Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хетт патшасы
Сондай-ақ Мұуатали I қараңыз
Hittite king
See also Muwatalli I
Мұуатали II (сонымен қатар Мұуаталис, немесе Мұуаталиш) шамамен 1295–1282 (орташа хронология) және қысқа хронология бойынша 1295–1272 ж.б.д. Хетт империясының Жаңа патшалығының патшасы болған.
Muwatalli II (also Muwatallis, or Muwatallish) was a king of the New Kingdom of the Hittite empire c. 1295–1282 (middle chronology) and 1295–1272 BC in the short chronology.
Өмірбаян
Ол Мурсили II мен королева Гассулавияның тұңғыш ұлы болды және бірнеше бауырлары болған. Ол хеттік астананы Тархунтассаға көшіруімен, ағасы Хаттусилиді Хаттусада губернатор етіп тағайындауымен және Рамсес II-ге қарсы Кадеш шайқасында күресуімен ең жақсы танымал. Арзава жерлерінің бірі – Вилузаның (Троя) билеушісі Алаксандумен жасалған келісімнің көшірмесі табылды. Египтологтар Рамсес II Мысыр тағына отыру алдында Муватталидің Сети I-мен Кадеш мәселесі бойынша бейресми бейбіт келісімге немесе уағдаласуға келгенін болжайды. Онда Сети, Сирияны бақылау үшін екі елдің арасында қақтығысты болдырмақ үшін, Мысырдағы ішкі мәселелерге көңіл бөлгендіктен, Кадешті хеттік патшаға беруге келіседі. Муватталидің Тану Ḫepa есімді әйелі және кем дегенде екі баласы болды. Олардың бірі – Үрхи Тешуп, ол ағасы Хаттусили III оны биліктен құлатқанға дейін Мурсили III ретінде патша болды. Екіншісі – Курунта, ол Хаттусили III билігінде Тархунтассаның вассалы болды. Тағы бір кісі, Ұлми Тешуп, Муваттали II-нің үшінші ұлы болуы мүмкін, бірақ Ұлми Тешуп пен Курунта бір адам болуы да ғажап емес. Тудалия IV және Мысыр патшайымы Маатхорнеферуре – Муватталидің жүрегі туған немересі мен немере қызы болды. Муватталидің есімін алған Муваттали I – 14 ғасырдың басындағы империяға дейінгі патша, Тудалия I-нің ізінен келген.
He was the eldest son of Mursili II and Queen Gassulawiya, and he had several siblings. He is best known for relocating the Hittite capital to Tarhuntassa, appointing his brother Hattusili as governor in Hattusa, and fighting Ramesses II in the Battle of Kadesh. A copy of a treaty has been recovered between him and Alaksandu, ruler of Wilusa (Troy), one of the Arzawa lands. Egyptologists suspect that some time prior to Ramesses II's accession to the Egyptian throne, Muwattalli had reached an informal peace treaty or understanding with Seti I over Kadesh to avoid a clash between the two powers over control of Syria. In it, Seti effectively ceded Kadesh to the Hittite king in order to focus on domestic issues in Egypt. Muwatalli had a wife named Tanu Ḫepa and at least two children. One was Urhi Teshup, who became king as Mursili III until his uncle Hattusili III deposed him. Another was Kurunta who became the vassal ruler of Tarhuntassa during the reign of Hattusili III. Another person named Ulmi Teshup is suggested to be a third son of Muwatalli II, but it is quite likely that Ulmi Teshup and Kurunta are the same person. Tudhaliya IV and Egyptian Queen Maathorneferure were the nephew and niece of Muwatalli. Muwatalli's namesake, Muwatalli I, was a pre Empire king of the early 14th century, the predecessor of Tudhaliya I.
