Кіріспе
Араб тіліндегі айтыс пен қақтығысты білдіретін сөз – Fitna (немесе , көпше түрі ; فتنة , فتن: "құмар, сынақ; қырқыс, азаматтық соғыс, қақтығыс"). Бұл – сынақ, қиыншылық немесе қайғы-қасіретті білдіретін мағынасы кең араб сөзі. Маңызды тарихи тұжырымдары бар болғанымен, қазіргі араб тілінде тарихи контекстісіз де жиі қолданылады. Классикалық араб тіліндегі және қазіргі стандартты араб тілі мен түрлі диалектілердегі "фитна" сөзінің мағыналары арасында ерекшелік болуы мүмкін. Құранда "фитна" ұғымының маңыздылығын ескере отырып, оның осы кітапта қолданылуы классикалық араб тіліндегі жалпы лексикалық мағынасынан бөлек қарастырылуы керек, бірақ оған қосымша да есептелуі тиіс. Құранда қолданылуынан басқа, "фитна" 7-9 ғасырлардағы Ислам халифатында болған төрт ірі азаматтық соғысты атау үшін қолданылатын термин ретінде де жиі пайдаланылады.
Fitna (or , pl. ; فتنة , فتن: "temptation, trial; sedition, civil strife, conflict") is an Arabic word with extensive connotations of trial, affliction, or distress. Although it is a word with important historical implications, it is also widely used in modern Arabic without the underlying historical connotations. One might distinguish between the meanings of as used in Classical Arabic and the meanings of fitna as used in Modern Standard Arabic and various colloquial dialects. Due to the conceptual importance of fitna in the Qur'an, its use in that work may need to be considered separately from, though in addition to, the word's general lexical meaning in Classical Arabic. Aside from its use in the Qur'an, fitna is used as term for the four heavy civil wars within the Islamic Caliphate from the 7th to the 9th century AD.
Тамыр және формалары
Араб тілі, еврей тілі сияқты басқа семит тілдерімен бірдей, өзінің барлық сөздік қорын құру үшін түбір әріптерді дауысты үлгілермен үйлестіретін жүйені қолданады. Сондықтан, кез келген сөздің түбір әріптерін анықтау оның мағыналық кеңістігін жақсырақ түсінуге көмектеседі. "Фитна" сөзінің үш әріптен тұратын түбірі – fā' tā' nūn (ف ت ن). Бұл түбірден "фитна", "фитан" сияқты әйелдік есімдерден өзге, I формадағы белсенді етістік – fatana, yaftinu (فتن ، يفتن), I формадағы пассивті етістік – futina, yuftanu (فتن ، يفتن), I формадағы масдар – futūn (فتون), I формадағы белсенді атау – fātin (فاتن), I формадағы пассивті атау – maftūn (مفتون) және тағы да басқа сөздер жасалады.
Классикалық араб тілі
Эдвард Уильям Лейн өзінің арабша-ағылшынша сөздігінде 19-ғасырдың ортасында Каирде қол жетімді әртүрлі дәстүрлі арабша сөздіктік дереккөздерден жинақталған, "жағу" етістігінің "бастапқы мағынасы" екенін хабарлады. Кейін бұл етістік алтын мен күмісті балқытуға қолданыла бастады. Одан әрі, ол отқа салу және жазалау немесе қиын жағдайға түсіру мағынасын алды. Сондықтан, бір нәрсе адамды әл-фитнаға (сынақ, қиыншылық, т.б.) түсірсе, онда жақсы немесе жаман қасиеттер сынақтан өтеді. Лейн берген анықтамалар Бадави мен Халеемнің Құрандық қолданыс сөздігінде келтірілгендермен сәйкес келеді. Олар үш әріпті түбірдің мынадай мағыналары бар екенін түсіндіреді: "алтын мен күмісті балқытып тазарту; жағу; сынаққа салу, қиындыққа түсіру (әсіресе адамның төзімділігін сынау мақсатында); қоғамдағы бейбітшілікті бұзу; азғыру, сүйкімдеу, баурап алу."
Қазіргі стандартты араб тілі
Фитнаның классикалық араб тіліндегі мағыналары көбінесе қазіргі стандартты араб тіліне ауысады, бұл Ханс Вердің қазіргі жазба араб тілінің сөздігінде дәлелденген. Сонымен қатар, Вер фитна сөзін "тартымдылық, сүйкімділік, әдемілік; баурау, қызықтыру, әсер ету, құмарлыққа салу, азғыру; баурап алу, интрига; бүлік, көтеріліс, дау-жанжал, келіспеушілік, азаматтық соғыс" деп түсіндіреді.
Семантика
Жоғарыда көрсетілгендей, fā' tā' nūn (ف ت ن) үш әріпті түбірі, тіпті Құранның өзінде де, әртүрлі мағыналарды білдіреді. Осы түбірдің Құрандағы қолданылуы төменде (ешқандай ретпен емес) қарастырылады.
Қуғын-сүргін
Фитна қуғын-сүргін ретінде бірнеше аяттарда көрінеді, мұсылмандарға сенбегендермен күресуге бұйрық береді (әсіресе Мұхаммедті және оның алғашқы ізбасарларын қуғынға түсірген Меккелік көпқұдайшылар туралы айтылады, бұл хижраға себеп болды). Мысалы, Құранда күресу бұйрығы "қуғын (әл-фитнату) өлтіруден де жаман" деген себеппен келтірілген. Сол сияқты, Құранда мұсылмандарға Меккедегі Қасиетті мешіт маңында сенбегендермен күресуге тыйым салынған, егер сенбегендер бірінші болып шабуыл жасаса, онда мұсылмандар "қуғын (фитнатун) тоқтағанша және дін Аллаға болғанша" күресуі керек. Хижра Құранда Меккеде сенушілерге жасалған қуғын-сүргін салдарынан болғаны ретінде айтылған. Басқа мысалдар: Құран мұсылмандарды қуғынға түсіргендерге тозақ азабын уәделейді, ал Құранда сапарда болған адам, егер ол толық намаз оқу үшін жеткілікті уақытқа бір жерде тұрса, сенбегендер шабуыл жасайды деп қорқатын болса, күнделікті міндетті намазды қысқартуға рұхсат етіледі.
