Кіріспе

Феминизмнің түрі

Жаңа феминизм – әйелдер мен ерлердің бірін-бірі толықтырып, өзара байланыста болуын баса назар аударатын, ерлердің әйелдерден жоғары тұруын немесе әйелдердің ерлерден жоғары тұруын мойындамайтын, сондай-ақ адамды тұжырымдалудан бастап табиғи өлімге дейін құрметтеуді жақтаушы феминизмнің бір түрі. Жаңа феминизм, айырмашылық феминизмінің бір түрі ретінде, ерлер мен әйелдердің әртүрлі күш-қуаттары, көзқарастары және рөлдері бар екенін қолдайды, сонымен қатар екі жыныстың да тең құндылығы мен қадір-қасиетін жақтайды. Оның негізгі ұстанымдарының бірі – биологиялық айырмашылықтар маңызды және жыныстық теңдікке кедері келтірмейді. Жаңа феминизм әйелдерді бала туғызушы ретінде бағалау қажет деп санайды, әйелдер ерлермен бірдей құнды тұлғалар болып табылады; және жыныстар арасындағы айырмашылықтарды қабылдағанда, олар әлеуметтік, экономикалық және құқықтық жағынан тең болуы керек.

Тарих

Бұл термин алғаш рет 1920 жылдары Ұлыбританияда жаңа феминисттерді дәстүрлі суфражистік феминизмнен ажырату үшін қолданылған. Бұл әйелдер, сондай-ақ, әл-ауқат феминисттері деп те аталады, аналыққа ерекше мән берді, сол кездегі Германиядағы Хелен Штоккер және оның Bund für Mutterschutz ұйымы сияқты, олар да осы мәселеге баса назар аударды. Жаңа феминисттер аналарға тікелей төленетін отбасылық жәрдемақы сияқты шараларды ынтамен қолдады. Олар сонымен қатар өнеркәсіптегі қорғаушы заңнаманы да қолдады. Бұның негізгі жақтаушысы – суфражистердің мұрагері, Тең Азаматтық Қоғамдарының Ұлттық Одағының мүшесі Элеонора Ратбоун болды. Жаңа феминисттерге көбінесе жас әйелдер қарсы болды, әсіресе Алты Нүктелі Топтағы Винфред Холтби, Вера Бриттен және Дороти Эванс сияқтылар, олар мұны 19 ғасырдағы жеке сфералар идеологиясына қайта оралу деп қарады. Олар ерекше түрде қорғаушы заңнамаға қарсы болды, оны іс жүзінде шектеуші заң ретінде қарастырды, ол денсаулық пен әл-ауқатты желеу етіп, әйелдерді жақсы жалақы төленетін жұмыстардан шеттетуге себеп болар деп ойлады.