Тархунтассаға көшіру
Мұуаталли II билігінің басында Хаттидің астанасы Анадолияның солтүстік аймағында орналасқан Хаттуса қаласы болды. Билікке келгеннен кейін көп ұзамай ол астанасын жаңа жерге көшіру туралы шешім қабылдады, оны Тархунтасса деп атады. Елорданы көшіру себебі туралы ешқандай құжат жоқ, бірақ ғалымдар оның інісі Хаттусили III жазған кейінгі мәтіндерге және Мұуаталли II жүргізген жорықтарға сүйене отырып, екі мүмкін себепті қарастырады. Бірінші теория бойынша, Мұуаталли II хеттілер мен кашкалар арасындағы шекаралық қақтығыстар, содан кейін Пиямарадудың көтерілісі салдарынан астананы көшірді. Бұл даулар солтүстік шекарада болды, ал Хаттуса астанасы солтүстік шекараға жақын орналасқан еді. Солтүстік шекараны тұрақтандырғаннан кейін ол астананы оңтүстікке қарай, Тархунтассаның жаңа орнына көшірді. Бұл жаңа орын қиындық тудыратын солтүстік шекарадан ғана емес, сонымен қатар Сирия үшін Мысырмен болашақтағы күреске стратегиялық тұрғыдан да тиімді болды. Екінші теория бойынша, Мұуаталли II астанасын оңтүстікке діни себептермен көшірді. Итамар Сингер өзінің «Ахнатон мен Мұуаталлидің сәтсіз реформалары» атты мақаласында бұл қадамның себебі діни реформада терең жатыр деп мәлімдейді, бірақ бұл қадамның саяси артықшылықтарын да мойындайды. Бұған басты дәлел – Данухепа қуылғаннан кейін оның патшалық мөрлеріндегі Дауыл құдайының бейнесінің айтарлықтай өзгергені. Мұуаталли II мөрлерге жаңа мотив енгізеді, оған кейін билік еткен барлық хеттілік патшалар да ерді: Умармунгсзене (немісше) (құдайдың қорғау құшағы). Бұл стильді патшаның бір (немесе бірнеше) құдайдың құшағында бейнеленгенін көру арқылы тануға болады. Мұуаталли II мөрлерінде оны дәстүрлі Көк Дауыл құдайы (Тешуб) емес, найзағай құдайы (Пихасса) құшақтап жатыр.
At the start of Muwatalli II's reign the capital of Hatti was Hattusa, located in the northern region of Anatolia. Not long after he came into power, he made the decision to move the capital to a new location, which he named Tarhuntassa. There is no documentation stating the reason why the capital was moved, but scholars, based on later texts written by his brother Hattusili III and the campaigns Muwatalli II fought, have come up with two possible reasons. The first theory is that Muwatlli II moved the capital because of the border skirmishes between the Hittites and the Kaska, and later the rebellion by Piyamaradu. These disputes were on the northern border, and the capital of Hattusa is located near the northern border. After stabilizing the northern border, he moved the capital farther south, to the new location of Tarhuntassa. This new location was not only farther away from the troublesome northern border, but it was also strategically better for the upcoming fight against Egypt over Syria. The second theory of why Muwatalli II moved his capital south is for religious reasons. Itamar Singer, in his essay “The Failed Reforms of Akhenaten and Muwatalli” states that the reason for the move had deeper roots in a religious reform, although he does acknowledge the political advantages of the move. The main evidence for this is how the depiction of the Storm God on his royal seals changes significantly after the expulsion of Danuhepa. Muwatalli II introduces a new motif for seals that is followed by all the Hittite kings that rule after him: the Umarmungsszene (German) (the protective embrace of the deity). This style is identifiable because it shows the king being embraced by one (or more) gods. In Muwatalli II's seals, he is being embraced by the Storm God of Lightning (Pihassassa) instead of the traditional Storm God of Heaven (Teshub).
