды. Пруссияға қарсы кек алу соғысының орнына, түрлі неміс одақтастарының қолдауына ие Франция, өзінің ешқандай одақтасы болмаған барлық неміс мемлекеттерімен соғысқа түсті. Фон Рунның әскерді қайта ұйымдастыруы және Мольтке стратегиясы Францияға қарсы тиімді әсер етті. Пруссияның жылдам жұмылдыруы француздарды таң қалдырды, ал пруссиялықтардың күшті белгілі бір бағыттарға шоғырландыру қабілеті – жетпіс жыл бұрынғы Наполеон I стратегиясын еске түсірді – француз жұмылдыруын басып тастады. Пруссия әскерлері тиімді салынған теміржол желісі арқылы майданға демалып, соғысқа дайын күйде жеткізілді, ал француз әскерлері ұрыс аймақтарына жету үшін ұзақ қашықтықты жүріп өтуге мәжбүр болды. Бірқатар шайқастардан кейін, атап айтқанда Спихерен, Вёрт, Марс-ла-Тур және Гравелотте шайқастарынан кейін пруссиялықтар негізгі француз әскерлерін жеңіп, Мец қаласына және француз астанасы Парижге қарай жылжыды. Олар Наполеон III-ні тұтқындап, 1870 жылдың 1 қыркүйегінде Седан қаласында бүкіл армияны тұтқынға алды.
Германия империясының құрылуы
Француз императорының ар-ұятсыз тұтқындалуы және Саардағы уақытша лагерьде ( "Камп Мизери" ) тұтқынға түскен француз армиясының жоғалуы француз үкіметін дүрбелеңге түсірді; Наполеонның белсенді қарсыластары оның үкіметін құлатып, Үшінші Республиканы жариялады. "Седаннан кейінгі күндері пруссиялық елшілер француздармен кездесіп, ірі ақшалай өтемақыны, сондай-ақ Эльзас пен Лотарингияны беруді талап етті. Франциядағы барлық тараптар бұл талаптарды қабылдамады, кез келген келісімнің "аумақтық тұтастық негізінде" жасалуын қатыстырды. Яғни, Франция соғысты бастағаны үшін өтемақы төлейді, бірақ Жюль Фаврдың атақты сөзімен айтқанда, "жеріміздің бір ұлысын да, бекіністеріміздің бір тасын да бермейміз". Немецтік жоғарғы бас қолбасшылығы француздардан бейбітшілік туралы ұсыныс күтті, бірақ жаңа республика басылуға бас тартты. Пруссия армиясы Парижді қоршап, қаңтар айының ортасына дейін қамауда ұстады, қала "тиімсіз бомбалауға" ұшырады. Дегенмен, қаңтар айында немістер қалаға күніне 12 000 снаряд, 300-400 граната атты. 1871 жылдың 18 қаңтарында неміс князьдері мен жоғары әскери шенділер Версаль сарайындағы айналар залында Вильгельмді "неміс императоры" деп жариялады. Одан кейінгі Франкфурт шартына сәйкес Франция өздерінің дәстүрлі неміс аймақтарының көп бөлігінен (Эльзас және Лотарингияның неміс тілінде сөйлейтін бөлігі) бас тарды; Наполеон Бонапарттың 1807 жылы Пруссияға салған өтемақының нақты эквиваленті ретінде есептелген өтемақы төледі; және Париждің және Солтүстік Францияның көп бөлігін неміс басқаруына қабылдады, "неміс әскерлері өтемақы төлемінің әрбір үлесімен кезең-кезеңмен шығарылатын болады".