Соңғы кезде қолданылуы

Соңғы жылдары бұл терминді феминисттер қайта жаңғыртты, Рим Папасы Иоанн Павел II-нің «'жаңа феминизм' қажеттігі» туралы үндеуіне жауап ретінде. Бұл феминизм «ерлер үстемдігінің» үлгілерін еліктеуге құмарлық танытпай, әйелдердің әлеуметтік өмірдің барлық саласындағы шынайы дарынын мойындап, бекітіп, барлық кемсітушілік, зорлық-зомбылық және қанаушылықты жеңуге бағытталған. Иоанн Павел II «Адамдарды өмірмен татуластыру» қағидасын ұсынады. Иоанн Павел II 1988 жылғы Mulieris Dignitatem («Әйелдердің қадір-қасиеті мен шақыруы») атты апостолдық хатында анықталған әйелдік дарынмен өмірді қорғау және жеке тұлғаны қолдауға бағытталған жаңа феминизмді байланыстырады. Осы хаттың 30-шы бөлімінде Иоанн Павел II әйелдердің оларға «тиек болған дарыны» бар екенін айтты және оларды оны «барлық жағдайда адамдарға деген сезімталдық» қалпына келтіру үшін пайдалануға шақырды. Әйелдер аналар және күтушілер, сонымен қатар адамзаттың барлық саласына қатысушылар. Ол «әйелдік дарынын» эмпатия, жеке қарым-қатынастар, эмоционалдық қабілет, субъективтілік, коммуникация, интуиция және жекелендіру сияқты қасиеттермен сипаттайды. Осы хаттың 24-ші бөлімінде Иоанн Павел II әйелдердің теңдігін қорғайды және күйеу мен әйел бір-біріне өзара мойынсұнуға тиіс екенін дәлелдейді. Иоанн Павел II 1979 мен 1984 жылдар арасындағы сәрсенбілік аудиенцияларында, қазір «Дене теологиясы» деп жинақталған еңбегінде гендерлік толықтығын теологиялық тұрғыдан бекітуді бастады. Осы еңбегінде ол ерлер мен әйелдер сүйіп, сүйілу үшін бір-бірін толықтыратын адамдар ретінде қалыптасқанына сенетінін сипаттайды. Иоанн Павел II 1995 жылғы Пекин әйелдер конференциясына дейін әйелдерге арналған апостолдық хатында әйелдерді адамзаттың жақтаушылары болуға шақыруын жалғастырды. Содан бері әйелдер, өздерінің еркек әріптестерімен бірге жеке тұлғаны қолдауға қызығушылық танытып, персоналистік феминизмді дамытуда. «Персоналистік феминизм» терминін алғаш рет Пруденс Аллен Иоанн Павел II шақырған феминизмді сипаттау үшін қолданды. Әйелдер сонымен қатар жаңа феминизмді жыныстық толықтығы туралы философиялық теория ретінде дамытып келеді. Олар кәсіби және әлеуметтік жағынан еркектерге тең болу, әйелдердің физикалық ерекшеліктерін немесе ана болудың физикалық немесе рухани маңыздылығын жоққа шығаруды талап етпейді.

Жыныстық толықтай өзара толықтыру

Гректер жыныстық өзара толықтық мүмкіндігін мойындағанмен, адамның осы философиясының жүйелі дамуы христианның қайта тірілу ілімінің маңыздылығын түсінген Августинге дейін басталған жоқ. Жыныстық толықтықтың толыққанды теориясын тұжырымдаған алғашқы батыс философы – 12-ғасырғы бенедиктин монахы Хилдегард Бингендік болды. Оның жетістіктері көп ұзамай 13-ғасырғы Аристотель революциясымен және одан кейінгі ғасырларда әйелдерге жоғары білім беру мүмкіндігінің болмауымен ұмытылды. Интегралды гендерлік толықтық тұжырымдамасының философиялық дамуы 20-ғасырдың басында Эдмунд Гуссерлдің екі шәкірті – Дитрих фон Хилдебранд және Эдит Штайн арқылы кеңінен танылды. Фон Хилдебранд өз заманының "қауіпті жеке тұлғаны жоққа шығарушылығына" қарсы шығып, "екі жаратылыстың арасындағы жалпы айырмашылық ғана шынайы толықтыратын қарым-қатынасқа мүмкіндік береді" деді. Штайн Тома Аквиннің метафизикасын жаңартып, денедегі айырмашылықтың рухтағы айырмашылықты құрайтынын, жанның бір жынысқа ғана тән емес екенін дәлелдеді. Штайннің аргументі Аквиннің пікірінше, адам жанының материалдық емес екендігі дене шектеулерінен асып түсетінін түсінбегендігі үшін сынға ұшырады. 20-ғасырдың басындағы Персонализм және Феноменология қозғалыстары жаңа феминистік теорияларға да әсер етті. Интегралды толықтық бөлшек толықтықтан мүлдем өзгеше, себебі ол ерлер мен әйелдердің әрқайсысы өздігінен толыққанды тұлға екенін, ал бірге олар өздерінің бөліктерінің қосындысынан да артық екенін көрсетеді. Бөлшек толықтық тұжырымдамасы еркек пен әйелдің әрқайсысы адамның бір бөлігін құрайды дейді. Осы теория бойынша, олар біріксе, біртұтас жаратылысқа айналады.

