Кіріспе

Iriy, Vyrai (, Wyraj), Vyriy (Вырий, Ирий, Ирей, ), немесе Irij (хорват, чех, словак: Ráj, Raj, Irij, ) – славян мифологиясындағы «құстар қыста ұшып, жандар өлген соң баратын» мифтік жер, кейде жұмақпен теңестіріледі. Көктемнің Жерге Вирайдан келгеніне сенеді. Анджей Сзиевскийдің (religioznawca) сөзіне қарағанда, бастапқыда ерте славяндар тек бір Вирайға сенген, ол Род деп аталатын құдаймен байланысты болған. Ол теңізден өте қашықта, Күн жолының соңында орналасқан. Халық ертегілерінде Вирай қақпаларын Велес сақтайды, ол кейде жануар түріндегі raróg болып, тырнақтарында басқа әлемдердің кілттерін ұстап тұрады. Ол көбінесе ғарыштық ағаштың басындағы темір қақпа артындағы бақ ретінде көзге елестетеді, ол тірілердің кіруіне тосқауыл қояды. Бұтақтарында құстар ұя салады деп айтылады, олар көбінесе адам жандары деп есептеледі. Сөздің этимологиялық тұрғыдан қайта құрастырылуы, сақталған сенімдерге сүйене отырып, Ирийді славянның ең ежелгі әлем туралы түсініктерімен байланыстыруға мүмкіндік береді, ол жер астында немесе теңізден тыс орналасқан, ал жолы су арқылы, әсіресе, айналым арқылы өтеді. Кейбір халық ертегілерінде адам жаны Вирайға қайтыс болған денесін өртеген кезде кетеді; бірақ ол жұмақта мәңгі қалмайды, кейін жүкті әйелдің құрсағына оралады (осы сенімде қайта туу іздері көрінеді) – лелек немесе түнгі құс арқылы. Борис Успенский Ирий туралы кең этнографиялық материалдарды талдағаннан кейін «Ирий» – басқа әлемнің жалпы атауы (яғни, нақты географиялық орын емес) деген қорытындыға келді.

Этимология

Бұл терминді кейде славян тіліндегі «рай» – жұмақ сөзінен туындаған деп айтылады, бірақ бұл, әдетте, халықтық этимология болып саналады. Ол перс тіліндегі «rayí» (байлық, бақыт) сөзімен байланысты протославян тіліндегі *rajъ сөзінен шыққан болуы мүмкін. Басқа тілдерде де ұқсас белгілер табылды, мысалы: грек тіліндегі «éar» (көктем), санскрит тіліндегі «áranyas» (шетелдік, алыс), немесе прото-индоевропа тіліндегі *ūr (су), бірақ бұл үш теорияның ешқайсысы кеңінен қабылданған жоқ немесе қолдау таппады.

Көк пен тозақ

Соңында Вьрай идеясы христиан дінінің ықпалымен, екі бөлек әлемге бөлінді. Бір Вьрай, құстарға арналған, аспанда орналасқан (бұл түпнұсқа мифтің тағы бір түрі), ал екіншісі – жыландар мен айдаһарларға арналған, жер астында, ол христиандық тозаққа ұқсас деп есептеледі. Киев Русінің христиан қабылдауы мен Польшаның крещениесі кезінде адамдар Вьрай идеясы негізінде жұмақ пен тозақты көзге елестете алды.

Вирай және торғайлар

Лелектер Вирайдан тумаған жандарды Жерге жеткізді.