Соғыс "бірлестіру процесінің басты бөлігі"
Франко-прус соғысындағы жеңіс бірігу процесінің шешімді кезеңі болды. 1860 жылдардың бірінші жартысында Австрия мен Пруссия екеуі де неміс мемлекеттері атынан сөйлеуге таласты; екеуі де шетелдегі неміс мүдделерін қолдап, отандық неміс мүдделерін қорғай алатындарын мәлімдеді. Шлезвиг-Гольштейн мәселесіне жауап ретінде екеуі де осы бағытта бірдей белсенділік танытты. 1866 жылы Австрияны жеңгеннен кейін Пруссия неміс мемлекеттері үшін сөйлеу және неміс мүдделерін қорғау құқығын ішкі тұрғыда нығайта бастады, ал Австрия көбірек назарын Балқандағы өзінің иеліктеріне бұрды. 1871 жылы Францияны жеңу Пруссияның Германиядағы (Австрияны қоспағанда) гегемониясын халықаралық деңгейге көтерді. Вильгельмнің император болып жариялануымен Пруссия жаңа империяның жетекшілігін өз мойнына алды. Оңтүстік мемлекеттер 1871 жылғы Версаль келісімінде (26 ақпан 1871 жылы қол қойылған; кейіннен 10 мамыр 1871 жылғы Франкфурт келісімімен бекітілген) ресми түрде біріктірілген Германияның құрамына енді, бұл соғысты аяқтады. Бисмарк Германияны еркін конфедерациядан федеративтік ұлттық мемлекетке айналдырды, бірақ ол бұл жұмысты жалғыз атқармады. Бірігу Киелі Рим империясы аясындағы құқықтық ынтымақтастық және Zollverein арқылы экономикалық ынтымақтастық дәстүріне сүйене отырып жүзеге асты. Vormärz кезеңінің қиындықтары, 1848 жылғы либералдардың ықпалы, фон Рунның әскери реформасының маңыздылығы және фон Мольткедің стратегиялық шеберлігі саяси бірігуге үлкен үлес қосты. "Бірлік – Einheit – еркіндіктің – Freiheit есебінен жеңіске жетті. Неміс империясы," Карл Маркс айтқандай, "парламенттік формамен жамылған, феодалдық элементтері бар, буржуазияның ықпалымен, бюрократтармен безендірілген және полициямен күзетілген әскери деспотизмге айналды". Шындығында, көптеген тарихшылар Германияның 1914 жылы "соғысқа қашуын" Бисмарк Версальде 1870 жылдың күзінде жасаған ішкі саяси қайшылықтардан құтылу әрекеті ретінде қарастырады.
Ішкі саяси және әкімшілік біріктіру
Жаңа Германия империясы 26 саяси бірліктерді қамтыды: жиырма бес құрамына кіретін мемлекет (немесе Бундесштаттар) және бір Императорлық аумақ (немесе Рейхсланд). Ол Австрияны немесе оның неміс тілді бөлігін қосатын «Үлкен Германия шешімі» (Großdeutsche Lösung немесе "Greater German Solution") емес, «Кіші Германия шешімі» (Kleindeutsche Lösung, Австрияны есепке алмай) іске асырылды. Әлдеқандай көтеріңкі көңіл күй сыйлағанмен, бірнеше мемлекетті біртұтас ұлтқа біріктіру үшін тек әскери жеңістер жеткіліксіз болды. Бұл сондай-ақ саяси, әлеуметтік және мәдени қағидаларды қайта қарауды, сондай-ақ «біз» және «олар» туралы жаңа түсініктерді қалыптастыруды қажет етті. Осы жаңа ұлттың мүшелері кімдер еді? Олар қандай құндылықтарды ұстанатын? Оларды қалай ұйымдастыру қажет еді?
Империяның құраушы мемлекеттері
Монархтар федерациясы ретінде жиі сипатталғанымен, Германия империясы, дәл айтқанда, негізгі төрт конституциялық монархиядан үш республикалық Ганза қаласына дейін әртүрлі басқару формаларына ие 26 құрамына кіретін мемлекеттік бірліктерді біріктірді.