Әйелдік гений

"Әйелдік гений" деген сөз тіркесі Иоанн Павел II әйелдерге тән деп атаған генийді сипаттау үшін қолданылады, ол "барлық жағдайда адамдарға сезімталдық танытуға мүмкіндік береді". Осы байланыстың мәнін ашуға арналған зерттеулерді әртүрлі антологияларда кездестіруге болады, мысалы, "Мәсіхтегі әйелдер: Жаңа феминизмге қарай" (2004) және "Үйдегі және әлемдегі әйел – пайғамбар" (2016). Бұл әйелдік генийге тән аналық байланыстың ерекшеліктері көптеген сұрақтар тудырады. Мысалы:

Адамды бағалауға баса назар аудару. Өйткені әйелдер өз ана құрсақтарында өмірді қабылдап, дамыта алады, сондықтан олар жаңа өмірге – баласына ерекше ашық бола алады. Бұл бүкіл адамзатты біріктіру қабілетін қамтиды, себебі барлық адамдар бір кезде аналарының құрсағында біріккен. Мұндағы ашық сұрақтарға әрбір адамды біреудің баласы ретінде қарастыру үшін қандай шешім қабылдау керектігі және мұндай шешімнің әлеуметтік саясатқа, өнерге және адам мәдениетіне қандай әсер ететіні жатады.

Ынталылық. Балаларын ана құрсағында және нәресте кезінде күту қажеттілігінен туындайтын қамқорлықты аналар көбінесе ынталырақ болады. Бұл сипаттамаға қатысты ашық сұрақтарға ынталылықтың дамуы физиологиялық процеске байланысты ма, әлде қамқорлық таңдауының нәтижесі ме деген сұрақтар жатады. Сонымен қатар, Эдит Стайнның әйелдердің "өмірлерін басқалармен бөлісуге мұқтаж екендігі, сондықтан олар өзіне деген сүйіспеншілікке, берілуге қабілетті" деген пікірін де қарастыру қажет.

Қабылдауға дайындық. Жаңа өмірді қабылдауға және дамытуға қабілетті физикалық бос кеңістік тек әйелдерде ғана бар. Жүктілік кезінде әйелдер өз денелерін – сыйлық ретінде, балаларына өмір сыйлау үшін ұсынады. Мұндағы ашық сұрақтарға жыныстық қабылдауға дайындық пен басқа да қабылдау түрлері арасындағы байланыс жатады, мысалы, эмоционалдық, психологиялық, рухани, интеллектуалды және т.б.

Өмірді қорғау. Ана құрсағындағы жаңа өмірдің болуынан әйелдердің өз балаларына қамқорлық жасауға ерекше міндеті бар және олар өздерін қамқорлай алмайтындардың – әлсіздердің, кедейлердің, шеттетілгендердің, өмірін бағалай алмайтындардың қажеттіліктеріне ерекше сезімталдық танытады. Жаңа феминисттер әйелдер абортты, нәресте өлтіруді, эмбрионалды түбірлі жасушаларды зерттеуді немесе экстракорпоралды ұрықтандыруды қолдаса, бұл ерекше әділетсіздік деп санайды. Мұндағы ашық сұрақтар әйелдердің қажеттіліктерін қанағаттандырудың ең жақсы тәсілдеріне және осы әділетсіздіктерді жою және гуманистік қоғам құру үшін қажетті қолдауды ұсынуға қатысты.

Персоналистік феминисттер ерлердің ынтымақтастығы осы міндеттер үшін өте қажет деп санайды, сондықтан олар да феминист болу керек.

Қасиеттілік және кішіпейілділік. Әйелдер осы қасиетті құпияны пайдаланудан немесе объективтендіруден сақтану үшін кішіпейілділік сезімін сақтайды. Тек толық сүйіспеншілік – некеде бір-біріне деген берік, қалтқысыз берілу және жанқиярлық қана "адам табиғатының ұяттарын жаба алады". Бұл сезімнің кілті – жыныстық қатынасты өте сүйікті адамның тұлғасы ретінде бағалау. Жаңа феминисттер әдетте Рассел Д. Мурдың "Конкубиндік мәдениет" деп атаған, яғни ерлі-зайыптылар бірге тұрып, некеден тыс жыныстық қатынасқа түсетін нәрсеге қарсы.