Диссиссия/әділетсіздік
Құранда Құранның өзі "ашық аятар" және "мәні Кітаптың – ал басқалары аллегориялық" деп сипатталады. Содан кейін Құран, нық сенімі жоқ, тұрақсыз адамдардың Құранның "аллегориялық" аяттарын түсіндіруге тырысып, қоғамда дау-жанжал шығаруға ұмтылатынын көрсетеді. Құранда дау-жанжал немесе бүлікке байланысты түбірлер бірнеше рет кездеседі, онда өздерін мүмін деп айтатын, бірақ Алланың кейбір әмірлерін орындауға тартынған адамдар қоғамда "бүлік" тудыруға тырысады деп сипатталады.
Сот
Құранның көптеген аяттарында "сынақ" түбірі жиі кездеседі. Бұл түбірдің мағынасы "қиындық" немесе "азап" сияқты қосымша мағыналарды да қамтиды, мысалы: Құранда Мұса Мысырда бір адамды өлтіргеннен кейін, қашуға мәжбүр болып, Мидиандықтар арасында көп жылдар бойы өмір сүргендіктен "қатты сынаққа ұшырады"; және Құранда, кейбір сенушілер Құдайға "тар шеңберде" ғибадат етеді, себебі олар өмірлері салыстырмалы түрде тыныш және оңай болғанда қуанышқа толы, бірақ сынаққа тап болғанда Құдайдан бет бұрады. Дегенмен, басқа аяттарда бұл түбір "сынақ" дегенді, адамның дініне деген адалдығын сынау ретінде білдіреді (мұнда сынақ міндетті түрде жаман оқиғадан туындайды деп түсінбеу керек, себебі "қиындық" мағынасындағы сынақ басқаша болуы мүмкін). Мысалы, Құранда: "Біз кейбірін кейбірімен сынап көреміз". Өмірде жақсы деп есептелетін нәрселер де сынақ ретінде болуы мүмкін, Құран адамның байлығы мен балаларының сынақ екенін көрсетеді. Құранда да жақсылықтың өзі сынақ ретінде берілуі мүмкін; онда Құдайдың "игілігі" (немесе "нығматы") белгілі бір адамдар үшін сынақ ретінде сипатталады. Тағы да Құранда, Құдай "тура жолға" бет бұрған бұзық дінді ұстанушыларға, олардың Құдайдың нығметіне ие болғаннан кейін, одан бас тарта ма, әлде иманда берік тұра ма, соны білу үшін, мол игіліктер сыйлайды. Сонау сынақтар Құдай тарапынан ашылған, кейбіреулерге қабылдау қиын болатын нәрселерден де туындауы мүмкін. Мысалы, Құран "Ләғнет ағашының" ашылуын "адамзат үшін сынақ" деп сипаттайды. Бұл мағынаға тағы бір мысал – Құранда, Отты күзеткен періштелердің саны "надандыққа ұшырағандар үшін кедергі" болып табылады, сондай-ақ жүректерінде сырқау барлар мен сенбеушілер: "Алла осы теңеу арқылы неге осылай деді?" дейтіндей болуы үшін.
Азғыру
Сондай-ақ, түпнұсқа тілінде "әрекетке итермелеу", "құштарту" немесе "әртүрлі ұсыныстар" сияқты мағынаны да білдіреді, мысалы, Құранда: "Екі жүзділер кері қайтарылып, тура жолдағы сенімділер олардан бөлініп: "Біріңді-бірің құмарлыққа салдыңдар, тартындыңдар, күмәнге толып, бос армандар сендерді алдады. Алланың әмірі келгенше күмәнмен жүрдіңдер, ал алдаушы сендерді Алла туралы алдады" дейді. Құранда Харун (ғ.с.) Мұса (ғ.с.) Алламен кездесу үшін қырық күн кеткенде, израильдіктерді алтын бұзаудың оларды құмарлыққа түсіріп, азғырып бағуын ескерткені айтылады. Харут пен Марут (ғ.с.) Құрандағы Бабыл халқына: "Біз тек сынақ үшін келдік, сондықтан сенбеңдер" деп ескертеді, бірақ бұл ескерту кейбір адамдар үшін тиімсіз болды.
Тарихи қолданысы
Құранда қолданылғаннан басқа, фетнаның негізгі мағынасы «қозғалыс», «көтеріліс», «азаматтық соғыс» болды, бірақ бұл діншілдер арасында жарық тудырып, олардың иманына қауіп төндіретін азаматтық соғыс». Бұл әсіресе, 656-661 жылдар аралығында болған Ислам халифатының алғашқы ірі азаматтық соғысына – «Бірінші фетнаға» қатысты. «Муавия билікке келген кезде болған күрес салдарынан, фетна термині кейіннен сенушілердің көпшілігінен бөлініп шыққан мектептер мен секталардың тудырған кез келген тәртіпсіздіктерді білдіру үшін қолданыла бастады». Осылайша, бұл термин «Екінші фетна» (680–92), «Үшінші фетна» (744–47), «Төртінші фетна» (809–27) және Аль-Андалустағы фетна (1009–1031) сияқты басқа да ірі қақтығыстардың сипаттамаларында қолданылды.