Сыркели рельефі
Муаталли II рельефі Сиркели Хёюк маңында орналасқан, бұл Киликия жазығындағы ең ірі елді мекендердің үйінділерінің бірі. Елді мекен Сейхан өзенінің сол жағалауында орналасқан, ежелгі заманда Пурун немесе Пирам деп аталған. Патшаның жазуында оның әкесі Мурсили II-нің аты да айтылады: «Муаталли, Ұлы патша, Батыр, Мурсилидің ұлы, Ұлы патша, Батыр». Ол ұзын халат киіп, сол қолымен *калмусты* (литус) ұстап тұр. Патша Муаталлидің келбеті хетт иконографиясында бейнеленген Күн құдайы Аспанның (Неписас Истану немесе Симиге) бейнесімен сәйкес келеді; демек, бұл оның құдайландырылуын көрсетеді. Бұл шайқасты ерекшелейтін екінші мәселе – Муаталли II-нің Мысыр армиясына қарсы қолданған тактикасы. Шайқастың барысы былай болды: Муаталли II Солтүстік Сирияда әскерін жинап, Рамзес II әскерінің орналасқан жерін анықтау үшін барлаушылар мен тыңшыларды жіберді. Тыңшылар Рамзес II-ге және Амон дивизиясына, ол алғаш рет Кадешке жақындағанда жетті. Дезертирлердің рөлін ойнап, Рамзес II-нің сенімін жеңіп алды. Олар хетт әскерінің Алепподан жүз шақырымнан астам қашықтықта екеніне оны көндіруге тырысты. Рамзес II Муаталли II қайда екендігі туралы жалған хабарларды естігенін мойындайды, бірақ Муаталли II-нің күштерінің нақты орналасқан жерін білгеннен кейін, ол «Оның мәртебесі оларды өз орнында қырды; олар оның жылқыларының алдында жатты; және оның мәртебесі жалғыз болды, онымен бірге ешкім жоқ еді» деді. Поэма мен Бюллетеньнің екеуі де Рамзес II-нің Муаталли II-ге қарсы керемет жеңіске жеткенімен аяқталады, ал Поэма Муаталлидің қорқыныштан Рамзес II-мен бейбітшілік шартына қол қоюымен бітеді. Рамзес II шайқасты әуелеп суреттегеніне қарамастан, ғалымдар бұл шайқас Рамзес II үшін апатқа ұласқан деген қорытындыға келді. Себебі шайқас аяқталғаннан кейін Муаталли II Сирияны кеңейте берді, ал Египеттің кеңеюі Палестина аймағында тоқтатылды.
The relief of Muwatalli II is located near Sirkeli Höyük, which is one of the largest settlement mounds in Plain Cilicia. The settlement is situated on the left bank of the Ceyhan River, known in ancient times as Puruna or Pyramos. The inscription of the king mentions also the name of his father Mursili II: “Muwattalli, Great King, the Hero, son of Mursili, Great King, the Hero”. He wears a long robe and, in his left hand, he holds the kalmus (lituus). The appearance of King Muwattalli is consistent with the way the Sun God of Heaven (Nepisas Istanu, or Simige) was portrayed in Hittite iconography; so this indicates deification. The second thing that makes this battle noteworthy is the tactics that Muwatalli II used against the Egyptian Army. The general outline of the battle is this: Muwatlli II gathered his troops in northern Syria and sent out scouts and spies to ascertain the location of Ramesses II army. The spies reached Ramesses II and the division of Amun, when he was first approaching Kadesh. The spies, pretending to be deserters, gained the ear of Ramses II. They used this to convince him that the Hittite army was over hundred miles away in Aleppo. Ramses II admits to having heard the false reports of Muwatalli II's whereabouts, but when he discovers where Muwatalli II's forces really are, he claims that “His majesty slaughtered them in their places; they sprawled before his horses; and his majesty was alone, no other was with him.” The Poem and Bulletin both end with Ramesses II winning a stunning victory over Muwatalli II and the Poem ends with Muwatalli signing a peace treaty with Ramesses II out of fear. Despite the enthusiastic depiction of the battle by Ramesses II, scholars have concluded that the battle was a disaster for Ramesses II. This is because after the battle, Muwatalli II continued to expand into Syria and the Egyptian expansion was stopped in the area of Palestine.