Ерлерді қолдау. Әйелдер еркектерге әке болу мүмкіндігі беріп, оларға үлкен сыйлық сыйлайды. Ата-ана болуда еркек әрқашан жүктілік пен бала туу процесінен тыс қалады. Әйелдер еркектерге әке болу мен бала тәрбиесін оңайлатуға көмектеседі. Жаңа феминисттер үшін ерлік дегеніміз – әке болу, физикалық немесе рухани. Адам әке болу үшін өзінің тұқымдарын беруі керек, жаңа өмірді құру үшін.

Барлық рухани әкелер, Жаңа феминисттердің пікірінше, еркек пен әйелдің өзара өзін-өзі беруін қорғауға жауапкершілігі бар. Бұл әйелдер мен отбасыларды қорғау сезімі ерлердің физикалық қабілеттеріне, жалпы алғанда, ерлердің физикалық күш-қуатына, сондай-ақ олардың өзін қабілетті және қабілетті сезінуіне психологиялық қажеттілігіне негізделген.

Мұнда көптеген шешілмеген сұрақтар бар, соның ішінде әйелдердің әке болуына көмектесетін жолдары, әке болу еркектің жетілуінің кілті деген пікірді растау және әке болудың Үштік пен Мәсіхке бейнеленген жолдары.

Жаңа феминисттердің барлығы Иоанн Павел II-нің "Mulieris Dignitatem" еңбегінің 23-24 бөлімдеріндегі Жаратылыс 1:27 және Ефестіктерге 5:21 бойынша ерлі-зайыптылар бір-біріне бағынуға тиіс деген аргументін қабылдамайтынына байланысты дау бар. Мысалы, Шығыс православиеде рухани әкелік дегеніміз рухани діни қызметкерлік, яғни адамның денесі мен қанын әлемді құтқаруға ұсыну. Иса өз денесі мен қанын екі рет сыйлады – Шіркеуі үшін құрбандық ретінде және Эвхаристия түрінде Шіркеуге сыйлық ретінде, осы арқылы жаңа рухани өмір туды. "Ер әйелінің басы емес, оның эгосын мақтан ету үшін емес, оған өзінің денесін беру үшін" және осылайша жаңа өмірді құру үшін. Эвхаристияны сақтаушы ретінде еркектер Мәсіхтің денесі мен қанына сенім тапсырылған. Барлық еркектер, үйленген немесе жалғыз, әйелге – Шіркеудің денесіне сенім тапсырылған. "Ол – олардың Эвхаристиясы".

Жаңа феминисттер еркектер мен әйелдердің әртүрлі екенін және бұл айырмашылық олардың өмір салтына, қызығушылықтарына, күшті және әлсіз жақтарына әсер ететінін айтады. Әйелдер өздерінің шақыруын орындау үшін кез келген қызметте рухани аналар ретінде әрекет ете алады: әйел, ана, қасиетті әйел, жұмыс істейтін маман немесе жалғыз әйел ретінде. Екі жыныс арасындағы айырмашылықтар ешқашан бір жақты дискриминацияға қолданылмауы керек, егер міндетті орындау үшін белгілі бір жынысқа жататын адам қажет болмаса, мысалы, әйелдер босандырады және тек еркектер ғана католик және шығыс православие шіркеулерінде діни қызметкерлер бола алады.

Неке – қарым-қатынас. Жаңа феминисттер некені еркіндікпен, толықтықпен, адалдықпен және жемістілікпен байланысты адамдардың өзара сыйлық беруі деп қарастырады. Бұл неке тек "серіктестік" емес, адамдардың қарым-қатынасы.

Отбасы мен үйді бағалау. Жаңа феминисттер нағыз феминизм тек әйелдер туралы емес, ол Отбасы туралы екенін – жеке және ұжымдық түрде Шіркеу мен Адамзат үшін айтады. Отбасы – қоғамның негізгі бірлігі, бірақ көптеген әйелдер әлеуметтік, экономикалық немесе саяси қысымға байланысты балаларымен үйде қалу мүмкіндігіне ие емес. Аналардың еңбегі мен үйдегі еңбегі өзінің жақсылығы үшін бағалануы керек.