Империяның саяси құрылымы
1866 жылғы Солтүстік Германия Конституциясы (кейбір семантикалық түзетулермен) 1871 жылғы Германия империясының Конституциясы болды. Осы Конституция арқылы жаңа Германия демократиялық белгілерге ие болды: ең бастысы – Императорлық диета, ол Пруссия парламентінен өзгеше, азаматтарға 25 жасқа толған барлық еркектерге тікелей және тең сайлау құқығы арқылы сайлау негізінде өкілдік етуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, сайлаулар көбінесе жасандылықтарсыз өтті, бұл ұлттық парламентке деген мақтаныш сезімін тудырды. Дегенмен, заңдарды қабылдау үшін штаттардан келген депутаттардың федералдық кеңесі – Бундесраттың келісімі қажет болды, ал Пруссия оған күшті ықпал етіп, 58 делегаттың 17-сін тағайындауға және вето құқығын жүзеге асыру үшін 14 дауысқа ие болды. Осылайша Пруссия екі органның да әсеріне ие болды, атқару билігі Пруссия короліне – Кайзерге берілді, ол федералды канцлерді тағайындады. Канцлер тек Императорға ғана есеп берді және оның қалауынша қызмет етті. Ресми түрде канцлер бір адамдық кабинет ретінде жұмыс істеді және мемлекеттік істердің барлығына жауапты болды; бірақ іс жүзінде Мемлекеттік хатшылар (қаржы, соғыс, сыртқы істер сияқты салаларға жауапты бюрократиялық жоғары лауазымды шенеуніктер) ресми емес портфельдік министрлердің ролін атқарды. 1872–1873 және 1892–1894 жылдардан басқа, Императорлық канцлер әрқашан Императорлық династияның гегемониялық корольдігінің премьер-министрі болды. Императорлық диета заң жобаларын қабылдауға, түзетуге немесе қабылдамауға құқылы болды, бірақ заң шығаруды бастауға құқығы болмады (заң шығару бастамасы канцлерге тиесілі еді). Басқа мемлекеттер өз үкіметтерін сақтап қалды, бірақ кіші мемлекеттердің әскери күштері Пруссияның бақылауына көшті. Ірі мемлекеттердің (мысалы, Бавария және Саксония корольдіктерінің) әскерлері белгілі бір дербестікті сақтап қалды, бірақ пруссиялық әскери принциптерге сәйкес келу үшін үлкен реформаларға ұшырады және соғыс кезінде федералдық үкімет бақылауына өтті.
Тарихи аргументтер және империяның әлеуметтік анатомиясы
Sonderweg гипотезасы Германияның қиын ХХ ғасырын жаңа империяның саяси, құқықтық және экономикалық негізінің әлсіздігімен байланыстырады. Пруссиялық жер иелері, Юнкерлер, біріктірілген мемлекетте саяси биліктің маңызды бөлігін сақтап қалды. Sonderweg гипотезасы олардың күшін 1848 және 1871 жылдары орта таптың немесе шаруалардың қалалық жұмысшылармен бірігіп революциялық өзгеріс жасауға қол жеткізбеуімен түсіндіреді. Жаңа мемлекет құрылысындағы ірі буржуазияның – банкирлер, саудагерлер, өнеркәсіпшілер және кәсіпкерлердің – рөлі туралы соңғы зерттеулер Юнкерлердің әлеуметтік топ ретінде саяси және экономикалық үстемдігі туралы мәлімдемені көбінесе жоққа шығарды. Бұл жаңа зерттеулер Ханза қалаларының саудагерлік топтарының және өнеркәсіптік лидерлердің (особырынан Рейнландта) Екінші империяның дамуындағы маңыздылығын көрсетті. Вильгельмин Германиясындағы түрлі топтарға қатысты қосымша зерттеулер осы кезеңге қатысты жаңа көзқарас қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Юнкерлер офицерлер корпусын бақылауды жалғастырғанмен, Sonderweg теориясының болжамдарындағыдай, олар әлеуметтік, саяси және экономикалық мәселелерде үстемдік етпеді. Шығыс Юнкерлердің күшіне батыс провинциялардағы ірі буржуазия және бюрократтар, мұғалімдер, профессорлар, дәрігерлер, заңгерлер, ғалымдар және т.б. кәсіби санаттардың өсуі қарсы салмақ ретінде келді.
