Кіріспе

Исламға дейінгі араб монотеисттерін атау үшін қолданылатын исламдық термин. Ыбырайым дінінің исламға дейінгі негіздері. Исламда ханиф (([[wikt:حنيف; көпше: حنفاء, DIN), "өз дінінен бас тартқан" деген мағынада, патриарх Ыбырайымның таза тәухид дінін ұстанған адамды білдіреді. Исламдық ой-пікір бойынша, ханифтер – исламға дейінгі кезеңде, яғни жахилият дәуірінде, бұтқа табынудан бас тартып, Ыбырайымның (إبراهيم, Ibrāhīm) дінінің кейбір немесе барлық қағидаларын сақтап қалған адамдар. Бұл дін – Құдайға ең таза нысанда бағыну. Бұл сөз Құранда он екі рет кездеседі (он рет жекеше, екі рет көпше түрінде), ислам тарихында ханиф болған бірнеше адам туралы айтылады. Мұсылман дәстүріне сәйкес, Мұхаммедтің өзі ханиф және Ыбырайымның ұлы Ысмайылдың ұрпағы болған.

Терминнің этимологиясы мен тарихы

Ханиф термині араб тіліндегі DIN түбірінен шығып, "қайыру, мойын бұру" немесе "жаңға қарай бұру, иілу" мағынасын білдіреді. Сирия тіліндегі түбірі болса, "алдау, діннен тайып кету, жазыққа салу" мағынасын береді. Сирия сөзі осылайша, дінсіздер мен алдамшыларды көрсетеді. "The Arabic English Dictionary of Modern Written Arabic" сөздігінде араб тіліндегі мағынасы – "шынайы иманды, дұрыс жолдағы; өзін қоршаған жалған сенімдерді жек көріп, нағыз дінді қабылданушы" деп анықталған. Oxford Islamic Studies онлайн анықтамасында ханиф – "Абырайымның үлгісіндегідей, барлық ісінде адал, тура адам" делінген; сондай-ақ, ислам келгенге дейін "бұл термин, монотеизмді қабылдаған, бірақ еврей немесе христиан қауымдарына қосылмаған ізгі адамдарды көрсету үшін қолданылған". Кейбір зерттеушілер DIN-ді Ибрахим заңы деп аударады; ал DIN етістігін "бүт табынудан бас тарту" деп түсіндіреді. Тағы да біреулер ханифтің "Ибрахимнің, ханифтің, мұсылманның дінін" ұстанғанын айтады. Уотт болса, "мұсылман" (Құдайға бойын бағышқан) сөзінің этимологиялық түбірінен ислам терминінің тек Медине кезеңінің соңында дінді анықтаушы ретінде пайда болғанын болжайды.

Тарихилығы

Британ энциклопедиясында: "Исламға дейінгі Арабияда нағыз ханифтер культі болған дегенге ешқандай дәлел жоқ" делінген. Біздің эрамыздың V ғасырындағы грек дереккөзі, Созоменнің "Шіркеу тарихында" "Абырайым арабтарға монотеистік дінді мұра еткендігі", арабтардың "Исмаил мен Хажардан" тарағаны және шошқа етін жемеу сияқты яһуди амалдарына орайласқандығы айтылады. Абырайымның нақты тұлға болғанын растайтын археологиялық дәлелдер табылмады, ал көптеген ғалымдар "Жаратылыс кітабын" дәл тарих ретінде қарастырмайды. Созомен – христиан шіркеуінің тарихшысы, Газа қаласында туған, араб тілі ана тілі болған және шамамен 400-450 жылдары өмір сүрген адам. Осылайша, Ибн Рауанди айтуынша, ол арабтардың – кем дегенде Солтүстік-Батыс Арабияда – исламға дейінгі "Абырайымдық монотеистер (ханифтер)" туралы идеямен таныс болғандығын көрсететін "сенімді дереккөз" ұсынады. Бұл идея бүкіл [Арабия] түбегіндегі арабтарға қатысты ма, жоқ па, оны анықтау мүмкін емес.