Сүйіспеншілік және қызмет, билік, үстемдік немесе ашу. Көптеген феминисттердің ерлерге немесе басқа әйелдерге қазіргі немесе өткен әділетсіздіктер үшін ашу, жек көру немесе кек қайтаруын көріп, жаңа феминисттер еркектер мен әйелдердің жеке қарым-қатынаста ынтымақтастықпен әрекет етуі керек екенін айтады. Бұл бір-біріне қызмет ету және сүйіспеншілікпен сыйлық беруді білдіреді.

Нағыз бостандық мақсатты еске алады, соның ішінде құқықтармен қатар міндеттер де бар. Ерлер мен әйелдердің нағыз бостандыққа ие болуы үшін, жаңа феминисттер олардың Жаратушыны құрметтеуі және сәйкес сүйіспеншілікпен жарасуы керек екенін мәлімдейді. Сондықтан философия мен дін "жоғары шындық немесе жақсылық" үшін әрекет етудің қалай болу керектігін анықтау үшін маңызды компоненттер болып табылады, тек қалай қалайды немесе қабілетті. Жаңа феминисттер адамдардың Құдай оларды сүйетінін, жаратылыс арқылы көрсетілгенін ұмытпауы керек екенін айтады, олар өмірдің бір жолмен сыйлық екенін, адамның жеке меншігі емес екенін мойындауы керек.

Жемістілік, өнімділік емес. Жемістілік – басқаларды сүйіп, сүйілуге мүмкіндік беру. Өнімділік құнды, көмекші және қажетті болғамен, ол адамды құрметтеуге және сүйіспеншілікке бағытталған болуы керек – тіпті бұл ұзаққа соқса, шыдамдылықты және басқалардың ынтымақтастығын қажет етсе және бағаланса, өлшенбесе. Кез келген қызмет адамның құндылығына куәлік етеді және осылайша бүкіл адамзаттың прогресін ілгерілетеді.

Шөбінсіздік емес, құнарлылық. Көптеген жаңа феминисттер құнарлылықтың табиғи, салауатты биологиялық процесс екенін, әйелдерді емдеуге қажетті ауру емес екенін айтады. Әйелдер осы...

Ұстаздар

Қазіргі замандағы жақтастарының қатарында Пиа де Соленни, Джанет Э. Смит, Катрина Зено, Элизабет Фокс Дженовезе, Р. Мэри Леммонс, Коллин Кэрролл Кемпбелл, Мэри Бет Боначчи, Пруденс Аллен, Элис фон Хилдебранд, Кимберли Хан, Хелен Альваре, Доринда С. Бордли, Эрика Бачиочи және Мэри Эллен Борк бар. Хильдегарда Бингендік, Эдит Стайн және Г. Э. М. Анскомбе сияқты ерлік және әйелдік туралы бұрынғы католик ойшылдарының еңбектері де жақында жаңа феминизмнің қалыптасуына әсер етіп келеді. Бұл қозғалыс негізінен Иоанн Павел II-нің ойларымен байланысты болғанымен, еврей автор Венди Шалит және протестант белсендісі Энола Эйрд сияқты католик емес белгілі тұлғаларды да қамтиды.

Сын-пікірлер

Бұл қозғалысты сынаушылар, оның патриархалдық құрылымның өзін сақтау үшін жасалғанын айтады. Балтимордағы әйелдерге арналған Маунт-Агнес теологиялық орталығының директоры, Мейірімділік сестрі Мэри Акуин О'Нилл: "Бұл әрқашан ер адамдардың әйелдерді анықтап, әйел болу не екенін оларға түсіндіретінін білдіреді". Осы көзқарас бойынша, әйелдер осы жоғары билік құрамына кіргенше, олар өз көзқарастары бойынша шешім қабылдай алмайды, себебі олар дауыс беру құқығынан айырылған. Бұл сыншылар абортқа және жасанды контрацепция түріндегі жүктілікті жобауға қарсы шығатын ешқандай да қозғалыс әйелдер үшін жақсы нәтиже бермейді, ал жаңа феминизм – гендерлік немесе биологиялық детерминизмнің бір түрі, оны жаңа формадағы ескі көзқарастар деп қарастыруға болады деп есептейді.