Саяси механизмнен тыс: ұлт құру
Егер Вартбург пен Хамбах жиналыстары конституция мен әкімшілік құрылымнан мұқтаж болса, бұл мәселе 1867-1871 жылдар аралығында шешілді. Бірақ немістер түсінгендей, мазмұнды сөздер, тулар, құлшыныспен толған жұртшылық, конституция, саяси қайта ұйымдастыру және империялық құрылымды құру; сондай-ақ 1867-68 жылдарғы жаңартылған Кеден одағы, бәрі бірге ұлтты құра алмады. Ұлт мемлекетінің маңызды элементі – ұлттық мәдениетті қалыптастыру, көбінесе – бірақ міндетті емес – ұлттық саясат арқылы. Жаңа неміс мемлекетінде саяси, экономикалық және әкімшілік бірігуден кейін басталған «Културкампф» (1872-78) неміс қоғамындағы кейбір қайшылықтарды шешуге тырысты, бірақ бұл әрекеттердің нәтижесі шамалы болды. Бұл, ең алдымен, тіл, білім және дін мәселелеріне қатысты. Империяның неміс емес халқының, оның ішінде поляк және даттар сияқты азшылықтардың германизациялану саясаты тілден, атап айтқанда неміс тілінен, міндетті білім беруден (германизациялау) және ортақ тарих идеясын насихаттау мен даңқтап көрсету үшін мектептерге бірыңғай оқу бағдарламаларын енгізуге тырысудан басталды. Соңында, бұл жаңа империя халқының дініне де қатысты.
Мәдениет күрес
Кейбір немістер үшін ұлт ұғымына көп түрлілік кірмеді, ал католиктерге ерекше назар аударылды; кейбір немістер, әсіресе Бисмарк, католиктердің Рим папасымен байланысы оларды ұлтқа деген адалдықтарын азайтуы мүмкін деп қорқыды. Канцлер ретінде Бисмарк Рим-католик шіркеуінің және оның саяси қанаты – католиктердің орталық партиясының мектептердегі және білім беру, сондай-ақ тіл саясатындағы ықпалын шектеуге тырысты, бірақ көп нәтижеге жете алмады. Католиктердің орталық партиясы Бавария мен Оңтүстік Бадендегі католиктердің бекіністерінде, сондай-ақ ауыр өнеркәсіпте жұмыс іздеген шалқыған ауылдық жұмысшылардың көптігін ұстаған қалалық аймақтарда тығыз орналасқан. Олар католиктердің ғана емес, поляктар мен Эльзас-Лотарингиядағы француз азшылықтары сияқты басқа да азшылықтардың құқықтарын қорғауға ұмтылды. 1873 жылғы мамыр заңдары дін қызметкерлерін тағайындау және олардың білімін мемлекеттік бақылауға көшірді, нәтижесінде көптеген семинариялар жабылып, дін қызметкерлерінің тапшылығы туды. 1875 жылғы қауымдар заңы діни ордендерді таратып, католик шіркеуіне мемлекеттік субсидияны тоқтатты және Пруссия конституциясынан діни қорғауды жойды.
Еврей қауымдастығына кіру
Германиялық еврейлер жаңа Германия ұлттық мемлекетіндегі тағы бір осал топ болып қалды. 1780 жылдан бастап, Киелі Рим императоры Иосиф II-нің азат етуінен кейін, бұрынғы Габсбург аймақтарындағы еврейлер басқа неміс тілді аймақтардағы әріптестеріне берілмеген маңызды экономикалық және құқықтық жеңілдіктерге ие болды: мысалы, олар жерді меншікке ала алды және яһуди кварталында (Judengasse деп те аталады, яғни "еврей аллеясы") тұруға міндетті болған жоқ. Олар университеттерге қабылдануға және кәсіптерді игеруге де мүмкіндік алды. Революциялық және Наполеон дәуірлерінде еврейлер мен христиандар арасындағы бұрынғы қатаң шектеулердің көп бөлігі жойылды. Наполеон француз үстемдігіндегі аумақтарда еврейлерді азат етуге бұйрық берді. Француз әріптестері сияқты, бай неміс еврейлері салон ашты; әсіресе, Франкфурт пен Берлинде бірнеше еврей салон иесі маңызды жиындар өткізді, онда неміс зиялылары республикалық ойлаудың өзіндік түрін дамытты. Келесі онжылдықтарда, француздардың жеңілісінен кейін дерлік бірден, еврейлер мен христиандардың араласуына қарсы реакция осы салонның зияли әсерін шектеді. Салоннан тыс, еврейлер неміс киімдерін кию және сөйлеу әдебін қабылдау арқылы неміс тілінде сөйлеуді жалғастырды, 19 ғасырдың басындағы неміс қоғамдық кеңістігіне енуге тырысты. Германиядағы еврейлер арасындағы дін реформасы қозғалысы осы күш-жігерді көрсетті. Бірлесу жылдары неміс еврейлері неміс кәсіби, зияли және әлеуметтік өмірінің зияли негізін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 1880 және 1890 жылдары Ресейден еврейлерді қуғынға салу Германия қоғамдық кеңістігіне интеграцияны қиындатты. Ресей еврейлері мыңдаған адаммен Солтүстік Германия қалаларына келді; олардың көпшілігі білім деңгейі төмен және жағдайы нашар болды, олардың көбінесе қайғылы кедейлігі германиялық еврейлердің көптерін алаңдатты. Кедейлікпен байланысты көптеген мәселелер (ауру, тығыз қоныстану, жұмыссыздық, мектепке бармау, неміс тілін үйренуден бас тарту және т.б.) оларды христиан немістері үшін де, жергілікті еврей халқы үшін де ерекшелендірді.
Ұлттың тарихын жазу
Ұлт құрудағы тағы бір маңызды элемент – батырлық өткеннің тарихын жазу, либералды конституционалист Фридрих Дальман (1785–1860), оның консервативті шәкірті Генрих фон Трейцке (1834–1896), сондай-ақ Теодор Моммсен (1817–1903) және Генрих фон Сибель (1817–1895) сияқты, консервативті емес тағы екі тарихшыға жүктелді. Дальман өзі бірігуге дейін қайтыс болды, бірақ ағылшын және француз революцияларының тарихын жазып, осы революцияларды ұлт құрудың негізі ретінде қарастыру арқылы ұлттық тарихтардың негізін қалады. Дальман Пруссияны бірігудің логикалық күші ретінде қарастырды. Генрих фон Трейцкенің 1879 жылы жарық көрген «19 ғасырдағы Германия тарихы» атты еңбегінің атауы шатастыруға болады: ол Пруссия тарихын басқа неміс мемлекеттерінің тарихынан жоғары қояды және Пруссияның басшылығымен барлық неміс мемлекеттерін біріктіру тағдыры арқылы неміс тілді халықтардың тарихын баяндайды. Осы боруссиялық мифтің (Боруссия – Пруссияның латынша атауы) жасалуы Пруссияны Германияның құтқарушысы ретінде бекітті; барлық немістердің бірігуі – осы мифтің мәні, және Пруссияның тағдыры осыны іске асыру еді. Осы оқиға бойынша, Пруссия неміс мемлекеттерін ұлттық мемлекет ретінде біріктіруде басты рөл атқарды; тек Пруссия ғана неміс бостандықтарын француз немесе орыс ықпалынан қорғай алды. Оқиға 1815 жылы Ватерлоо шайқасында Наполеонның қайта өркендеуінен немістерді құтқарудағы Пруссияның рөлін, экономикалық бірліктің белгілі бір деңгейін құруды және 1871 жылдан кейін немістерді бір мақтаныш тудың астында біріктіруді көрсетеді. Моммсеннің Monumenta Germaniae Historica еңбегіне қосқан үлесі неміс ұлтын зерттеуге қосымша зерттеулер жасауға негіз салды, «Германия» ұғымын Пруссиядан тыс жерлерді де қамтыды. Либералды профессор, тарихшы және теолог, сонымен қатар 19 ғасырдың соңындағы ғалымдардың ішіндегі алып тұлға Моммсен 1863–1866 және 1873–1879 жылдары Пруссияның өкілдер палатасының делегаты, ал 1881–1884 жылдары либералды неміс прогрессивтік партиясы (Deutsche Fortschrittspartei) және кейін Ұлттық либералды партияның Рейхстаг делегаты болды. Ол Бисмарктің антисемиттік бағдарламаларына, сондай-ақ Треицке өзінің «Жүде мәселесі туралы зерттеулер» еңбегінде жиі қолданған ұнатпайтын мәтінге қарсы болды, бұл мәтін еврейлердің ассимиляциялануы мен германизациялануын қолдады.